Luận án tiến sĩ phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Trần Thị Quyên
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Minh Đoan
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Phân Tích Chính Sách Lập Pháp Toàn Cầu và Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình khoa học có liên quan đến đề tài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 1.3. Những công trình nghiên cứu thực tiễn về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 1.4. Những công trình nghiên cứu phương hướng, giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 1.5. Nhận xét chung và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.5.1. Nhận xét chung về các công trình đã đề cập
• 1.5.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.6. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP
• 2.1. Hoạt động lập pháp và chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.2. Khái quát chung về hoạt động lập pháp
• 2.3. Chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.4. Khái niệm, vai trò của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.5. Các thành tố của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.6. Căn cứ phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.7. Chủ thể thực hiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.8. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.9. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.10. Các yếu tố ảnh hưởng đến phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 3.1. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới
• 3.1.1. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.1.2. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.1.3. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.1.4. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.1.5. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.1.6. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.2. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở một số nước trên thế giới
• 3.2.1. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.2.2. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.2.3. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.2.4. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.2.5. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.2.6. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.3. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở một số nước trên thế giới
• 3.3.1. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.3.2. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.3.3. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.3.4. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.3.5. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.3.6. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.4. Nhận xét chung về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước
• 3.4.1. Những tương đồng về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước
• 3.4.2. Những khác biệt cơ bản về chủ thể, quy trình, công cụ phân tích chính sách của một số nước
• 3.4.3. Một số kinh nghiệm từ nghiên cứu phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỪ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 4.1. Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.1. Khái quát về lịch sử phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.2. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.3. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.4. Các phương pháp được sử dụng để phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.5. Một số nội dung khác của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.6. Nguyên nhân của thực trạng nói trên
• 4.2. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam từ kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 4.2.1. Hướng hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.2.2. Giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam hiện nay
• 4.2.3. Những giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách lập pháp toàn cầu

Chính sách lập pháp toàn cầu đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Chính sách lập pháp không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế mà còn tác động đến các vấn đề xã hội, môi trường và an ninh. Việc phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp giúp các quốc gia hiểu rõ hơn về các xu hướng và thách thức toàn cầu. Các quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, và Úc đã phát triển các mô hình phân tích chính sách hiệu quả, từ đó rút ra những bài học quý giá cho Việt Nam. Theo một nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp phân tích chính sách có thể giúp cải thiện chất lượng các văn bản pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của chính sách lập pháp

Khái niệm chính sách lập pháp được hiểu là tổng thể các quy định, hướng dẫn và quyết định được ban hành nhằm điều chỉnh các hoạt động trong xã hội. Vai trò của chính sách lập pháp là rất quan trọng, nó không chỉ tạo ra khung pháp lý cho các hoạt động của nhà nước mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân. Phân tích chính sách giúp xác định các vấn đề cần giải quyết, từ đó đưa ra các giải pháp hợp lý. Theo GS. Nguyễn Minh Đoan, việc phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là cần thiết để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các văn bản pháp luật.

II. Kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng và thực thi chính sách lập pháp. Các quốc gia như Canada và Úc đã áp dụng các phương pháp phân tích chính sách để đánh giá tác động của các văn bản pháp luật trước khi ban hành. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn đảm bảo rằng các chính sách được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia này cho thấy rằng, việc cải cách pháp luật cần phải được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của nhiều bên liên quan. Điều này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác quốc tế trong việc nâng cao chất lượng phân tích chính sách.

2.1. Phân tích chính sách tại Canada

Canada là một trong những quốc gia đi đầu trong việc áp dụng phân tích chính sách vào hoạt động lập pháp. Chính phủ Canada đã thiết lập một quy trình rõ ràng để đánh giá tác động của các chính sách trước khi ban hành. Theo một báo cáo, việc này giúp đảm bảo rằng các chính sách không chỉ đáp ứng nhu cầu của người dân mà còn phù hợp với các cam kết quốc tế. Phân tích chính sách tại Canada cũng chú trọng đến việc lồng ghép các vấn đề bình đẳng giới và phát triển bền vững vào trong các văn bản pháp luật.

III. Thực trạng và thách thức tại Việt Nam

Tại Việt Nam, phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có những bước tiến trong việc áp dụng phân tích chính sách, nhưng thực tế cho thấy rằng nhiều văn bản pháp luật vẫn chưa được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Các thách thức như thiếu nguồn lực, thiếu thông tin và sự tham gia của các bên liên quan đã ảnh hưởng đến chất lượng phân tích chính sách. Để cải thiện tình hình này, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc cải cách pháp luật đến việc nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi.

3.1. Nguyên nhân của thực trạng

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này là do thiếu sự chú trọng đến phân tích chính sách trong quy trình lập pháp. Nhiều cơ quan nhà nước vẫn chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của phân tích chính sách trong việc xây dựng các văn bản pháp luật. Hơn nữa, việc thiếu các công cụ và phương pháp hiện đại trong phân tích chính sách cũng là một yếu tố cản trở. Theo một nghiên cứu, việc không có quy trình rõ ràng trong phân tích chính sách đã dẫn đến nhiều văn bản pháp luật không đạt yêu cầu về chất lượng.

IV. Đề xuất giải pháp cho Việt Nam

Để nâng cao chất lượng phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, Việt Nam cần áp dụng các kinh nghiệm từ các quốc gia điển hình. Cần thiết lập một quy trình phân tích chính sách rõ ràng, bao gồm việc đánh giá tác động và lồng ghép các vấn đề xã hội vào trong các văn bản pháp luật. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm từ các quốc gia khác cũng là một giải pháp quan trọng. Theo GS. Nguyễn Minh Đoan, việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng phân tích chính sách mà còn nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

4.1. Giải pháp hoàn thiện quy trình phân tích chính sách

Giải pháp hoàn thiện quy trình phân tích chính sách cần được thực hiện một cách đồng bộ. Cần xây dựng các hướng dẫn cụ thể cho việc thực hiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ thực hiện phân tích chính sách. Việc này sẽ giúp đảm bảo rằng các văn bản pháp luật được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam" của tác giả Trần Thị Quyên (Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, Mã số: 9 38 01 04; Người hướng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Minh Đoan; Trường Đại học Luật Hà Nội, 2019) giải quyết yêu cầu chuyển dịch mô hình xây dựng pháp luật từ tư duy hành chính, chủ quan sang mô hình lập pháp hiện đại dựa trên bằng chứng khoa học (evidence-based lawmaking). Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ đòi hỏi nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Tác giả vận dụng tư tưởng của nhà cải cách chính trị John Gardner: "Điều ta đang có trước mắt là những cơ hội hấp dẫn được nguỵ trang như những vấn đề không giải quyết nổi" để khẳng định rằng mọi bất cập trong quản trị công đều là cơ hội để rà soát vai trò của nhà nước và thiết kế các giải pháp can thiệp pháp lý hiệu quả.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án định vị là: Mặc dù Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 đã chính thức luật hóa quy trình xây dựng chính sách thành một giai đoạn độc lập, bắt buộc trước khi soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL), nhưng hệ thống lý luận và công cụ thực thi phân tích chính sách ở Việt Nam vẫn còn sơ khai, lúng túng giữa nghiên cứu chính sách hàn lâm và kỹ năng phân tích thực hành. Nhiều dự thảo luật trước đây theo quy trình của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 (hướng dẫn bởi Nghị định số 24/2009/NĐ-CP) rơi vào tình trạng "luật khung, luật ống", thiếu tính khả thi và bị chi phối bởi tư duy cục bộ ngành. Luận án đặt ra hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi 1 (Q1): Vai trò, ý nghĩa bản chất của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là gì?
  • Giả thuyết 1 (H1): Phân tích chính sách cung cấp luận cứ khoa học dựa trên bằng chứng giúp các cơ quan có thẩm quyền ra quyết định chính sách tối ưu, khắc phục triệt để tính duy ý chí trong lập pháp.
• Câu hỏi 2 (Q2): Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp cấu thành từ những phương diện nào?
  • Giả thuyết 2 (H2): Phân tích chính sách là hoạt động đa diện, tích hợp hữu cơ giữa chủ thể, quy trình, phương pháp và căn cứ; sự tương tác chuẩn mực giữa các thành tố này quyết định chất lượng đạo luật.
• Câu hỏi 3 (Q3): Năng lực phân tích chính sách của chủ thể tiến hành tác động như thế nào đến chất lượng xây dựng luật?
  • Giả thuyết 3 (H3): Năng lực chuyên môn hóa của chủ thể là yếu tố quyết định hàng đầu; sự thiếu vắng đội ngũ phân tích độc lập, chuyên nghiệp sẽ làm suy giảm độ tin cậy của toàn bộ quy trình lập pháp.
• Câu hỏi 4 (Q4): Việc tham chiếu kinh nghiệm phân tích chính sách từ các quốc gia có thể chế chính trị - pháp lý khác biệt có gây xung đột hay khập khiễng khi vận dụng vào Việt Nam?
  • Giả thuyết 4 (H4): Dù chịu sự chi phối của đặc thù thể chế, phân tích chính sách vẫn chứa đựng các giá trị phổ quát mang tính kỹ thuật công nghệ lập pháp có thể tiếp thu và tương thích hóa với điều kiện Việt Nam.

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc từ Khoa học chính sách của Harold D. Lasswell (1971), Lý thuyết phân tích chính sách thực hành của David L. Weimer & Aidan R. Vining (1992), Khung tiến trình chính sách của Brian W. Hogwood & Lewis A. Gunn (1984), cùng học thuyết Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa chính sách và pháp luật (Nguyễn Minh Đoan, 2011; Võ Khánh Vinh, 2013). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là phân định rành mạch ranh giới cấu trúc giữa giai đoạn "lập đề nghị xây dựng VBQPPL" và giai đoạn "soạn thảo VBQPPL", đồng thời kiến tạo mô hình phân tích chính sách đa chiều (kinh tế, xã hội, giới, thủ tục hành chính, tính tương thích hệ thống pháp luật). Phạm vi khảo cứu của luận án bao quát 6 quốc gia đại diện cho các trường phái pháp lý và hình thức chính thể điển hình: Hoa Kỳ, Canada, Úc (Common Law), Ba Lan, Nhật Bản (Civil Law), và Trung Quốc (xã hội chủ nghĩa/chuyển đổi), đối chiếu với thực tiễn lập pháp Việt Nam từ năm 2008 đến giai đoạn thực thi Luật năm 2015 (trọng tâm khảo sát 2015-2019).

Literature Review và Positioning

Luận án tổng hợp và phân tích 3 dòng nghiên cứu khoa học chính yếu trong nước và quốc tế:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu lý luận nền tảng về chính sách công và phân tích chính sách: Harold D. Lasswell (1971) với A Pre-view of Policy Sciences đã đặt nền móng cho khoa học định hướng vấn đề; Thomas R. Dye (1992), Frank Fischer (1995), Alan Fenna (2004) định nghĩa chính sách công qua hành vi lựa chọn hành động hoặc không hành động của chính phủ; David Easton tiếp cận chính sách như chuỗi quyết định phân phối giá trị quyền uy; David L. Weimer & Aidan R. Vining (1992) trong Policy Analysis: Concepts and Practice chuẩn hóa các bước phân tích giải pháp và phân tích chi phí - lợi ích. Tại Việt Nam, Lê Vinh Danh (2001), Nguyễn Hữu Hải (2014), Phạm Quý Thọ & Nguyễn Xuân Nhật (2014) đã hệ thống hóa lý luận chính sách công. Đáng chú ý, PGS. Nguyễn Hữu Hải (2014) đưa ra luận điểm: "Phân tích chính sách công là quá trình xem xét toàn diện các yếu tố hợp thành chính sách nhằm cung cấp cơ sở cho việc hoạch định, thực thi và đánh giá một chính sách nhằm hoàn thiện các chính sách hiện hành". Lê Việt Ánh & Vũ Thành Tự Anh xác định: "Phân tích chính sách là một quá trình sáng tạo, đánh giá, phê phán, và truyền đạt thông tin phù hợp chính sách".

Thứ hai, dòng nghiên cứu về công cụ Đánh giá tác động quy định (Regulatory Impact Assessment - RIA): John F. Broughel nghiên cứu vai trò của RIA trong xây dựng pháp luật liên bang Hoa Kỳ; Jacobs and Associates (2006) chỉ ra các thách thức khi lồng ghép RIA vào quy trình chính sách ở các nước phát triển; Sổ tay A good practice handbook for managing Regulatory impact analysis (2012) của Chính phủ Canada và Báo cáo Regulatory impact analysis: Benchmarking (2012) của Productivity Commission (Úc) cùng Sổ tay Regulatory burden measurement framework (2015) của Văn phòng Thủ tướng và Nội các Úc cung cấp chuẩn mực đo lường gánh nặng chi phí tuân thủ. Tại Việt Nam, đề tài cấp bộ của TS. Dương Thị Thanh Mai (2012) đã tổng kết thực tiễn 3 năm áp dụng chế định RIA theo Luật năm 2008, chỉ rõ khâu yếu nhất là luận giải nhu cầu chính sách và kiểm chứng dự báo tác động.

Thứ ba, dòng nghiên cứu về thiết chế lập pháp và tiến trình ban hành luật: Kenneth Lieberthal & Michel Oksenberg (1988) cùng Murray Scot Tanner phân tích quy trình lập pháp "đa lớp, đa cấp bậc" chịu ảnh hưởng chính trị tại Trung Quốc (với 5 bước: agenda-setting, inter-agency review, top leadership approval, NPC debate and passage, explication/implementation); Brian Head & Kate Crowley (2015) với Policy analysis in Australia và Yukio Hosono & Jun Iio (2015) với Policy analysis in Japan làm rõ sự tham gia của các viện nghiên cứu, mạng lưới chuyên gia ngoài chính phủ. Trong nước, tác giả Nguyễn Đình Quyền, Lê Thị Ngọc Mai (2016), Nguyễn Anh Phương (2016) và TS. Nguyễn Sĩ Dũng (2017) đã luận giải sâu sắc về động lực lập pháp và cơ chế tương tác giữa cơ quan hành pháp và lập pháp. TS. Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh: "Thiếu sự tương tác này giữa lập pháp và hành pháp, thì cho dù quy trình lập pháp có được thiết kế tinh vi đến đâu chăng nữa, nó cũng chỉ là một quy trình nhân tạo. Sản phẩm tất yếu của một quy trình nhân tạo là các đạo luật nhân tạo. Các đạo luật nhân tạo không cần cho cuộc sống. Nhà nước vẫn có thể áp đặt chúng cho xã hội. Tuy nhiên, những cố gắng như vậy không sớm thì muộn sẽ làm cho các cơ quan của nhà nước hụt hơi. Cuộc sống như ao bèo, sẽ phẳng lặng trở lại sau một hồi xao động".

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm: (1) Xem phân tích chính sách là hoạt động lồng ghép phân tán trong toàn bộ quy trình soạn thảo văn bản; đối lập với quan điểm (2) Xem phân tích chính sách là một giai đoạn độc lập, có giá trị tiền đề khép kín quyết định việc có ban hành luật hay không. Luận án định vị nghiên cứu của mình bằng việc khẳng định tính ưu việt của mô hình tách bạch hai giai đoạn: hoạch định/phân tích chính sách trước, sau khi được phê duyệt mới chuyển sang kỹ thuật quy phạm hóa văn bản. Nghiên cứu tiến xa hơn các công trình đi trước khi vượt qua khuôn khổ phân tích đơn lẻ từng nước, thực hiện đối chiếu đa chiều 6 hệ thống lập pháp quốc tế để chưng cất bài học áp dụng trực tiếp cho việc vận hành Luật Ban hành VBQPPL năm 2015 tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và phát triển lý thuyết về quan hệ giữa chính sách và pháp luật trong khoa học pháp lý Việt Nam. Dựa trên phép biện chứng mác-xít và lý thuyết phân tích thể chế, tác giả chứng minh mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật tương ứng với cặp phạm trù nội dung và hình thức: Chính sách là linh hồn, là nội dung định hướng chính trị - xã hội; pháp luật là hình thức, là công cụ chuẩn tắc để thể chế hóa chính sách thành các quy tắc xử sự mang tính cưỡng chế chung.

Luận án xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn mực: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là quá trình nghiên cứu, xem xét một cách toàn diện, khách quan và có hệ thống các vấn đề thực tiễn cần sự can thiệp của nhà nước, nhằm xây dựng, đánh giá, so sánh và lựa chọn các phương án giải quyết tối ưu (về kinh tế, xã hội, pháp lý), cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho các chủ thể có thẩm quyền ra quyết định chính sách và chuyển hóa chính sách đó thành các văn bản luật.

Hệ thống luận điểm lý thuyết được cụ thể hóa thành 4 mệnh đề (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Chất lượng của văn bản luật tỷ lệ thuận với mức độ khách quan và tính nghiêm ngặt của phương pháp phân tích chính sách ở giai đoạn lập đề nghị.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự tham gia của các chủ thể độc lập ngoài khu vực nhà nước (viện nghiên cứu, hiệp hội, chuyên gia) đóng vai trò kiểm chuẩn, giảm thiểu rủi ro lợi ích nhóm và tham nhũng chính sách.
• Mệnh đề 3 (P3): Việc kết hợp đồng thời phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA) với đánh giá tác động thủ tục hành chính và lồng ghép bình đẳng giới là điều kiện cần để đảm bảo tính khả thi của văn bản luật.
• Mệnh đề 4 (P4): Thẩm quyền phê duyệt đề nghị xây dựng chính sách phải thuộc về cơ quan dân cử cao nhất (Quốc hội) nhằm kiểm soát quyền lực của cơ quan hành pháp trong việc đề xuất chính sách.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 mô hình lý thuyết: (1) Lý thuyết chu trình chính sách (Policy Cycle Theory) để cấu trúc hóa các bước phân tích từ xác định vấn đề đến thẩm định; (2) Lý thuyết kinh tế học thể chế và Lựa chọn công (Public Choice Theory) để áp dụng các công cụ lượng hóa chi phí - lợi ích và gánh nặng tuân thủ; (3) Lý thuyết lập pháp hiện đại (Modern Legislative Theory) để chuẩn hóa quy trình phân quyền giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp.

Cách tiếp cận phân tích được thiết kế theo cấu trúc 4 trụ cột tương tác:

1. Chủ thể phân tích: Phân định rõ thẩm quyền giữa cơ quan đề xuất (Bộ/Chính phủ), cơ quan thẩm định (Bộ Tư pháp), cơ quan thẩm tra/quyết định (Quốc hội/Ủy ban thường vụ Quốc hội) và các chủ thể phản biện độc lập (chuyên gia, đối tượng chịu tác động).
2. Căn cứ phân tích: Đường lối chính trị của Đảng, Hiến pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật, điều ước quốc tế có liên quan và các chứng cứ dữ liệu thực tiễn đời sống.
3. Quy trình phân tích: Tuân thủ chuỗi logic khép kín gồm 5 bước: (i) Nhận diện và định nghĩa vấn đề công; (ii) Xác định mục tiêu tổng thể và mục tiêu cụ thể; (iii) Đề xuất các phương án chính sách (bao gồm phương án giữ nguyên hiện trạng - "do nothing"); (iv) Đánh giá tác động đa chiều của từng phương án; (v) So sánh, lựa chọn phương án tối ưu và xây dựng báo cáo khuyến nghị.
4. Phương pháp và công cụ: Kết hợp phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA), phân tích chi phí - hiệu quả (CEA), phân tích rủi ro, phân tích gánh nặng tuân thủ thủ tục hành chính và phương pháp xã hội học pháp luật.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung phân tích vận hành hiệu quả trong điều kiện nhà nước pháp quyền có sự minh bạch thông tin, cam kết trách nhiệm giải trình cao và bảo đảm nguồn lực tài chính, kỹ thuật cho hoạt động nghiên cứu chính sách độc lập.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án ứng dụng thế giới quan duy vật biện chứng và chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism) làm nền tảng triết học nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu theo mô hình phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính phân tích chuẩn tắc pháp lý (normative doctrinal legal analysis) và nghiên cứu định lượng/thực nghiệm đánh giá tác động quy định (empirical regulatory impact analysis).

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (multi-level comparative design):

• Cấp độ quốc tế: Nghiên cứu so sánh luật học (Comparative Law) đối với 6 quốc gia thuộc 3 nhóm mô hình thể chế: Nhóm thông luật phân quyền mạnh (Hoa Kỳ, Canada, Úc); Nhóm dân luật truyền thống (Ba Lan, Nhật Bản); Nhóm pháp luật xã hội chủ nghĩa chuyển đổi (Trung Quốc).
• Cấp độ quốc gia: Khảo sát tiến trình lập pháp ở cấp độ trung ương tại Việt Nam, phân tích mối quan hệ phân công, phối hợp giữa Chính phủ (cơ quan khởi xướng chính sách) và Quốc hội (cơ quan thẩm tra và thông qua luật).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu quốc tế được thiết lập dựa trên các tiêu chí tường minh: Hoa Kỳ đại diện cho mô hình phân tích chi phí - lợi ích (CBA) nghiêm ngặt do Văn phòng Thông tin và Điều tiết (OIRA) thuộc OMB kiểm soát; Canada áp dụng Sổ tay A good practice handbook for managing RIA đa ngành; Úc sở hữu Khung đo lường gánh nặng quy định hàng đầu; Nhật Bản với mô hình hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng của hệ thống công chức chuyên nghiệp; Ba Lan đại diện cho hệ thống chuyển đổi Trung Âu gia nhập EU; Trung Quốc cung cấp mô hình lập pháp tương đồng về thể chế chính trị.

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt thông qua các công cụ:

• Thu thập tài liệu thứ cấp: Khảo sát toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của 6 nước nghiên cứu; rà soát 100% các báo cáo ĐGTĐCS đi kèm các dự án luật trình Quốc hội Việt Nam khóa XIII, XIV; nghiên cứu các sổ tay hướng dẫn kỹ thuật của Bộ Tư pháp (2018), Ngân hàng Thế giới, OECD.
• Thu thập tài liệu sơ cấp: Thực hiện phỏng vấn chuyên sâu (in-depth interviews) đối với các chuyên gia lập pháp, thành viên Ban soạn thảo, cán bộ Vụ Pháp luật (Văn phòng Chính phủ, Văn phòng Quốc hội, Bộ Tư pháp).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo thông tin giữa văn bản pháp luật thực định, báo cáo đánh giá tác động thực tế và ý kiến phản biện của các chuyên gia độc lập nhằm triệt tiêu thiên kiến nhận thức.

Data và phân tích

Luận án thực hiện phân tích đối chiếu chuyên sâu các bộ dữ liệu lập pháp:

• Phân tích so sánh 7 tiêu chuẩn thẩm định chính sách quy định tại Luật Ban hành VBQPPL năm 2015 (Khoản 3 Điều 39, Khoản 3 Điều 88, Khoản 3 Điều 115): (i) Sự cần thiết; (ii) Sự phù hợp với chủ trương của Đảng; (iii) Tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất; (iv) Tính khả thi, dự báo; (v) Tính tương thích với điều ước quốc tế; (vi) Chi phí tuân thủ TTHC và lồng ghép bình đẳng giới; (vii) Trình tự, thủ tục, tính công khai, minh bạch.
• Đánh giá thực trạng áp dụng các kỹ thuật phân tích tại Việt Nam: Phân tích định tính chiếm trên 85% các báo cáo ĐGTĐCS; tỷ lệ áp dụng mô hình lượng hóa kinh tế lượng, phân tích chi phí - lợi ích (CBA) có số liệu thực nghiệm chỉ chiếm dưới 15% do thiếu hụt cơ sở dữ liệu quốc gia và phần mềm phân tích chuyên dụng.
• Kiểm tra tính vững (Robustness checks): Đối chiếu các kịch bản chính sách có dự án và không có dự án (tương tự phương pháp luận trong luận văn phân tích CBA dự án sân bay Long Thành của Vũ Minh Hoàng, 2011) nhằm đánh giá độ nhạy của các biến số chính sách.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Từ quá trình nghiên cứu lý luận và khảo chiếu thực tiễn 6 quốc gia cùng thực trạng Việt Nam, luận án rút ra 5 phát hiện mang tính đột phá:

1. Sự hình thành bước ngoặt về "Địa vị pháp lý" của phân tích chính sách tại Việt Nam: Luật Ban hành VBQPPL năm 2015 đã tạo ra bước tiến thể chế mang tính lịch sử khi tách quy trình lập pháp thành hai giai đoạn độc lập: Giai đoạn xây dựng, phân tích chính sách (lập đề nghị xây dựng VBQPPL) và Giai đoạn soạn thảo văn bản. Thực tế chứng minh các dự án luật được xây dựng theo quy trình mới có điểm đánh giá chất lượng chuẩn mực vượt trội so với quy trình cũ của Luật năm 2008.

2. Hiện tượng "Bẫy hình thức hóa" và sự thiếu hụt chuyên gia phân tích độc lập: Phân tích chính sách ở Việt Nam hiện nay phần lớn vẫn mang tính đối phó, hợp thức hóa ý chí chủ quan có sẵn của cơ quan chủ trì soạn thảo. Chủ thể thực hiện phân tích chủ yếu là cán bộ kiêm nhiệm của các Bộ, ngành, dẫn đến rủi ro "cài cắm lợi ích ngành" vào chính sách. Nghiên cứu chỉ ra Việt Nam đang thiếu vắng hoàn toàn một thiết chế thẩm định độc lập tương tự OIRA (Hoa Kỳ) hay Productivity Commission (Úc).

3. Chênh lệch phương pháp luận và "khoảng trống" dữ liệu định lượng: Trong khi các nước phát triển (Mỹ, Úc, Canada) áp dụng bắt buộc khung đo lường chi phí tuân thủ định lượng (Standard Cost Model - SCM) và phân tích CBA có kiểm chứng số liệu thống kê, thì tại Việt Nam các báo cáo ĐGTĐCS chủ yếu sử dụng phương pháp mô tả định tính, lập luận chung chung, thiếu độ tin cậy khoa học.

4. Bài học về sự tương tác cân bằng giữa Lập pháp và Hành pháp: Kinh nghiệm từ Canada, Hoa Kỳ và Úc cho thấy Chính phủ là chủ thể nắm bắt thực tiễn tốt nhất để đề xuất và phân tích chính sách, nhưng Quốc hội phải nắm giữ quyền lực tối cao trong việc phê chuẩn đề nghị chính sách trước khi cho phép Chính phủ tiến hành soạn thảo chi tiết thành các điều luật.

5. Quy luật về sự phân hóa mô hình chủ thể phân tích: Tồn tại hai mô hình chủ thể rõ rệt trên thế giới: Mô hình chuyên nghiệp hóa cao (Mỹ, Canada) với sự tham gia của các tổ chức tư vấn độc lập (think tanks), viện nghiên cứu; và Mô hình bán chuyên nghiệp/hành chính hóa (Trung Quốc, Nhật Bản). Việt Nam cần lựa chọn mô hình hỗn hợp có lộ trình chuyển dịch sang chuyên nghiệp hóa.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý thuyết khoa học chính sách trong hoạt động lập pháp, xác lập khung khái niệm chuẩn mực về các cấp độ chính sách (chính sách chung của Đảng/Nhà nước, chính sách cụ thể của dự án luật, chính sách cho các vấn đề kỹ thuật phát sinh trong soạn thảo).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp hướng dẫn quy trình 5 bước phân tích chính sách tích hợp, đưa ra bộ tiêu chí đánh giá tác động toàn diện phù hợp với điều kiện chuyển đổi số và quản trị công tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Kiến nghị 1: Sửa đổi, bổ sung quy định Luật Ban hành VBQPPL theo hướng bắt buộc thuê các đơn vị nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia độc lập thực hiện phân tích tác động đối với các chính sách lớn, có ảnh hưởng sâu rộng đến quyền và nghĩa vụ của người dân, doanh nghiệp.
  • Kiến nghị 2: Thành lập Ủy ban/Cơ quan Đánh giá tác động quy định độc lập trực thuộc Chính phủ hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội để "gác cổng", kiểm soát chất lượng các báo cáo ĐGTĐCS trước khi dự thảo được đưa ra Quốc hội thảo luận.
  • Kiến nghị 3: Xây dựng Cổng dữ liệu quốc gia phục vụ phân tích chính sách và ban hành Khung đo lường gánh nặng quy định chuẩn hóa, bắt buộc lượng hóa chi phí tuân thủ thủ tục hành chính.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn về dữ liệu thực nghiệm: Do Luật Ban hành VBQPPL năm 2015 mới đi vào thực tiễn trong thời gian ngắn (từ 2016 đến thời điểm hoàn thành luận án năm 2019), số lượng các đạo luật hoàn thành trọn vẹn chu kỳ chính sách (bao gồm cả đánh giá tác động sau khi ban hành - ex-post RIA) còn hạn chế, khiến việc đánh giá hiệu quả dài hạn gặp nhiều thách thức.
• Giới hạn về phạm vi so sánh: Việc lựa chọn 6 quốc gia dù mang tính điển hình cao nhưng chưa thể bao quát hết sự đa dạng của các mô hình lập pháp tại các quốc gia đang phát triển trong khu vực ASEAN có điều kiện tương đồng với Việt Nam.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu xây dựng mô hình kinh tế lượng và hệ số chiết khấu xã hội chuẩn hóa cho việc tính toán phân tích chi phí - lợi ích (CBA) trong đánh giá tác động chính sách pháp luật tại Việt Nam.
• Hướng 2: Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và Công nghệ phân tích dự báo (Predictive Analytics) trong mô phỏng hành vi đối tượng chịu tác động của luật.
• Hướng 3: Đánh giá tác động chính sách sau ban hành (Ex-post Regulatory Impact Assessment) và cơ chế hồi tố, sửa đổi luật thích ứng với sự phát triển của kinh tế số và cách mạng công nghiệp 4.0.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp dưới giác độ so sánh luật học; trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ luật học, quản lý công và chính sách công.
• Tác động lập pháp và thể chế: Các luận điểm và kiến nghị của luận án cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp và Viện Khoa học pháp lý trong việc theo dõi thi hành và định hướng sửa đổi, bổ sung Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2020) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Tác động kinh tế - xã hội: Việc áp dụng quy trình phân tích chính sách chuẩn mực giúp loại bỏ các quy định hành chính rườm rà, cắt giảm hàng nghìn tỷ đồng chi phí tuân thủ không đáng có cho doanh nghiệp và người dân, tạo môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành tích hợp, phương pháp luận so sánh luật học tiên tiến và hệ thống tài liệu tham khảo quốc tế phong phú.
• Đại biểu Quốc hội và Cơ quan thẩm tra: Nâng cao năng lực phản biện, thẩm tra các báo cáo chính sách do Chính phủ trình, đảm bảo tính khoa học và đại diện cho ý chí cử tri.
• Cơ quan hành pháp và Cán bộ soạn thảo: Sử dụng bộ công cụ và quy trình 5 bước chuẩn hóa để xây dựng các đề nghị làm luật khả thi, hạn chế tối đa việc chỉnh sửa, bổ sung luật liên tục sau khi ban hành.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Tổ chức xã hội: Được mở rộng cơ chế tham vấn, đóng góp ý kiến thực chất vào quá trình hoạch định chính sách từ giai đoạn sớm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã phân lập và hoàn thiện lý thuyết quan hệ bản thể luận giữa "chính sách" và "pháp luật" trong khoa học pháp lý Việt Nam theo cặp phạm trù nội dung - hình thức. Tác giả đã mở rộng học thuyết chu trình chính sách của Harold Lasswell và khung phân tích của Weimer & Vining để xác lập mô hình phân tích chính sách 2 giai đoạn độc lập trong quy trình lập pháp Việt Nam.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước đây của Dương Thị Thanh Mai (2012) hay Đoàn Thị Tố Uyên (2016) chỉ dừng lại ở khảo sát thực trạng RIA nội địa, luận án đã thực hiện phương pháp so sánh luật học đa cực (Mỹ, Canada, Úc, Ba Lan, Nhật Bản, Trung Quốc) kết hợp tam giác hóa dữ liệu định tính và định lượng, đặt RIA vào vị trí một công cụ kỹ thuật then chốt của phân tích chính sách lập pháp.

3. Phát hiện bất ngờ và có tính phản trực giác nhất? Phát hiện cho thấy việc "luật hóa" bắt buộc quy trình phân tích chính sách trong Luật năm 2015 nếu không đi kèm với thiết chế kiểm chuẩn độc lập và nguồn lực tài chính tương xứng sẽ dẫn đến nguy cơ tạo ra "bẫy hình thức hóa" quy mô lớn: các báo cáo ĐGTĐCS dài hàng trăm trang nhưng thực chất chỉ là văn bản biện hộ cho ý chí chủ quan có sẵn của cơ quan soạn thảo.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp quy trình phân tích 5 bước chuẩn mực kèm theo 7 nhóm tiêu chuẩn thẩm định chính sách cụ thể, các công thức xác định gánh nặng chi phí tuân thủ và khung tham chiếu so sánh giữa các quốc gia, cho phép các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý áp dụng lặp lại cho bất kỳ dự án luật chuyên ngành nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình như thế nào? Luận án vạch ra lộ trình 10 năm nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (1) Chuẩn hóa mô hình đo lường chi phí quy định (SCM) cho toàn bộ hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam; (2) Chuyên nghiệp hóa chức danh chuyên gia phân tích chính sách công; (3) Thiết lập hệ thống đánh giá tác động sau ban hành (Ex-post RIA) dựa trên nền tảng dữ liệu lớn và AI.

Kết luận

Luận án của NCS. Trần Thị Quyên mang lại 6 đóng góp khoa học cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận khoa học, toàn diện và chuẩn mực về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, định vị rõ ranh giới giữa nghiên cứu lý luận chính sách và kỹ năng phân tích thực hành.
2. Chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa chính sách (linh hồn/nội dung) và pháp luật (hình thức/phương tiện chuyển tải), khẳng định tính tất yếu của việc tách bạch giai đoạn phân tích chính sách độc lập trước khi soạn thảo văn bản luật.
3. Cung cấp bức tranh toàn cảnh so sánh luật học về chủ thể, quy trình và phương pháp phân tích chính sách tại 6 quốc gia đại diện cho các hệ thống thể chế chính trị - pháp lý lớn trên thế giới (Mỹ, Canada, Úc, Ba Lan, Nhật Bản, Trung Quốc).
4. Phân tích sâu sắc, khách quan thực trạng thực hiện phân tích chính sách tại Việt Nam qua các giai đoạn thi hành Luật Ban hành VBQPPL năm 2008 và năm 2015, chỉ rõ các "điểm nghẽn" về thể chế, chủ thể và dữ liệu.
5. Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp đồng bộ, khả thi, bao gồm: nâng cao nhận thức thể chế, chuyên nghiệp hóa chủ thể phân tích, thành lập cơ quan thẩm định độc lập, chuẩn hóa công cụ đo lường định lượng và hoàn thiện quy trình tham vấn công chúng.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới cho khoa học pháp lý Việt Nam: Ứng dụng công nghệ dữ liệu trong phân tích dự báo lập pháp; Xây dựng mô hình định lượng hóa gánh nặng quy định; Hoàn thiện thể chế đánh giá tác động sau ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, luận án chứa đựng các Chƣơng sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp Chƣơng 3: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nƣớc trên thế giới Chƣơng 4: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam và phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện từ kinh nghiệm của một số nƣớc trên thế giới 7 luan an CHƢƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.Những công trình khoa học có liên quan đến đề tài Để một chính sách có thể đạt đƣợc mục đích mong muốn bằng cách thức đo lƣờng hiệu quả - chi phí thì đòi hỏi quá trình phân tích chính sách phải thực sự tốt. Vì vậy, phân tích chính sách trở thành mối quan tâm chung của bất kỳ chính quyền nào và luôn là vấn đề thời sự của các quốc gia. Nhiều công trình khoa học đã nghiên cứu và tìm hiểu về vai trò, quy trình thực hiện, phƣơng pháp tiến hành, các yếu tố ảnh hƣởng của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp cũng nhƣ xây dựng pháp luật. Các công trình nghiên cứu khoa học bao gồm: sách tham khảo, đề tài khoa học, kỷ yếu hội thảo, luận văn, bài viết đăng trên các tạp chí khoa học… đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp.

Những công trình nghiên cứu lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp - Sách Chính sách công của Hoa Kỳ: Giai đoạn 1935 -2001 của Lê Vinh Danh, NXB thống kê 2001. Trong công trình nghiên cứu này, một định nghĩa ngắn gọn nhƣng khúc chiết, sâu sắc về chính sách công đã đƣợc đƣa ra. Triết lý này đƣợc tác giả sử dụng làm cơ sở khoa học để triển khai những vấn đề liên quan đến phân tích chính sách bởi vì muốn làm rõ phân tích chính sách thì vấn đề về chính sách công không thể xem nhẹ hay bỏ qua. Sau khi xác định đƣợc nội hàm của chính sách công, các vấn đề khác cũng đƣợc bàn luận thoả đáng (mục tiêu của chính sách, các cách xác định mục tiêu và dựa trên nguyên tắc nào).

Phải nói rằng, mặc dù công trình không trực tiếp nói đến phân tích chính sách nhƣng các vấn đề mà tác giả nêu liên quan tới chính sách công đã giúp ích rất nhiều cho luận án. 8 luan an - Sách Chính sách công và phát triển bền vững của Trƣờng Đại học kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Chính trị quốc gia – sự thật năm 2012. Chính sách công nhận đƣợc sự quan tâm của mọi quốc gia trên thế giới do chức năng quan trọng của nó mang lại đối với nền kinh tế - xã hội của các quốc gia. Nhận thức rõ về vai trò của chính sách công đặt trong bối cảnh phát triển bền vững, cuốn sách ra đời trở thành tài liệu tham khảo quý báu cho mỗi ai muốn nghiên cứu về lĩnh vực chính sách công và phân tích chính sách.

Phần một cuốn sách nhắc tới cán cân thanh toán và sự phát triển kinh tế cũng nhƣ các vấn đề về tỷ giá, lạm phát. Phần hai là đầu tƣ công và nợ công: vai trò của đầu tƣ công, những yếu tố tác động đến quy mô và chất lƣợng của đầu tƣ công, vấn đề chi tiêu công, nợ công và phát triển bền vững. Công trình đã rút ra nhiều kết luận, kiến nghị chính sách có cơ sở khoa học và thực tiễn cao. Đó sẽ là những ý nghĩa to lớn giúp cho tác giả triển khai thành công đề tài luận án của mình.

- Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam - Viện Khoa học xã hội tổ chức Hội thảo ―Một số vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn cấp bách về chính sách pháp luật‖ – tháng 12/2013. Trƣớc bối cảnh mới về lý luận cũng nhƣ thực tiễn của chính sách cũng nhƣ phân tích chính sách ở Việt Nam, Hội thảo của Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam tổ chức đã phần nào đáp ứng bối cảnh đó. Hội thảo chỉ ra đƣợc sự khác biệt giữa chính sách và chính sách công, nội hàm của chính sách, các cấp chính sách và cũng nhắc tới phân tích chính sách với tính cách là một giai đoạn quan trọng của quy trình tạo ra pháp luật. Thông qua Hội thảo đã trang bị cho tác giả luận án một số khái niệm quan trọng giúp cho tác giả triển khai nội dung của đề tài thuận lợi hơn.

- Sách Chính sách công của Phạm Quý Thọ và Nguyễn Xuân Nhật, NXB Thông tin và truyền thông năm 2014. Công trình bàn luận khá toàn diện về chính sách công, mọi khía cạnh của chính sách công đã đƣợc hai nhà nghiên cứu đề cập chi tiết (gồm cả các vấn đề lý luận và minh hoạ thực tiễn). Tám chƣơng trong cuốn sách vẽ ra nhiều mảng khác nhau trong bức vẽ tổng thể về 9 luan an chính sách công (chính sách công và hệ thống chính sách công, các chủ thể hoạt động chính sách công, công cụ chính sách công, hoạch định chính sách công, thực thi chính sách công, đánh giá chính sách công, kết thúc chính sách công và chu kỳ chính sách công, một số chính sách công tại Việt Nam). - Sách Chính sách công – Những vấn đề cơ bản của tác giả Nguyễn Hữu Hải NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, năm 2014.

Cuốn sách là công trình khoa học quan trọng giúp hiểu sâu sắc về phân tích chính sách bởi cuốn sách ngoài cung cấp những kiến thức cơ bản về chính sách công thì tác phẩm còn dành một chƣơng đề cập tới các nội dung của phân tích chính sách. Trong công trình này, tác giả đã sử dụng thuật ngữ ―phân tích chính sách công‖. Tác giả đƣa ra khái niệm ―phân tích chính sách công là quá trình xem xét toàn diện các yếu tố hợp thành chính sách nhằm cung cấp cơ sở cho việc hoạch định, thực thi và đánh giá một chính sách nhằm hoàn thiện các chính sách hiện hành‖, đây là quan điểm cần đƣợc bàn luận kỹ lƣỡng và chi tiết hơn. Công trình cũng chỉ rõ những chức năng quan trọng của phân tích chính sách nhƣ: chức năng cung cấp thông tin, chức năng tạo động lực, chức năng kiểm soát.

Một khía cạnh quan trọng của phân tích chính sách đƣợc tác giả nêu ra trong cuốn sách là ý nghĩa của phân tích chính sách, trong đó đề cập rằng ―phân tích chính sách để đánh giá đƣợc tính khả thi của chính sách công‖ luận điểm này sẽ là cơ sở để tác giả tiếp tục nghiên cứu mở rộng. Các nguyên tắc, các yêu cầu, các yếu tố ảnh hƣởng tới phân tích chính sách công cũng là những nội dung đƣợc tác giả giải quyết thấu đáo trong tác phẩm này. Hai vấn đề quan trọng của phân tích chính sách đƣợc làm rõ là quy trình phân tích chính sách và công cụ phân tích chính sách. Đây là những đóng góp có ý nghĩa khoa học rất lớn cho tác giả luận án, gợi mở cho tác giả luận án nhiều vấn đề cần phải giải quyết triệt để hơn, đặc biệt trong thời điểm hiện nay, khi phân tích chính sách là bƣớc thiết yếu của quy trình ban hành ra các văn bản luật theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015.

10 luan an - Sách A Pre-view of policy sciences (1971) của Harold D. Đây là tác phẩm bàn về khoa học chính sách khá đầy đủ và hoàn chỉnh (Định hƣớng vấn đề: mục tiêu, nguyên tắc, nhận thức, cơ sở giá trị, hiệu quả, xu hƣớng…). Cuốn sách là công trình ―gối đầu‖ của bất kỳ nhà khoa học, chuyên gia, công chức khi muốn tìm hiểu sâu về chính sách và chính sách công. Vì vậy, những tri thức về chính sách công mà Harold đề cập đóng vai trò quan trọng đối với nghiên cứu về phần khái niệm chính sách trong luận án.

- Sách Policy analysis for the real world của Brian W. Hogwood và Lewis A. Gunn, NXB Oxford University Press năm 1984. Trong phần một của cuốn sách đƣa ra một cách tiếp cận về phân tích chính sách (khung cho phân tích – chỉ ra quy trình của phân tích chính sách cùng mối quan hệ giữa các bƣớc của quy trình đó, xu hƣớng chính sách, phƣơng pháp phân tích chính sách).

Phần hai nêu ra nhiều vấn đề trọng tâm (xác định vấn đề chính sách, đƣa ra phƣơng án, đánh giá phƣơng án và lựa chọn phƣơng án). Xét về nội dung của cuốn sách không có quá nhiều nét mới so với các công trình đã đƣợc nói tới ở trên nhƣng khi tiếp cận công trình này chúng ta nhƣ đƣợc nhìn vào thế giới thực của phân tích chính sách do những ví dụ, tình huống mà cuốn sách nhắc tới. Và vì vậy, ―bức vẽ sống động‖ này sẽ giúp tác giả luận án biết thêm những kinh nghiệm thực về phân tích chính sách ở Anh những năm 80 của thế kỷ trƣớc. - Sách Policy making in China: Leaders, Structures and Processes của Kenneth Lieberthal, Michel Oksenberg, NXB Princeton University Press năm 1988.

Cuốn sách này làm sáng tỏ cấu trúc chính trị của nhà nƣớc, các quy trình chính sách và kết quả có liên quan đến nhau ở Trung Quốc đƣơng đại. Quá trình chính sách để đạt đƣợc sự đồng thuận của các đối tƣợng chịu sự tác động là khá rời rạc và kéo dài. Cuốn sách cũng đề cập đến sự ảnh hƣởng mạnh mẽ của yếu tố chính trị trong xây dựng chính sách (phân tích chính sách) ở Trung Quốc – một nhƣợc điểm của hoạt động phân tích chính sách ở Trung Quốc ngày nay. 11 luan an - Sách Policy analysis: Concept and practice của David L.Weimer và Aidan R.Vining, (ED2, NXB Prentice Hall 1992) đã khái quát đầy đủ về phân tích chính sách gồm cả mảng khái niệm và thực tiễn.

Phần một của cuốn sách giới thiệu khái quát về phân tích chính sách công trong đó đặt phân tích chính sách với các lĩnh vực có liên quan nhƣ nghiên cứu chính sách, báo chí, kế hoạch cổ điển… Để sâu hơn về phân tích chính sách, các tác giả còn đề cập tới khía cạnh phân tích chính sách nhƣ một nghề, chức năng phân tích chính sách, sự chuẩn bị cơ bản cho phân tích chính sách. Trong phần hai, nền tảng khái niệm để phân tích vấn đề đƣợc làm rõ, hai tác giả của cuốn sách đã chỉ ra các lý do cơ bản của chính sách công tức là khi nào một vấn đề của thực tiễn cuộc sống cần sự điều chỉnh bởi chính sách từ nhà nƣớc.