CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ THAM GIA GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ 1. Khái niệm, đặc điểm Phòng ngừa tình hình tội phạm là một trong những đối tượng, nội dung nghiên cứu quan trọng của tội phạm học, đồng thời cũng là mục đích cuối cùng của tội phạm học. Tội phạm học nghiên cứu tình hình tội phạm, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, nhân thân người phạm tội, phát hiện quy luật phát sinh tồn tại và vận động của tình hình tội phạm, trên cơ sở đó đề ra các giải pháp tác động vào quy luật đó nhằm mục đích cuối cùng là không để cho tội phạm xảy ra.
Tuy nhiên, cho đến nay, khi đề cập đến khái niệm phòng ngừa tình hình tội phạm vẫn còn nhiều quan điểm khác như: "Phòng ngừa tội phạm được hiểu là tổng hợp các biện pháp do cơ quan, tổ chức và mọi công dân tiến hành dưới sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền nhằm tác động vào các yếu tố làm phát sinh tội phạm cũng như loại trừ các yếu tố này vì mục đích ngăn chặn và tiến tới đẩy lùi tội phạm ra khỏi đời sống xã hội" [23, tr.59], hoặc: "Phòng ngừa tình hình tội phạm là hệ thống nhiều mức độ và biện pháp mang tính nhà nước, xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu, hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần dần loại bỏ tình hình tội phạm" [32, tr.154]; "Phòng ngừa tội phạm là hoạt động của các cơ quan, tổ chức và công dân, thực hiện tổng thể các biện pháp tác động trực tiếp vào các nhóm nguyên nhân của tội phạm để kiểm soát, hạn chế tác động của tội phạm để kiểm soát, hạn chế tác động và loại trừ những nhóm nguyên nhân này. Mặc dù cách diễn đạt có khác nhau, nhưng các quan điểm về phòng ngừa tình hình tội phạm nêu trên đều thống nhất ở chỗ phòng ngừa tình hình tội phạm là việc áp dụng tổng thể các biện pháp khác nhau nhằm khắc phục, hạn chế, triệt tiêu những yếu tố là nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tình hình tội phạm, ngăn ngừa không để cho tội phạm xảy ra. Đây là những quan điểm về phòng ngừa tình hình tội phạm theo nghĩa hẹp, tức là theo đúng nghĩa của từ "phòng ngừa". Tuy nhiên hiện nay, trong lý luận cũng như thực tiễn, phòng ngừa tình hình tội phạm còn được hiểu theo nghĩa 5 Luan van rộng, theo đó: "Phòng ngừa tội phạm bao hàm một mặt, không để cho tội phạm xảy ra, thủ tiêu nguyên nhân và điều kiện phạm tội; mặt khác, bằng mọi cách để ngăn chặn tội phạm, kịp thời phát kiện tội phạm, xử lý nghiêm minh các trường hợp phạm tội, đưa họ trở thành công dân có ích cho xã hội" [19, tr.
Với quan niệm như vậy, hoạt động phòng ngừa tội phạm được triển khai theo hai phướng cơ bản: Một là, tập trung vao việc không để cho tội phạm xảy ra, tức là hướng vào việc hạn chế, tiến tới loại trừ, thủ tiêu những yếu tố là nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm; hai là, bằng mọi cách để kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý nghiêm minh tội phạm, giáo dục cải tạo người phạm tội trở thành công dân có ích cho xã hội. Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng, phòng ngừa tình hình tội phạm bao hàm cả hoạt động phòng và cả hoạt động chống (hay đấu tranh chống) tội phạm. Đấu tranh chống tội phạm là hoạt động phát hiện và xử lý tội phạm đã xảy ra. Trái lại, phòng ngừa tội phạm (theo đúng nghĩa) là hoạt động nhằm không để cho tội phạm xảy ra.
Với bản chất như vậy, hoạt động đấu tranh chống tội phạm và hoạt động phòng ngừa tội phạm là hai hoạt động có nội dung riêng không đồng nhất với nhau. Song, hai hoạt động này không độc lập hoàn toàn với nhau mà có mối quan hệ biện chứng với nhau. Có thể coi phòng ngừa tội phạm và đấu tranh chống tội phạm là hai mặt không thể tách rời của một tổng thể thống nhất, chống tội phạm vừa là một bộ phận không thể thiếu của phòng ngừa tội phạm, nhưng đồng thời cũng là mặt khác của phòng ngừa tội phạm, có ý nghĩa không nhỏ đối với phòng ngừa tội phạm. Tuy nhiên, không nên coi đấu tranh chống tội phạm là phương hướng cơ bản, vì hoạt động này không thể giải quyết tận gốc vấn đề tội phạm trong xã hội, là biện pháp mang tính chất thụ động.
Ngược lại, phòng ngừa tội phạm theo đúng nghĩa của nó là hoạt động nhằm hạn chế, tiến tới xóa bỏ những yếu tố có thể trở thành nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm, không để cho tội phạm xảy ra. Hoạt động này có ưu điểm là xã hội không phải gánh chịu những hậu quả của tội phạm, cơ quan bảo vệ pháp luật không phải bỏ ra những chi phí cần thiết cho việc giải quyết vấn đề tội phạm, người dân không phải chịu sự trừng phạt của pháp luật. Vì vậy, phòng ngừa tội phạm luôn được coi là phương hướng chính, cơ bản trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm. Để đạt được mục tiêu ngăn chặn, tiến tới đẩy lùi, loại trừ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội cần kết hợp chặt chẽ giữa chủ động, tích cực phòng ngừa với kiên quyết đấu tranh chống tội phạm.
Đây là phương châm chỉ đạo trong chính 6 Luan van sách phòng, chống tội phạm của Đảng và Nhà nước ta. Để có thể đưa ra một khái niệm phòng ngừa tình hình tội phạm chính xác về mặt khoa học và phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta cần thống nhất nhận thức những vấn đề sau đây: + Một là, phòng ngừa tình hình tội phạm là trách nhiệm của tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức và mọi người dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự điều hành của Nhà nước; + Hai là, phòng ngừa tình tội phạm xét về bản chất là hoạt động hạn chế, từng bước loại trừ những yếu tố đóng vai trò là nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm, do vậy cần được tiến hành, thường xuyên liên tục, lâu dài mới có thể giải quyết tận gốc vấn đề tội phạm. + Ba là, phòng ngừa tình hình tội phạm có mối quan hệ chặt chẽ với đấu tranh phòng chống tội phạm, mà chủ yếu là phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng,nghiêm minh tội phạm đã xảy ra, giáo dục cải tạo người phạm tội hoàn lương, không tái phạm. + Bốn là, phòng ngừa tình hình tội phạm cần phải được triển khai bằng nhiều biện pháp khác nhau, với nhiều cấp độ khác nhau.
Tóm lại, trên cơ sở kế thừa những yếu tố hợp lý trong các quan điểm khoa học về phòng ngừa tình hình tội phạm nêu trên, kết hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta hiện nay, chúng tôi cho rằng phòng ngừa tình hình tội phạm cần phải hiểu là: "Hoạt động do tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức và toàn thể nhân dân tiến hành thông qua việc áp dụng tổng thể các biện pháp cần thiết nhằm hạn chế, xóa bỏ những yếu tố hình thành nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm, không để tội phạm xảy ra trong đời sống xã hội". Phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ là phòng ngừa tình hình một loại tội phạm cụ thể, do vậy khái niệm phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham giao giao thông đường bộ cũng được xây dựng trên cơ sở khái niệm chung về phòng ngừa tình hình tội phạm. Với cách tiếp cận như vậy, có thể đưa ra khái niệm phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ như sau: "Phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ là hoạt động của tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức và mọi cá nhân thông qua việc áp dụng tổng thể các biện pháp cần thiết nhằm hạn chế, xóa bỏ những yếu tố hình 7 Luan van thành nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ không để tội phạm này xảy ra trong đời sống xã hội". Từ khái niệm trên, đồng thời qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn phòng ngừa tình hình tội phạm cho thấy, phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ có một số đặc điểm sau đây: + Thứ nhất, phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, của các cấp, các ngành, các tổ chức, các địa phương và mọi người dân, trong đó các cơ quan, lực lượng chuyên trách giữ vai trò nòng cốt.
Ở nước ta, phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung, tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ nói riêng là trách nhiệm chung của toàn xã hội, chứ không phải là trách nhiệm riêng của một cơ quan, tổ chức nào. Chỉ khi nào có sự tham gia của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân, của tất cả các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế và mọi người dân thì hoạt động này mới có thể đạt được hiệu quả thiết thực. Vì vậy, để cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm (trong đó có tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ) giành được kết quả thiết thực cần phải xây dựng và thực hiện cơ chế phát huy sức mạnh tổng hợp của các lực lượng tham gia phòng, chống tội phạm, phát huy vai trò nòng cốt của cơ quan, lực lượng chuyên trách, nhất là lực lượng CSGT, cũng như những người tham gia giao thông. Mặt khác, để bảo đảm thắng lợi, cuộc đấu tranh phòng, chống tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ phải đặt dưới sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng, sự quản lý điều hành thống nhất của chính quyền các cấp từ trung ương đến địa phương, phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phòng, chống tội phạm.
Đây là vấn đề có tính nguyên tắc đảm bảo thắng lợi cuộc đấu tranh này. + Thứ hai, phòng ngừa tình hình tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ chủ yếu tập trung vào việc hạn chế, xóa bỏ những yếu tố là nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm này.