CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM 1. Sự ra đời và khái niệm dẫn độ tội phạm 1. Qua trình ra đời va phat triển của dân đô tôi pham Ngày nay, do ảnh hưởng của quá trình toàn cầu hóa, hoạt động của tội phạm không còn mang tính chất “nội bộ” của một quốc gia mà đã vượt qua khỏi phạm vi của quốc gia với xu hướng gia tăng và diễn biến rất phức tạp. Trên cơ sở đó, DĐTP được ra đời khi có nhu cầu trao đổi về tội phạm giữa các quốc gia thông qua thỏa thuận quốc tế.
Các nghiên cứu cho rằng, các quy định đầu tiên về DĐTP trong lịch sử nhân loại được ghi nhận là trong quy tắc trong hiệp ước về Hòa bình giữa Ramses II, Pharaon của Ai Cập, và vua Hittite Hattusili III, được ký sau khi các nước cố gắng xâm chiếm Ai Cập. Cụ thể, nội dung của quy tắc nêu rõ “Nếu một người bỏ trốn từ Hattite đến Reamasesa, vị vua vĩ đại của quốc gia này sẽ giữ người đó và trao trả người này cho Hattusili, vị vua của nước Hattite; Nếu một người quý tộc bỏ trốn từ Hattite do không muốn phục vụ đức vua của đất nước này sang Ai Cập, vua Reamasesa sẽ không cho phép họ cư trú ở Ai Cập mà giao họ cho Hattusili. Văn bản này được coi là các ví dụ sớm nhất về việc hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm giữa các quốc gia thông qua hoạt động DĐTP. Có thể thấy, hoạt động dẫn độ ra đời khá sớm, từ thời kỳ cổ đại chứ không phải cho đến thời kỳ hiện đại như một số quan điểm của các học giả.
Tuy nhiên, vào thời kỳ này, quy chế về hoạt động dẫn độ chưa đầy đủ nội hàm và phạm vi như ngày nay. Mặc dù quy định mới ở mức sơ khai nhưng quy định DĐTP cũng đã được ghi nhận, đây được coi là quá trình các quy phạm TQQT được chuyển thành quy phạm điều ước. Trải qua quá trình lịch sử và phát triển xã hội, các quy chế về hoạt động dẫn độ đã và đang dần gắn liền với sự phát triển của các quan hệ quốc tế và hợp tác đấu tranh phòng, chống tội phạm của các quốc gia trên thế giới. Tới đầu thế kỷ XVIII, việc ký kết các ĐƯQT giữa các quốc gia về việc dẫn độ tội phạm chính trị và những người phạm tội hình sự.
Cũng trong thời gian này, một số lượng lớn dân cư từ Châu Âu đã di cư sang các Châu lục khác, những tội phạm hình sự đã lợi tình hình này để bỏ trốn khỏi quốc gia của mình nhằm tránh khỏi sự truy lùng và kết án hình sự. Với mục đích bảo vệ nền pháp chế, Chính phủ các nước Châu Âu đã tìm kiếm các chế định mới mà trong đó có chế định DĐTP. Trong đó, có thể kể đến những ĐƯQT đa phương đầu tiên về DĐTP đã ký kết vào năm 1802 giữa nước Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan và Vương quốc Anh trong lĩnh vực tội làm tiền giả, vỡ nợ và giết người. Arab, The Pharaoh Who Made Peace with his Enemies And the First Peace Treaty in History, http://www.net/featurestories/treaty.htm, truy cập ngày 13/7/2023.
-7- Sau đó, hàng loạt các ĐƯQT được ký kết tại Châu Âu, Châu Mỹ và các Châu lục khác. Thời kỳ này, mục đích DĐTP là công cụ hợp tác giữa các quốc gia để ngăn chặn tội phạm và là công cụ để bảo vệ người bị dẫn độ. Do vậy, vào những năm 40 của thế kỷ XIX, các quốc gia Châu Âu đã thống nhất một nguyên tắc đó là chỉ dẫn độ các tội phạm hình sự, chứ không dẫn độ các tội phạm về chính trị hay những cá nhân đào ngũ. Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, vào năm 1924, Uỷ ban các chuyên viên về pháp điển hóa tiến bộ luật quốc tế đã được thành lập, có nhiệm vụ dự thảo và kiến nghị ký kết các công ước quốc tế phổ cập điều chỉnh vấn đề hợp tác giữa các quốc gia trong việc DĐTP.
Tuy nhiên, dự thảo này chưa được thông qua thì Hội quốc liên đã ngừng hoạt động do chiến tranh. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, Tòa án Nuremberg và Tòa án Tokyo xét xử phát- xít đã đề cập đến việc DĐTP, do vậy đến năm 1946 Đại hội đồng LHQ đã thông qua Nghị quyết áp dụng các biện pháp truy tìm, bắt giữ và DĐTP chiến tranh về quốc gia nơi thực hiện tội phạm để xét xử theo pháp luật quốc gia sở tại. Năm 1947, Đại hội đồng LHQ tiếp tục thông qua Nghị quyết về nghĩa vụ các quốc gia trong việc dẫn độ và chuyển giao tội phạm chiến tranh cho Tòa án xét xử2. Trong quá trình phát triển, hàng loạt các ĐƯQT về phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia ra đời, trong đó quan trọng là các quy định về DĐTP như Công ước về khủng bố, trẻ em, buôn bán ma túy, buôn bán người,.
Bên cạnh đó, năm 1990 Đại hội đồng LHQ còn thống qua điều ước mẫu về DĐTP làm cơ sở để các quốc gia tham gia, ký kết các ĐƯQT về đấu tranh chống tội phạm nói chung và DĐTP nói riêng. Trên cơ sở, những ĐƯQT đa phương mang tính toàn cầu, các khu vực cũng đã ký kết các điều ước khu vực, mà tiêu biểu là Công ước quốc tế về DĐTP Châu Âu năm 19753,. Có thể thấy, chế định DĐTP ngày càng được phát triển theo hướng hoàn chỉnh hơn. Mặc dù vậy, chế định này vẫn chưa được hoàn chỉnh như mong muốn của cộng đồng quốc tế trong thời điểm của cuộc chiến chống tội phạm - thời điểm bùng nổ mạnh mẽ của một xu thế toàn cầu hóa tất yếu và theo đó là làn sóng tội phạm ngày càng gia tăng, đặc biệt là tội phạm có tính chất quốc tế.
Đồng thời, chế định DĐTP được quy định ở các ĐƯQT có mức độ và phạm vi hiệu lực thi hành rất khác nhau. Hơn nữa, quy định về DĐTP theo pháp luật của các quốc gia có nội dung điều chỉnh không hoàn toàn giống nhau đã làm cho vấn đề DĐTP vốn đã phức tạp lại càng trở 2 Nguyễn Thị Ly (2015), Chế định dẫn độ trong hợp tác quốc tế theo Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 3 Nguyễn Ngọc Chí - Nguyễn Thị Ly (2015), Dẫn độ tội phạm và định hướng hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự ở nước ta, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 2 (2015), tr. -8- nên khó khăn hơn trong tiến trình giải quyết giữa các quốc gia trong hợp tác quốc tế chống tội phạm.
Chính vì vậy, việc ký kết một ĐƯQT chuyên môn về DĐTP có tính phổ cập toàn cầu là mục tiêu của những nỗ lực cố gắng và phấn đấu không mệt mỏi của nhân loại. Mong muốn sống còn này là chính đáng nhưng khó có thể thực hiện trong một tương lai gần, khi thực tiễn quốc tế về DĐTP còn biết đến trường hợp một số quốc gia sử dụng vấn đề này như là công cụ thể hiện đường lối chính sách của mình trong quan hệ quốc tế, trái với mục đích và chức năng của DĐTP là giúp đỡ pháp lý trong đấu tranh chống tội phạm. Ở Việt Nam, năm 2007, Luật TTTP ra đời, đạo luật này chính là cơ sở pháp lý rất quan trọng trong việc Việt Nam thực hiện hợp tác trong lĩnh vực DĐTP với các quốc gia khác. Như vậy, kể từ khi ban hành Luật TTTP năm 2007, DĐTP đã được luật hóa một cách chi tiết, đầy đủ và thống nhất.
Khai niệm dân đô tôi pham Theo từ điển Cambridge cho rằng dẫn độ là việc đưa một người nào đó trở lại quốc gia mà họ bị cáo buộc là đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật quốc gia đó để xét xử4. Khái niệm này chỉ mới đề cập đến đối tượng của DĐTP là cá nhân bị cáo buộc vì đã thực hiện hành vi phạm tội tại một quốc gia, mà chưa chỉ ra chủ thể tiến hành hoạt động dẫn độ, nguyên tắc, thủ tục và mục đích của dẫn độ. Đồng thời, khái niệm có chỉ đến thuật ngữ “hành vi vi phạm” ở một phạm vi quá rộng, bởi vì khi nói đến hành vi vi phạm sẽ bao hàm đến các hành vi vi phạm pháp luật hành chính, pháp luật dân sự. Theo từ điển Oxford cũng đã đưa ra khái niệm dẫn độ tội phạm là việc dẫn độ một người bị buộc tội hoặc bị kết án đối với một tội phạm về quốc gia nơi tội phạm thực hiện5.
Với khái niệm này đã tiếp cận đến đối tượng của hoạt động dẫn độ, đó là cá nhân bị buộc tội hoặc bị kết án về hành vi vi phạm theo luật hình sự của quốc gia. Tuy nhiên, khái niệm này đã mất đi tính thuyết phục khi giải thích khái niệm dẫn độ bằng việc lặp lại từ “dẫn độ” (dẫn độ là dẫn độ). Bên cạnh đó, khái niệm vẫn chưa làm rõ được bản chất của DĐTP là hoạt động thực thi pháp luật hướng tới mục đích chuyển giao người phạm tội để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành bản án giữa các quốc gia trong việc đấu tranh xét xử tội phạm trên phạm vi toàn cầu. Đồng thời, quy trình và mục đích của việc dẫn độ tội phạm cũng chưa được nêu rõ trong khái niệm này.
4 Từ điển Cambridge, https://dictionary.org/dictionary/english/extradition?q=+extradition, truy cập ngày 15/8/2023. 5 Từ điển Oxford, https://www.com/definition/english/extradition?q=+extradition, truy cập ngày 15/8/2023. -9- Trong từ điển pháp lý quốc tế Black’s Law Dictionary đưa ra khái niệm về dẫn độ là sự bỏ trốn của một cá nhân phạm tội đến nước khác, nơi cá nhân phạm tội đang lẩn trốn nhằm tránh khỏi sự xét xử của quốc gia có quyền tài phán đối với tội phạm mà họ đã thực hiện, họ có thể bị truy tố theo pháp luật của quốc gia sở tại. Dẫn độ có thể được thực hiện trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại, hoặc có thể được thực hiện theo các điều ước về dẫn độ giữa các quốc gia đồng minh của Hoa Kỳ6.
Khái niệm này đã đề cập đến chủ thể của hoạt động dẫn độ là các quốc gia (quốc gia yêu cầu và quốc gia được yêu cầu), cơ sở của hoạt động hợp tác này chính là các điều khoản về DĐTP trong các ĐƯQT hoặc các TQQT giữa các quốc gia; đối tượng bị dẫn độ là cá nhân tiến hành hành vi vi phạm pháp luật của quốc gia yêu cầu và đang lẩn trốn trên lãnh thổ của quốc gia được yêu cầu.