CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Trong nền kinh tế mở hiện nay, quan hệ quốc tế giữa các nước bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, khoa học kỹ thuật… Trong đó quan hệ kinh tế mà chủ yếu là ngoại thương giữ vị trí quan trọng, là cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác tồn tại và phát triển. Quá trình tiến hành các hoạt động quốc tế làm nảy sinh nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế.
TTQT là việc thực hiện các nghĩa vụ tiền tệ phát sinh từ hoạt động mậu dịch và phi mậu dịch giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. [1] Thanh toán quốc tế là chức năng ngân hàng quốc tế của NHTM. Nó được hình thành và phát triển trên cơ sở sự phát triển ngoại thương của một quốc gia. Các giao dịch thanh toán trong ngoại thương đều phải thực hiện thông qua ngân hàng.
Hoạt động TTQT tại NHTM bao gồm các hoạt động như hoạt động kinh doanh ngoại tệ, hoạt động ngân hàng đại lý, hoạt động tài trợ ngoại thương. Trong đó hoạt động chủ yếu là thanh toán với các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước thông qua các phương thức thanh toán quốc tế. Phát triển hoạt động TTQT sẽ tạo điều kiện cho ngân hàng tăng thêm doanh thu từ việc phát triển các hoạt động hỗ trợ có liên quan hoạt động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 TTQT như hoạt động kinh doanh ngoại tệ, hoạt động ngân hàng đại lý, hoạt động tài trợ ngoại thương. Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế Đối với nền kinh tế Thanh toán quốc tế là chiếc cầu nối giữa các quốc gia trong hoạt động kinh tế đối ngoại vì một quốc gia không thể phát triển với chính sách đóng cửa mà phải phát huy lợi thế so sánh, kết hợp sức mạnh trong nước với môi trường quốc tế.
Có thể nói hoạt động thanh toán quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện quá trình hội nhập của một quốc gia đối với phần còn lại của thế giới. Thanh toán quốc tế góp phần giải quyết mối quan hệ hàng hóa tiền tệ, tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động ngoại thương phát triển, đẩy mạnh quá trình sản xuất lưu thông hàng hóa, tăng nhanh tốc độ chu chuyển của vốn, góp phần phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, hoạt động TTQT làm tăng khối lượng thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế đồng thời thu hút một lượng ngoại tệ đáng kể vào quốc gia. Ngoài ra thanh toán quốc tế làm tăng cường các mối quan hệ giao lưu kinh tế giữa các quốc gia, giúp cho quá trình thanh toán diễn ra nhanh chóng, an toàn, tiện lợi và giảm bớt chi phí cho các chủ thể tham gia.
Đối với ngân hàng Thanh toán quốc tế là một nghiệp vụ mang lại nguồn doanh thu quan trọng cho ngân hàng từ các khoản thu phí dịch vụ do việc cung cấp sản phẩm TTQT cho khách hàng. Hoạt động TTQT giúp ngân hàng đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng của khách hàng về các dịch vụ tài chính có liên quan đến TTQT, thu hút thêm khách hàng, từ đó tăng quy mô hoạt động và thị phần của mình trên thị trường. Ngoài ra, TTQT là một hoạt động hỗ trợ, thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng. Thông qua hoạt động TTQT, ngân hàng có thể đẩy mạnh hoạt động tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu, phát triển hoạt động kinh doanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 ngoại tệ, bảo lãnh ngân hàng và các dịch vụ khác có liên quan; đồng thời tăng thêm được nguồn vốn huy động, đặc biệt là vốn bằng ngoại tệ.
Bên cạnh đó, TTQT còn làm tăng tính thanh khoản của ngân hàng. Trong quá trình thực hiện các giao dịch TTQT, ngân hàng có thể tạm thời sử dụng nguồn vốn ngoại tệ nhàn rỗi của khách hàng dưới hình thức ký quỹ chờ thanh toán để nâng cao khả năng thanh khoản cho ngân hàng. Hoạt động TTQT cũng làm tăng cường quan hệ đối ngoại của ngân hàng, tăng khả năng cạnh tranh của ngân hàng, nâng cao uy tín trên thương trường quốc tế; từ đó tạo điều kiện hiện đại hóa công nghệ ngân hàng, áp dụng công nghệ tiên tiến nhằm nâng cao chất lượng hoạt động TTQT. Đối với khách hàng Tham gia hoạt động TTQT, quyền lợi của khách hàng được đảm bảo hơn do khách hàng được tư vấn lựa chọn các phương thức thanh toán phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro, tiết kiệm tối đa chi phí, giúp cho quá trình thanh toán được nhanh chóng, chính xác, an toàn và tiện lợi.
Hơn nữa, nếu khách hàng không đủ khả năng tài chính thì ngân hàng có thể hỗ trợ thông qua các nhóm sản phẩm tài trợ, chiết khấu, cho vay. Vai trò của ngân hàng trong hoạt động thanh toán quốc tế Hoạt động mua bán quốc tế hiện nay chủ yếu diễn ra giữa các chủ thể ở các nước khác nhau. Vì vậy, việc thỏa thuận mua bán giữa các bên phức tạp và khó khăn hơn so với mua bán trong nước, đặc biệt là khâu thanh toán vì bên nào cũng muốn giành thuận lợi về phía mình. Ngân hàng với uy tín của mình và với mạng lưới hoạt động rộng rãi, đóng vai trò là trung gian thanh toán, tạo sự tin tưởng, tạo thuận lợi cũng như đảm bảo quyền lợi của hai bên mua và bán trong quá trình thực hiện các giao dịch TTQT.
Có thể nói sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại hiện đại đã góp phần thúc đẩy hoạt động TTQT ngày càng gia tăng về quy mô cũng như chất lượng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những rủi ro chủ yếu trong hoạt động thanh toán quốc tế của ngân hàng Rủi ro trong hoạt động TTQT của ngân hàng là vấn đề xảy ra ngoài ý muốn trong quá trình tiến hành hoạt động TTQT và ảnh hưởng xấu đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Trong quá trình tiến hành hoạt động TTQT, rủi ro xảy ra khi quyền lợi của một bên tham gia bị vi phạm.
Bên cạnh những rủi ro vốn có của hoạt động ngân hàng như: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường. hoạt động TTQT còn có những rủi ro đặc thù sau: 1. Rủi ro ngoại hối Việc thanh toán giữa các quốc gia khác nhau sẽ làm phát sinh các đồng tiền thanh toán khác nhau, từ đó làm phát sinh rủi ro ngoại hối. Khi tỷ giá biến động càng mạnh thì rủi ro ngoại hối càng lớn nên rủi ro ngoại hối được xem là rủi ro tỷ giá.
Rủi ro ngoại hối do sự biến động về tỷ giá sẽ ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh ngoại tệ của các ngân hàng vì trong hoạt động TTQT, các ngân hàng kinh doanh ngoại tệ vừa để đáp ứng nhu cầu ngoại tệ của khách hàng cho các giao dịch ngoại thương vừa là cơ hội để ngân hàng tăng thêm lợi nhuận. Khi ngân hàng không kiểm soát được rủi ro về tỷ giá thì không những nguồn ngoại tệ phục vụ cho TTQT sẽ bị hạn chế mà uy tín ngân hàng cũng bị ảnh hưởng. Rủi ro quốc gia Rủi ro quốc gia phát sinh do đặc thù của hoạt động TTQT là hoạt động chủ yếu diễn ra ở các quốc gia khác nhau. Có hai loại rủi ro quốc gia ảnh hưởng nhiều tới hoạt động TTQT là rủi ro chính trị và rủi ro kinh tế.
Mỗi một sự thay đổi về kinh tế, chính trị đều có ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và thực hiện các điều kiện đã thỏa thuận trong hợp đồng ngoại thương. Rủi ro chính trị Tính ổn định của quốc gia đóng vai trò quan trọng trong giao thương quốc tế. Bất cứ một sự thay đổi nào về chính sách của chính phủ đều có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh quốc tế. Ví dụ khi một quốc gia thay đổi chính sách xuất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 khẩu, nhập khẩu hoặc khi quốc gia gặp sự cố về chiến tranh, đảo chính, bị cấm vận.
thì những thay đổi, sự cố đó sẽ làm cho các chủ thể thuộc các quốc gia này giảm hoặc không còn khả năng thực hiện các cam kết đã ký với đối tác quốc tế. Rủi ro kinh tế Bối cảnh kinh tế của một quốc gia sẽ tác động đến niềm tin của các nhà kinh doanh, đầu tư quốc tế đối với quốc gia đó. Nếu một quốc gia bị suy thoái hoặc bị khủng hoảng kinh tế, khả năng thu hút vốn và giao thương quốc tế của quốc gia đó sẽ giảm sút và ngược lại. Rủi ro đối tác Rủi ro đối tác phát sinh từ các bên tham gia trong hoạt động TTQT, bao gồm nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu và cả ngân hàng tham gia, khi các đối tác không thực hiện hoặc thực hiện chậm trễ, không đầy đủ cam kết đã thỏa thuận.
Rủi ro có thể xảy ra trong trường hợp nhà xuất khẩu không giao hàng đúng hợp đồng.; nhà nhập khẩu không thanh toán đúng hạn hoặc không đủ khả năng thanh toán sau khi đã nhận được hàng.; ngân hàng đại lý bị phá sản dẫn đến sự chậm trễ trong thanh toán. Nguyên nhân của rủi ro xuất phát từ việc các bên chưa tìm hiểu tình hình kinh doanh, uy tín của nhau trước khi giao dịch; kinh nghiệm các bên còn hạn chế khi giao dịch trên thương trường quốc tế. Rủi ro vận hành Đây là loại rủi ro liên quan đến công nghệ kỹ thuật, cơ sở hạ tầng, quy trình nghiệp vụ, thao tác của con người trong quá trình thực hiện hoạt động TTQT, ví dụ như công nghệ của ngân hàng lạc hậu, trình độ nhân viên yếu kém, quy trình nghiệp vụ lỗi thời. Rủi ro vận hành xảy ra có thể ảnh hưởng đến uy tín, gây tổn thất to lớn cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Các rủi ro khác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Ngoài các rủi ro trên thì trong TTQT còn có thể bị các loại rủi ro khác như: rủi ro bất khả kháng, lừa đảo, thiên tai. nếu xảy ra sẽ gây ra những sự chậm trễ, thiệt hại lớn ảnh hưởng đến tình hình hoạt động TTQT của ngân hàng.