CHƯƠNG 1. CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về thanh toán không dùng tiền mặt của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt 1.
Khái niệm Dịch vụ thanh toán là một trong những dịch vụ cơ bản mà một NHTM được phép thực hiện. Quốc hội (2024) quy định: “Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản là việc cung ứng phương tiện thanh toán; thực hiện dịch vụ thanh toán séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng, dịch vụ thanh toán khác cho khách hàng thông qua tài khoản thanh toán của khách hàng”. Đối với dịch vụ TTKDTM, ngay từ đầu thập kỷ trước, tức là gần như đồng thời với sự ra đời của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định về hoạt động của NHTM, các học giả tại Việt Nam đã tổng hợp và đề xuất khái niệm liên quan. Chẳng hạn, Trịnh Thanh Huyền (2012) định nghĩa: “TTKDTM nói chung là việc thực hiện chức năng thanh toán của tiền tệ, bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng mà không phải sử dụng trực tiếp tiền mặt trong khoản thanh toán đó”.
Sau này, nhiều học giả khác – thông qua các bài đăng trên tạp chí hoặc các cổng thông tin điện tử của cơ quan quản lý – cũng đã định nghĩa theo hướng cụ thể hơn. Chẳng hạn, Nguyễn Đại Lai (2020) cho rằng “Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) là hình thức thanh toán sử dụng các phương tiện thanh toán điện tử ứng dụng công nghệ số như: Ví điện tử, MobileBanking, InternetBanking. hoặc thanh toán gián tiếp thông qua các tổ chức tín dụng thay việc người mua và người bán trực tiếp trao đổi với nhau như thông lệ hiện nay”. Chính phủ (2024) không định nghĩa chung về dịch vụ TTKDTM mà quy định rõ: “Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm: dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán của khách hàng và dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng.
5 ˗ Dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán của khách hàng là việc cung ứng phương tiện thanh toán; thực hiện dịch vụ thanh toán séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng, chuyển tiền, thu hộ, chi hộ và các dịch vụ thanh toán khác cho khách hàng thông qua tài khoản thanh toán của khách hàng. ˗ Dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng là việc cung ứng dịch vụ thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán không thông qua tài khoản thanh toán của khách hàng.” Như vậy, dễ thấy các dịch vụ thanh toán của NHTM hầu hết đều là TTKDTM. NHTM chỉ cung cấp dịch vụ thanh toán bằng tiền mặt trong một số trường hợp như ngân vốn cho vay đối với khách hàng bằng tiền mặt theo quy định của NHNN khi khách hàng vay tiền để thanh toán toán một giao dịch (chẳng hạn mua nhà, đất mà bên mua không có tài khoản ngân hàng), hoặc các giao dịch. Do NHTM là một TCTD hoạt động tuân thủ chặt chẽ quy định của cơ quan quản lý nên trong Đề án này, để quá trình nghiên cứu phân tích được mạch lạc, tác giả định nghĩa: “Dịch vụ TTKDTM của NHTM là việc NHTM cung cấp cho khách hàng các phương thức và công cụ trong thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ mà không có sự xuất hiện của tiền mặt, cụ thể bao gồm các dịch vụ thanh toán qua tài khoản của khách hàng và các dịch vụ thanh toán không qua tài khoản của khách hàng”.
Đặc điểm Theo Trịnh Thanh Huyền (2012), TTKDTM có 3 đặc điểm là: Sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa; tiền không xuất hiện trực tiếp mà xuất hiện dưới hình thức tiền ghi sổ; Ngoài bên mua và bên bán có sự tham gia của Ngân hàng. Sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa, dịch vụ. TTKDTM không phải được tiến hành theo kiểu “giao hàng, nhận tiền” mà việc giao hàng được tiến hành ở nơi này, trong thời điểm này, nhưng việc thanh toán có thể được thực hiện ở ở một địa điểm khác, trong một thời gian khác. Trong TTKDTM các bên tham gia thanh toán nhất định phải mở tài khoản tại ngân hàng, hơn thế nữa phải có tiền trên tài khoản (nhất là người trả tiền).
Các chủ thể tham gia thanh toán (kể cả pháp nhân và thể nhân) đều phải mở tài khoản thanh toán tại 6 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và được quyền lựa chọn tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để mở tài khoản. Trong TTKDTM Ngân hàng có vai trò rất quan trọng đó là người tổ chức, trung gian thực hiện các khoản thanh toán. NHTM tham gia vào quá trình thanh toán với tư cách là bên thứ ba, với chức năng thực hiện toàn bộ các khâu liên quan đến nghiệp vụ kỹ thuật thanh toán. Việc tổ chức thực hiện thanh toán liên quan mật thiết đến vai trò của NHTM.
Vì ngân hàng là người quản lý khoản tiền gửi của các khách hàng mới được phép trích các khoản của khách hàng và đóng vai trò kết thúc quá trình thanh toán. Vai trò Trong nền kinh tế thị trường, TTKDTM là một bộ phận cấu thành quan trọng trong tổng chu chuyển tiền tệ, nó có vai trò quan trọng đối với các chủ thể thanh toán, các trung gian thanh toán, cụ thể: a. Vai trò đối với nền kinh tế Thứ nhất, TTKDTM góp phần giúp các hoạt động kinh tế vận hành nhanh chóng và tiện lợi hơn. Các giao dịch kinh tế được thanh toán thông qua tài khoản, các bên tham gia giao dịch có thể thanh toán cho nhau dễ dàng từ xa mà không cần phải mang tiền mặt đến gặp nhau trực tiếp để giao dịch.
Cùng với đó, việc thanh toán có thể được thực hiện với số tiền lẻ hoặc chẵn tùy thích, trong khi đó với các khoản tiền lẻ thì thu xếp bằng tiền mặt sẽ rất bất tiện. Hầu hết các giao dịch trong nền kinh tế đều là các giao dịch có giá trị nhỏ. Nếu tất cả các giao dịch này đều được thực hiện thông qua TTKDTM thì nền kinh tế sẽ giảm thiểu được rất nhiều thời gian của quá trình người mua trả tiền và người bán trả lại tiền thừa. Thứ hai, TTKDTM góp phần giảm thấp tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông, từ đó có thể tiết kiệm được chi phí lưu thông xã hội như: in ấn, phát hành, bảo quản, vận chuyển, kiểm đếm.TTKDTM giúp giảm chi phí giao dịch, tạo điều kiện tập trung một nguồn vốn lớn của xã hội vào tín dụng để tái đầu tư vào nền kinh tế, phát huy vai trò điều tiết, kiểm tra của Nhà nước vào hoạt động tài chính ở tầm vĩ mô và vi mô, qua đó kiểm soát được sự lạm phát, đồng thời tạo điều kiện nâng cao năng suất lao động.
Thứ ba, giúp nguồn vốn dư thừa được luân chuyển hiệu quả trong xã hội thông qua hệ thống NHTM. Thay vì dùng tiền mặt cất giữ trong ví hoặc trong két, người dân hoặc doanh nghiệp sẽ để dưới dạng tiền gửi thanh toán trong tài khoản mở tại NHTM. Các khoản tiền gửi thanh toán này sẽ được NHTM sử dụng một phần để cho vay với các 7 dự án mà NHTM đánh giá là có hiệu quả, trong khi NHTM vẫn đảm bảo khả năng thanh toán của người gửi tiền thông qua hệ thống quản trị thanh khoản hiện đại và tuân thủ các quy định của ngân hàng trung ương về thanh khoản của NHTM. Quá trình đó khiến cho dòng vốn nhàn dỗi của người gửi tiền được phân bổ tới những dự án hoặc khách hàng cần vốn.
Vai trò đối với NHTM Thứ nhất, TTKDTM tạo điều kiện cho hoạt động huy động vốn giá rẻ của NHTM. Trực tiếp nhất, như đã đề cập ở trên, đó là khoản tiền gửi thanh toán. Nếu NHTM thu hút được nhiều khách hàng mở tài khoản với một số dư tiền gửi thanh toán nhất định, NHTM sẽ có lượng vốn không kỳ hạn (CASA) lớn. Đây là nguồn vốn có tính ổn định cao (nếu số lượng khách hàng đủ lớn) và chi phí thấp do NHTM chỉ phải trả lãi suất tiền gửi không kỳ hạn thường là một con số không đáng kể.
Thứ hai, TTKDTM thúc đẩy quá trình cho vay và thông qua đó thực hiện tốt chức năng tạo tiền. Nhờ có nguồn vốn tiền gửi không kỳ hạn, ngân hàng có cơ hội để tăng lợi nhuận cho mình bằng cách cấp tín dụng cho nền kinh tế. Do ngân hàng thu hút được một nguồn vốn có chi phí thấp nên trên cơ sở đó hạ lãi suất tiền vay, khuyến khích doanh nghiệp, cá nhân vay vốn ngân hàng để đầu tư, phát triển sản xuất kinh doanh có lãi. Thứ ba, dịch vụ TTKDTM giúp tăng thu nhập cho NHTM.
Dịch vụ TTKDTM giúp gia tăng thu nhập cho các NHTM thông qua khoản phí để đăng ký, sử dụng và duy trì dịch vụ. Ngoài ra, việc phát triển dịch vụ TTKDTM cũng giúp NHTM gia tăng lợi nhuận thông qua tiết giảm các chi phí liên quan đến bảo quản, kiểm đếm tiền mặt. Vai trò đối với NHNN TTKDTM được thực hiện thông qua việc trích chuyển vốn trên tài khoản tại ngân hàng, do đó nó hạn chế được khối lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm chi phí trong in ấn, bảo quản, cất trữ, vận chuyển, kiểm đếm tiền mặt. đồng thời thực hiện kế hoạch hoá và điều hoà lưu thông tiền tệ giúp cho NHNN kiểm soát được khối lượng tiền mặt trong lưu thông tốt hơn.
TTKDTM được thực hiện thông qua việc khách hàng gửi tiền vào tài khoản tại ngân hàng, làm tăng khả năng tạo tiền, tạo nguồn vốn trong thanh toán để cho vay phát triển kinh tế xã hội, mở rộng TTKDTM sẽ tạo điều kiện cho NHNN có thể quản lý và 8 kiểm soát một cách tổng quát quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá của nền kinh tế, thực hiện tốt chính sách tiền tệ, đem lại lợi ích về kinh tế xã hội tốt hơn. Vai trò đối với khách hàng Thanh toán qua ngân hàng mang lại lợi ích to lớn cho khách hàng, nhờ việc tăng nhanh tốc độ chu chuyển vốn, tiết kiệm được các chi phí phát sinh (chi phí vận chuyển, chi phí kiểm đếm…) từ đó, giảm chi phí đầu vào, hạ giá thành sản phẩm, nâng cao hiệu quả kinh doanh. Sử dụng các hình thức TTKDTM bảo đảm tiện lợi, nhanh chóng, chính xác, an toàn và bảo mật cho khách hàng. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi mức độ ứng dụng CNTT của các NHTM trong hoạt động thanh toán ngày càng cao.