1 häc viÖn chÝnh trÞ - hµnh chÝnh quèc gia Hå ChÝ Minh NguyÔn Anh TuÊn QUAN §IÓM CñA V.L£NIN VÒ D¢N CHñ X· HéI CHñ NGHÜA Vµ Sù VËN DôNG CñA §¶NG CéNG S¶N VIÖT NAM TRONG THêI Kú §æI MíI Chuyªn ngµnh : Chñ nghÜa x· héi khoa häc M· sè : 60 22 85 luËn v¨n th¹c sÜ triÕt häc Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: PGS, TS Ng« H÷u Th¶o Hµ Néi - 2010 2 Më §ÇU 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi D©n chñ b¾t nguån tõ ch÷ Hy L¹p Demokratia", cã nghÜa lµ quyÒn lùc thuéc vÒ nh©n d©n, nh©n d©n lµ chñ thÓ cña quyÒn lùc. Nh−ng nh©n d©n lµ mét kh¸i niÖm mang tÝnh lÞch sö cô thÓ, ch¼ng h¹n, trong x· héi chiÕm n«, ng−êi n« lÖ kh«ng ®−îc xem lµ d©n, hä chØ lµ nh÷ng con vËt biÕt nãi, kh«ng cã quyÒn lùc. Nh©n d©n theo kh¸i niÖm d©n chñ, tr−íc hÕt vµ chñ yÕu lµ giai cÊp thèng trÞ x· héi, nªn trong x· héi cã giai cÊp ®èi kh¸ng, phÇn lín quyÒn lùc tËp trung trong tay mét sè Ýt ng−êi.
V× thÕ, d©n chñ trë thµnh môc tiªu ®Êu tranh cña c¸c giai tÇng bÞ ¸p bøc. Trong x· héi cã giai cÊp, ®Êu tranh v× d©n chñ trë thµnh mét trong nh÷ng ®éng lùc cña lÞch sö. Tõ d©n chñ chñ n« ®Õn chuyªn chÕ phong kiÕn, tõ chuyªn chÕ phong kiÕn ®Õn DCTS, tõ DCTS ®Õn d©n chñ v« s¶n ®ã lµ nh÷ng nÊc thang trong tiÕn tr×nh vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña lÞch sö d©n chñ. TiÕp tôc sù nghiÖp cña C.Lªnin vµ §¶ng B«nsªvÝch ®· l·nh ®¹o C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi Nga th¾ng lîi, ®−a nh©n d©n lao ®éng b−íc vµo sù nghiÖp x©y dùng CNXH vµ x©y dùng nÒn d©n chñ XHCN.
Trong qu¸ tr×nh ®ã, V.Lªnin ®· ®Ó l¹i cho c¸c §¶ng Céng s¶n trªn toµn thÕ giíi mét di s¶n lý luËn phong phó vµ rÊt nhiÒu chØ dÉn thùc tiÔn s©u s¾c cho viÖc x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn d©n chñ XHCN. VËn dông chñ nghÜa M¸c-Lªnin vµo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña ViÖt Nam, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vµ §¶ng ta ®· nªu lªn thµnh môc tiªu, nhiÖm vô c¸ch m¹ng vµ tõng b−íc tæ chøc x©y dùng, thùc hµnh d©n chñ víi nh÷ng h×nh thøc, b−íc ®i cô thÓ. Sù vËn dông ®ã ®· kh¬i dËy søc m¹nh cña toµn d©n, mang l¹i nhiÒu th¾ng lîi to lín. Nh−ng trong qu¸ tr×nh nµy, nhÊt lµ tõ sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt, còng ®· cã nh÷ng vÊp v¸p, sai lÇm nhÊt ®Þnh.
§êi sèng cña nh©n d©n rÊt khã kh¨n, niÒm tin vµo CNXH vµ nÒn d©n chñ XHCN suy gi¶m, ®Êt n−íc l©m vµo khñng ho¶ng, cã lóc trÇm träng. Tõ trong khã kh¨n, §¶ng ta ®· 3 khëi x−íng vµ l·nh ®¹o c«ng cuéc ®æi míi trªn nÒn t¶ng chñ nghÜa M¸c- Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh, trong ®ã cã di s¶n lý luËn vµ nh÷ng kinh nghiÖm thùc tiÔn quý b¸u cña V.Lªnin vÒ x©y dùng nÒn d©n chñ XHCN. C«ng cuéc ®æi míi ®Êt n−íc ®· ®¹t ®−îc nhiÒu thµnh tùu to lín cã ý nghÜa lÞch sö, trong ®ã cã thµnh tùu vÒ d©n chñ. D©n chñ võa lµ biÓu hiÖn kÕt qu¶ cña ®æi míi võa lµ ®éng lùc thóc ®Èy ®æi míi.
D©n chñ ®· trë thµnh nhu cÇu trùc tiÕp h»ng ngµy cña nh©n d©n, kh«ng chØ lµ m¬ −íc, kh¸t väng mµ trë thµnh hiÖn thùc cuéc sèng, thµnh hµnh ®éng cô thÓ vµ lµ lîi Ých thiÕt th©n cña nh©n d©n. D©n chñ XHCN lµ môc tiªu, ®éng lùc cña sù nghiÖp ®æi míi, cña tiÕn tr×nh c¸ch m¹ng XHCN. Thùc hµnh d©n chñ, ph¸t triÓn d©n chñ, x©y dùng vµ hoµn thiÖn nÒn d©n chñ XHCN lµ con ®−êng tÊt yÕu kh¸ch quan ®Ó ®æi míi thµnh c«ng vµ x©y dùng CNXH th¾ng lîi. X©y dùng d©n chñ XHCN lµ sù nghiÖp to lín, míi mÎ, ch−a cã tiÒn lÖ trong lÞch sö, nªn trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ thùc thi, nh÷ng sai lÇm, vÊp v¸p, thËm chÝ tæn thÊt lµ kh«ng tr¸nh khái.
V× thÕ, ®Ó x©y dùng vµ hoµn thiÖn nÒn d©n chñ XHCN ë ViÖt Nam ®ßi hái viÖc nhËn thøc, tæ chøc x©y dùng, thùc hµnh d©n chñ ph¶i khoa häc, thËn träng. Qu¸ tr×nh ®æi míi võa qua ë n−íc ta còng ®· n¶y sinh kh«ng Ýt nh÷ng h¹n chÕ, th¸ch thøc trªn vÊn ®Ò d©n chñ, tõ ®ã ®ßi hái c«ng t¸c lý luËn ph¶i gi¶i ®¸p, lµm s¸ng tá vÊn ®Ò nµy. Nghiªn cøu lý luËn d©n chñ XHCN tõ gèc, trong ®ã cã c¸c t¸c phÈm lý luËn cña V.Lªnin sÏ cã ý nghÜa quan träng c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. ViÖc nghiªn cøu nµy kh«ng nh÷ng gãp phÇn nhËn thøc ®Çy ®ñ, ®óng ®¾n vµ toµn diÖn, s©u s¾c h¬n vÒ lý luËn d©n chñ cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh, mµ cßn lµ ®Ó vËn dông s¸ng t¹o, ®èi chiÕu víi thùc tiÔn, gi¶i ®¸p nh÷ng vÊn ®Ò thùc tiÔn ®Êt n−íc ®ang ®Æt ra.
MÆt kh¸c, nghiªn cøu kinh nghiÖm ®æi míi, s¸ng t¹o cña nh©n d©n ta còng nh− kinh nghiÖm l·nh ®¹o cña §¶ng trong qu¸ tr×nh ®æi míi gÇn 25 n¨m qua cã thÓ t×m thÊy nhiÒu lêi gi¶i cho viÖc x©y dùng vµ hoµn thiÖn nÒn d©n chñ XHCN trong ®iÒu kiÖn míi. §ã 4 thùc sù lµ viÖc lµm cÊp thiÕt c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn, tr−íc hÕt cña giíi lý luËn ë n−íc ta. Theo ý nghÜa ®ã, ng−êi viÕt chän ®Ò tµi: Quan ®iÓm cña V.Lªnin vÒ d©n chñ x· héi chñ nghÜa vµ sù vËn dông cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam trong thêi kú ®æi míi, lµm luËn v¨n Th¹c sÜ chuyªn ngµnh CNXH khoa häc. T×nh h×nh nghiªn cøu VÊn ®Ò d©n chñ XHCN lu«n nhËn ®−îc sù quan t©m cña toµn x· héi, trë thµnh ®èi t−îng kh¶o s¸t hÊp dÉn cña c¸c khoa häc chÝnh trÞ.
C¸c nhµ khoa häc chÝnh trÞ ®· bµn luËn kh¸ nhiÒu vÒ vÊn ®Ò nµy tõ c¸c ph−¬ng diÖn, cÊp ®é kh¸c nhau. Trong ®ã, tiªu biÓu nh−: - Nh÷ng vÊn ®Ò chung vÒ d©n chñ vµ d©n chñ XHCN: + §ç Nguyªn Ph−¬ng, TrÇn Ngäc §−êng (1992): X©y dùng nÒn d©n chñ XHCN vµ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn, Nxb Sù ThËt, Hµ Néi. Trªn lËp tr−êng m¸c xÝt, c«ng tr×nh nµy luËn gi¶i c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn nh÷ng quan ®iÓm, chñ tr−¬ng, gi¶i ph¸p x©y dùng hÖ thèng chÝnh trÞ, nÒn d©n chñ XHCN vµ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn trong thêi kú qu¸ ®é lªn CNXH ë n−íc ta. + ViÖn CNXHKH (1992-1993): B¸o c¸o chuyªn ®Ò vÒ d©n chñ vµ c¬ chÕ thùc hiÖn d©n chñ ( §Ò tµi KX.
§©y lµ tËp hîp nhiÒu bµi nghiªn cøu cña nhiÒu t¸c gi¶ vÒ d©n chñ vµ c¬ chÕ thùc hiÖn d©n chñ trªn c¸c b×nh diÖn vµ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn kh¸c nhau. Tõ nh÷ng vÊn ®Ò chung vÒ d©n chñ, ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn vÊn ®Ò d©n chñ, d©n chñ trong t− t−ëng Nho Gi¸o, trong hÖ t− t−ëng cña CNTB hiÖn ®¹i, quan ®iÓm m¸c xÝt vÒ d©n chñ, d©n chñ trong CNXH hiÖn thùc vµ thùc tr¹ng d©n chñ ë n−íc ta. - Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ quan ®iÓm d©n chñ cña V.Lªnin: + Ng« H÷u Th¶o (1990): Nh÷ng luËn ®iÓm cña V.Lªnin vÒ chÝnh trÞ vµ vÊn ®Ò d©n chñ ho¸ lÜnh vùc chÝnh trÞ ë n−íc ta hiÖn nay, T¹p chÝ TriÕt häc, sè 3. Bµi b¸o tr×nh bµy tinh thÇn cèt yÕu tõ nh÷ng luËn ®iÓm vÒ chÝnh trÞ cña 5 V.Lªnin, tõ ®ã luËn gi¶i, ph©n tÝch nh÷ng biÓu hiÖn cÇn cã cña qu¸ tr×nh d©n chñ ho¸ vÒ chÝnh trÞ ë n−íc ta trªn c¸c khÝa c¹nh cô thÓ.
+ Ph¹m Xu©n Mü (2000): Tõ di s¶n cña V.Lªnin vÒ d©n chñ, Nghiªn cøu lý luËn sè 1. Bµi b¸o tr×nh bµy, ph©n tÝch, b×nh luËn kh¸i qu¸t vÒ nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n cña V.Lªnin vÒ d©n chñ, DCTS vµ d©n chñ XHCN. + §¹i häc Quèc gia TP. Hå ChÝ Minh - §HKHXH-NV- Khoa TriÕt häc (2004): T− t−ëng cña V.Lªnin vÒ d©n chñ, Nxb CTQG, Hµ Néi.
C¸c t¸c gi¶ ®· ph©n tÝch nh÷ng quan ®iÓm, t− t−ëng cña V.Lªnin vÒ d©n chñ, sù kh¸c nhau gi÷a d©n chñ v« s¶n vµ DCTS, ý nghÜa vµ nh÷ng bµi häc ®èi víi qu¸ tr×nh d©n chñ ho¸ ®êi sèng x· héi ë n−íc ta hiÖn nay. + Gi¸o s− §ç T− (2004): T− t−ëng chÝnh trÞ cña Lªnin tõ c¸ch m¹ng Nga ®Õn c¸ch m¹ng ViÖt Nam, Nxb Lý luËn chÝnh trÞ, Hµ Néi. C«ng tr×nh nµy ph©n tÝch nh÷ng ph¹m trï c¬ b¶n trong hÖ thèng lý luËn chÝnh trÞ cña V.Lªnin, tõ ®ã, kh¼ng ®Þnh nh÷ng gi¸ trÞ tr−êng tån trong t− t−ëng chÝnh trÞ cña Ng−êi, còng nh− gi¸ trÞ, ý nghÜa cña di s¶n nµy ®èi víi c¸ch m¹ng ViÖt Nam, nhÊt lµ trong thêi kú ®æi míi. - VÒ t− t−ëng d©n chñ cña Hå ChÝ Minh, cã: Lª Xu©n §×nh (2004): T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ d©n chñ vµ vÊn ®Ò thùc hiÖn Quy chÕ d©n chñ c¬ së, T¹p chÝ Céng s¶n sè 20; TS.
Ph¹m Hång Ch−¬ng (2004): T− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ d©n chñ, Nxb Lý luËn chÝnh trÞ, Hµ Néi; §Æng §×nh T©n - §Æng Minh TuÊn (2004): Quan niÖm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÒ d©n chñ vµ thùc hµnh d©n chñ, T¹p chÝ Lý luËn chÝnh trÞ sè 5. C¸c c«ng tr×nh trªn ®· tr×nh bµy c¬ së h×nh thµnh, ph¸t triÓn vµ nh÷ng néi dung c¬ b¶n trong t− t−ëng d©n chñ cña Hå ChÝ Minh còng nh− nh÷ng yªu cÇu, ®iÒu kiÖn ®Ó ®−a t− t−ëng d©n chñ Hå ChÝ Minh vµo c¸c lÜnh vùc ®êi sèng x· héi. Hå ChÝ Minh ®−îc ®¸nh gi¸ lµ nhµ d©n chñ thùc hµnh vµ lµ mÉu mùc trong thùc hµnh d©n chñ, lµ mÉu mùc trong vËn dông chñ nghÜa Lªnin. 6 - VÒ x©y dùng, ph¸t triÓn d©n chñ XHCN trong ®æi míi ë n−íc ta, cã c¸c c«ng tr×nh: * Bµn chung vÒ d©n chñ vµ ®æi míi: TrÇn Kh¾c ViÖt (2004): Thùc hiÖn d©n chñ ë n−íc ta hiÖn nay: vÊn ®Ò ®Æt ra vµ gi¶i ph¸p, T¹p chÝ Lý luËn chÝnh trÞ sè 9; TS.
§ç Trung HiÕu (2004): Mét sè suy nghÜ vÒ x©y dùng nÒn d©n chñ ë ViÖt Nam hiÖn nay, Nxb CTQG, Hµ Néi; GS.TS Hoµng ChÝ B¶o(2006): Thµnh tùu hai m−¬i n¨m ®æi míi - thµnh tùu cña d©n chñ, T¹p chÝ LÞch sö §¶ng, sè 9; PGS.TS Vò Hoµng C«ng(2009): X©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn d©n chñ XHCN trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN, Nxb CT-HC, Hµ Néi. Nh÷ng c«ng tr×nh trªn kh¼ng ®Þnh vai trß cña d©n chñ vµ x©y dùng nÒn d©n chñ XHCN; kh¼ng ®Þnh nh÷ng thµnh tùu, chØ ra nh÷ng h¹n chÕ, nªu nh÷ng suy ngÉm, tr¨n trë vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p x©y dùng nÒn d©n chñ ë n−íc ta thêi kú ®æi míi. * Ph−¬ng thøc thùc thi d©n chñ cã: NguyÔn ThÞ Vy (2000): Më réng vµ ph¸t huy d©n chñ trùc tiÕp ë n−íc ta hiÖn nay, T¹p chÝ Céng s¶n sè 24; GS.TSKH §µo TrÝ óc(Chñ biªn) (2009): C¬ chÕ gi¸m s¸t cña nh©n d©n ®èi víi ho¹t ®éng cña bé m¸y §¶ng vµ Nhµ n−íc, mét sè vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn, Nxb CTQG, Hµ Néi; TS.