CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Tình hình nghiên cứu về chính quyền cấp xã 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Thứ nhất, các nghiên cứu về khái niệm, bản chất và vai trò của CQCX Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), 2003, Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh (sách tham khảo), Nxb Chính trị Quốc gia [155].
Trong chương “Cơ cấu tổ chức của chính quyền cấp dưới và CQĐP” của cuốn sách này đã đưa ra định nghĩa về CQĐP (cấp trung gian hoặc cấp thấp nhất), mối quan hệ giữa các cấp của CQĐP, cách thức hình thành, tổ chức và hoạt động của CQĐP nói chung và CQCX nói riêng ở một số nước trên thế giới. Đây là cách tiếp cận tương đối toàn diện về CQĐP so với các nghiên cứu trước đây. Cuốn sách này cũng làm rõ sự khác biệt của chức năng CQCX ở khu vực nông thôn và thành thị. McKinlay Douglas Limited, 2006, Local Government Structure and Efficiency (Cơ cấu và hiệu quả của CQĐP), Local Government New Zealand [150].
Báo cáo này đã làm rõ các cách tiếp cận về cấu trúc của CQĐP. Đồng thời nhấn mạnh một nội dung quan trọng có liên quan đến luận án là vai trò của CQĐP. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò đại diện cho cộng đồng. Đây là một cách tiếp cận mới khi đề cập đến vai trò của CQĐP.
Bởi các nghiên cứu trước đây chủ yếu đề cập đến vai trò phát triển kinh tế - xã hội của CQĐP. Tuy nhiên, nghiên cứu này tiếp cận tổng thể CQĐP mà chưa làm nổi bật CQCX - một đơn vị cấu thành của CQĐP Tonwe, Daniel Adetoritse, 2011, Conceptualizing Local Government from a Multi-Dimensional Perspective (Khái niệm hóa chính quyền từ góc nhìn đa chiều), Higher Education of Social Science [166]. Bài viết tập trung phân tích, làm rõ khái niệm CQĐP dưới các góc độ tiếp cận như xã hội, kinh tế, địa lý, pháp lý và hành chính. Phần đông các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận chức năng, nhiệm vụ của CQĐP mà ít đề cập đến các cách tiếp cận để giải thích thuật ngữ “CQĐP”.
Tuy nhiên, nghiên cứu này đã giải quyết được điều này. Vì vậy, đây là một nghiên cứu có sự khác biệt, là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo luận giải từng góc độ tiếp cận cụ thể của CQĐP và tiếp cận đối với các cấp hành chính cụ thể của CQĐP. Ishwor Thapa, 2020, Local Government: Concept, Roles and Importance for Contemporary Society (CQĐP: khái niệm, vai trò và tầm quan trọng đối với xã hội đương đại), Public Administration Campus, Tribhuvan University, Nepal [143]. Bài 12 viết này đã tập trung phân tích khái niệm, đồng thời làm rõ các vai trò của CQĐP: lập pháp, hành pháp, tư pháp, chính trị, phát triển, quản trị.
Trong khi phần đông các nghiên cứu trước đây đi sâu phân tích tổ chức và hoạt động của CQĐP mà chưa đi sâu bàn về khái niệm và các vai trò của CQĐP thì nghiên cứu này lại làm rõ cả 02 nội dung trên. Thứ hai, các nghiên cứu về chức năng (hoạt động) của CQĐP và CQCX Peter A. Watt, 2006, Principles and theories of local government (Các nguyên tắc và lý thuyết về CQĐP), Institute of Economic Affairs [157]. Bài báo này đã tiếp cận bản chất của CQĐP, đồng thời đã đề cập đến chức năng cung cấp dịch vụ công của CQCX (một trong hai chức năng của CQCX).
Bài viết đã khẳng định sự cần thiết cho tồn tại của CQĐP là cung cấp dịch vụ công cho người dân, đồng thời khẳng định lợi thế so với chính quyền trung ương là việc cung cấp dịch vụ công gắn với nhu cầu của người dân. Tuy nhiên, báo cáo này chỉ mới tập trung làm nổi bật một chức năng của CQCX. Haris Alibašić (2018), Sustainability and Resilience Planning for Local Governments (Kế hoạch phát triển bền vững và phục hồi cho CQĐP), Public by Spring [141] đã đi sâu tiếp cận một hoạt động cụ thể của CQĐP nói chung và CQCX nói riêng là việc xây dựng kế hoạch, trong đó trọng tâm là kế hoạch phát triển bền vững. Cuốn sách đi sâu phân tích các công cụ, phương pháp tiếp cận để xây dựng các kế hoạch.
Cùng nghiên cứu về chức năng lập kế hoạch của CQĐP còn có sách “Strategic Planning in Local Public Administration: The Case of Romani” của Călin Emilian Hințea, Marius Constantin Profiroiu & Tudor Cristian Țiclău. Cuốn sách này nghiên cứu các phương pháp mà chính quyền địa phương ở Romani đã sử dụng để xây dựng kế hoạch. Tuy nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ tiếp cận một loại kế hoạch cụ thể gắn với CQĐP mà chưa đi sâu nghiên cứu tổng thể công tác lập kế hoạch của CQCX. Mfundo Mandla Masuku, Nokukhanya Noqiniselo Jili (2019), Public service delivery in South Africa: The political influence at local government level (Cung câp dịch vụ công ở Nam Phi: ảnh hưởng của chính trị ở chính quyền địa phương), J Public Affairs [152] đã làm rõ thực trạng chức năng cung cấp dịch vụ công ở Nam Phi, trong đó phân tích những hạn chế và chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế.
Bài viết cũng đề xuất những giải pháp để hoàn thiện chức năng cung cấp dịch vụ công. Trong đó, bài viết đã chỉ ra cách thức vận hành, chính sách của Nhà nước ảnh hưởng lớn đến chất lượng cung cấp dịch vụ công. 13 Stanisław Bułajewski (2020), Supervisory authorities and quasi-authorities in commune-level local government, Journal of Modern Science [161] đã phân tích vai trò của cơ quan giám sát ở địa phương đối với hiệu quả hoạt động của CQCX. Bài viết cũng phân tích đặc điểm của các cơ quan giám sát ở địa phương.
Tình hình nghiên cứu ở trong nước Thứ nhất, các nghiên cứu về khái niệm, vai trò của CQCX Nếu như các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận vai trò chung của CQCX, bài viết “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã góp phần quản lý phát triển xã hội” của Nguyễn Thị Phương (2015) và “Vai trò của chính quyền xã đối với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta” của Nguyễn Minh Phương (2017) lại tiếp cận vai trò chung của CQCX. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương (2015) [82] đã làm rõ vai trò của CQCX đối với quản lý phát triển xã hội thông qua phân tích kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý phát triển xã hội của chính quyền xã và kết quả giải quyết các vấn đề xã hội của chính quyền xã. Nghiên cứu của Nguyễn Minh Phương (2017) [81] tiếp cận tương đối cụ thể các vai trò của CQCX đối với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta. Các vai trò của CQCX được tiếp cận từ cả phương diện lý luận đến thực trạng và đề xuất các giải pháp phát huy vai trò của CQCX đến phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta.
Bài viết “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã góp phần quản lý phát triển xã hội” của Nguyễn Thị Tuyết Mai (2015) [70] đã phân tích các vai trò của CQCX đối với quản lý phát triển xã hội như bảo đảm sự hài hòa lợi ích Nhà nước và lợi ích của người dân tại cơ sở, là nơi tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, đề xuất, thực thi các biện pháp tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ở xã, là điểm nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Thứ hai, các nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của CQCX Đề tài khoa học cấp nhà nước “Hệ thống chính trị ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây Nguyên”, mã số TN3/X03 của tác giả Võ Khánh Vinh, 2015 [127] đã đánh giá tiến trình phát triển và thực trạng tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở ở Tây Nguyên từ năm 1986 đến nay, trong đó có hoạt động của CQCX; chỉ ra hiệu quả hoạt động và mức độ đáp ứng hệ thống chính trị cơ sở đối với nhu cầu phát triển bền vững tây nguyên; xác định những yêu cầu hiện thực của việc tiếp tục phát triển hệ thống chính trị cơ sở ở các tỉnh khu vực Tây Nguyên trên quan điểm phát triển bền vững. 14 Nguyễn Trọng Hải, Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp, 2016 [42]. Bài viết đã tiếp cận thực trạng tổ chức và hoạt động của UBND các cấp, trong đó có UBND cấp xã.
Đồng thời, cũng đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp. Tuy nhiên, góc độ tiếp cận của nghiên cứu này cũng giống như các nghiên cứu trước đây khi chủ yếu tiếp cận từ góc độ thực trạng tổ chức và hoạt động của UBND các cấp mà chưa đi sâu nghiên cứu về CQCX cũng như làm rõ khung lý thuyết về CQCX. Trần Công Dũng, Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của cơ quan CQĐP ở Việt Nam hiện nay, 2016 [35]. Trong chương cơ sở lý luận, luận án này đã làm rõ khái niệm, vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức của cơ quan CQĐP, trong đó có CQCX.
Đồng thời nghiên cứu này cũng khái quát về tổ chức và hoạt động của CQĐP ở Việt Nam trong lịch sử, tổ chức và hoạt động của CQĐP theo quy định của Hiến pháp năm 1992, sửa đổi, bổ sung năm 2001, Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003. Đây là công trình nghiên cứu tương đối toàn diện về tổ chức và hoạt động của CQĐP dưới góc độ luật học. Trần Anh Tuấn, Xây dựng CQCX - nhìn từ góc độ chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, 2017 [113]. Bài viết đã làm rõ chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND cấp xã trên cơ sở Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức CQĐP năm 2015.
Bài viết đã cập nhật kịp thời những quy định pháp lý về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của CQCX. Đồng thời, đã chỉ ra những vấn đề trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND cấp xã. Nếu như các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận phương diện pháp lý hoặc thực tiễn thực hiện chức năng, nhiệm vụ của CQCX thì nghiên cứu này lại tiếp cận trên cả 2 phương diện. Bài viết “Đổi mới phương thức hoạt động của chính quyền địa phương ở xã, thị trấn theo hướng hiện đại, hiệu quả” của Đặng Thành Lê, Nguyễn Thị Hường, Tạp chí Tổ chức nhà nước, 2022 [65].