Luận án tiến sĩ phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Trần Thị Quyên
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Minh Đoan
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Phân Tích Chính Sách Lập Pháp Toàn Cầu và Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình khoa học có liên quan đến đề tài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 1.3. Những công trình nghiên cứu thực tiễn về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 1.4. Những công trình nghiên cứu phương hướng, giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 1.5. Nhận xét chung và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.5.1. Nhận xét chung về các công trình đã đề cập
• 1.5.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.6. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP
• 2.1. Hoạt động lập pháp và chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.2. Khái quát chung về hoạt động lập pháp
• 2.3. Chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.4. Khái niệm, vai trò của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.5. Các thành tố của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.6. Căn cứ phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.7. Chủ thể thực hiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.8. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.9. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 2.10. Các yếu tố ảnh hưởng đến phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 3.1. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới
• 3.1.1. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.1.2. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.1.3. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.1.4. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.1.5. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.1.6. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.2. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở một số nước trên thế giới
• 3.2.1. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.2.2. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.2.3. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.2.4. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.2.5. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.2.6. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.3. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở một số nước trên thế giới
• 3.3.1. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Ba Lan
• 3.3.2. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Canada
• 3.3.3. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Úc
• 3.3.4. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Nhật Bản
• 3.3.5. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Hoa Kỳ
• 3.3.6. Phương pháp phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Trung Quốc
• 3.4. Nhận xét chung về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước
• 3.4.1. Những tương đồng về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước
• 3.4.2. Những khác biệt cơ bản về chủ thể, quy trình, công cụ phân tích chính sách của một số nước
• 3.4.3. Một số kinh nghiệm từ nghiên cứu phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỪ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 4.1. Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.1. Khái quát về lịch sử phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.2. Chủ thể phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.3. Quy trình phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.4. Các phương pháp được sử dụng để phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.5. Một số nội dung khác của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.1.6. Nguyên nhân của thực trạng nói trên
• 4.2. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam từ kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 4.2.1. Hướng hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam
• 4.2.2. Giải pháp hoàn thiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam hiện nay
• 4.2.3. Những giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách lập pháp toàn cầu

Chính sách lập pháp toàn cầu đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Chính sách lập pháp không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế mà còn tác động đến các vấn đề xã hội, môi trường và an ninh. Việc phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp giúp các quốc gia hiểu rõ hơn về các xu hướng và thách thức toàn cầu. Các quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, và Úc đã phát triển các mô hình phân tích chính sách hiệu quả, từ đó rút ra những bài học quý giá cho Việt Nam. Theo một nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp phân tích chính sách có thể giúp cải thiện chất lượng các văn bản pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của chính sách lập pháp

Khái niệm chính sách lập pháp được hiểu là tổng thể các quy định, hướng dẫn và quyết định được ban hành nhằm điều chỉnh các hoạt động trong xã hội. Vai trò của chính sách lập pháp là rất quan trọng, nó không chỉ tạo ra khung pháp lý cho các hoạt động của nhà nước mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân. Phân tích chính sách giúp xác định các vấn đề cần giải quyết, từ đó đưa ra các giải pháp hợp lý. Theo GS. Nguyễn Minh Đoan, việc phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là cần thiết để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các văn bản pháp luật.

II. Kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng và thực thi chính sách lập pháp. Các quốc gia như Canada và Úc đã áp dụng các phương pháp phân tích chính sách để đánh giá tác động của các văn bản pháp luật trước khi ban hành. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn đảm bảo rằng các chính sách được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Kinh nghiệm lập pháp từ các quốc gia này cho thấy rằng, việc cải cách pháp luật cần phải được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của nhiều bên liên quan. Điều này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác quốc tế trong việc nâng cao chất lượng phân tích chính sách.

2.1. Phân tích chính sách tại Canada

Canada là một trong những quốc gia đi đầu trong việc áp dụng phân tích chính sách vào hoạt động lập pháp. Chính phủ Canada đã thiết lập một quy trình rõ ràng để đánh giá tác động của các chính sách trước khi ban hành. Theo một báo cáo, việc này giúp đảm bảo rằng các chính sách không chỉ đáp ứng nhu cầu của người dân mà còn phù hợp với các cam kết quốc tế. Phân tích chính sách tại Canada cũng chú trọng đến việc lồng ghép các vấn đề bình đẳng giới và phát triển bền vững vào trong các văn bản pháp luật.

III. Thực trạng và thách thức tại Việt Nam

Tại Việt Nam, phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có những bước tiến trong việc áp dụng phân tích chính sách, nhưng thực tế cho thấy rằng nhiều văn bản pháp luật vẫn chưa được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Các thách thức như thiếu nguồn lực, thiếu thông tin và sự tham gia của các bên liên quan đã ảnh hưởng đến chất lượng phân tích chính sách. Để cải thiện tình hình này, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc cải cách pháp luật đến việc nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi.

3.1. Nguyên nhân của thực trạng

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này là do thiếu sự chú trọng đến phân tích chính sách trong quy trình lập pháp. Nhiều cơ quan nhà nước vẫn chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của phân tích chính sách trong việc xây dựng các văn bản pháp luật. Hơn nữa, việc thiếu các công cụ và phương pháp hiện đại trong phân tích chính sách cũng là một yếu tố cản trở. Theo một nghiên cứu, việc không có quy trình rõ ràng trong phân tích chính sách đã dẫn đến nhiều văn bản pháp luật không đạt yêu cầu về chất lượng.

IV. Đề xuất giải pháp cho Việt Nam

Để nâng cao chất lượng phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, Việt Nam cần áp dụng các kinh nghiệm từ các quốc gia điển hình. Cần thiết lập một quy trình phân tích chính sách rõ ràng, bao gồm việc đánh giá tác động và lồng ghép các vấn đề xã hội vào trong các văn bản pháp luật. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm từ các quốc gia khác cũng là một giải pháp quan trọng. Theo GS. Nguyễn Minh Đoan, việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng phân tích chính sách mà còn nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

4.1. Giải pháp hoàn thiện quy trình phân tích chính sách

Giải pháp hoàn thiện quy trình phân tích chính sách cần được thực hiện một cách đồng bộ. Cần xây dựng các hướng dẫn cụ thể cho việc thực hiện phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ thực hiện phân tích chính sách. Việc này sẽ giúp đảm bảo rằng các văn bản pháp luật được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trần Thị Quyên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Minh Đoan, bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2019, thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật (mã số: 9 38 01 04).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo lập luận của tác giả, phân tích chính sách là khâu bản chất nhằm xem xét, lý giải các khía cạnh của chính sách, tìm kiếm giải pháp có cơ sở khoa học và thuyết phục xã hội. Tại Việt Nam, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 đã chính thức xác lập quy trình xây dựng chính sách thành một giai đoạn bắt buộc trước khi soạn thảo văn bản luật. Thực tế các dự án luật được xây dựng có hoạt động phân tích chính sách đạt kết quả tốt hơn so với quy trình cũ của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008. Tuy nhiên, nếu như ở nhiều quốc gia (như Úc, Canada, Hoa Kỳ, Trung Quốc), phân tích chính sách có bề dày lịch sử và đội ngũ chuyên gia chuyên nghiệp, thì tại Việt Nam, đây là nội dung mới mẻ về cả kinh nghiệm lẫn nhân lực thực hiện. Giai đoạn trước năm 2015, hoạt động này còn mang tính hình thức, đối phó. Khi được thể chế hóa thành giai đoạn độc lập, công tác phân tích chính sách bộc lộ những trở ngại của một thiết chế mới. Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu tổng thể, so sánh đối chiếu đa chiều về chủ thể, quy trình, phương pháp phân tích chính sách giữa các hệ thống lập pháp điển hình trên thế giới để rút ra các giá trị phổ quát có thể vận dụng tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở khung lý thuyết về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, tiến hành khảo cứu, phân tích, đối chiếu, đánh giá kinh nghiệm của một số quốc gia, từ đó rút ra bài học phù hợp cho Việt Nam. Để thực hiện mục đích này, luận án xác định bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu quan niệm, vai trò của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, từ đó xác định các đặc trưng cơ bản của hoạt động này.
2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp; xác định các vấn đề cấu thành gồm chủ thể, quy trình và phương pháp phân tích.
3. Khảo cứu hoạt động phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số quốc gia trên thế giới nhằm tìm ra kinh nghiệm có thể vận dụng.
4. Đánh giá thực trạng phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam, đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế để đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án thiết kế bốn câu hỏi nghiên cứu đi kèm bốn giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1: Vai trò, ý nghĩa quan trọng của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là gì?
  Giả thuyết 1: Phân tích chính sách cung cấp cách tiếp cận dựa trên bằng chứng giúp chủ thể có thẩm quyền đưa ra quyết định đúng đắn, khắc phục tình trạng duy ý chí và nâng cao chất lượng văn bản luật.
• Câu hỏi 2: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp gồm những phương diện nào?
  Giả thuyết 2: Đây là hoạt động đa diện cấu thành bởi bốn phương diện: chủ thể, quy trình, phương pháp và căn cứ; sự phối hợp giữa công chức và chuyên gia độc lập theo quy trình khoa học sẽ tối ưu hóa hiệu quả.
• Câu hỏi 3: Năng lực phân tích chính sách của các chủ thể tiến hành có ảnh hưởng gì tới hoạt động phân tích chính sách?
  Giả thuyết 3: Năng lực của chủ thể tiến hành là yếu tố chủ quan tác động trực tiếp và chi phối chất lượng sản phẩm phân tích chính sách.
• Câu hỏi 4: Mỗi quốc gia với mỗi đặc thù riêng về phân tích chính sách nên việc tham chiếu để vận dụng vào Việt Nam có gây sự khập khiễng không?
  Giả thuyết 4: Bên cạnh yếu tố mang tính đặc thù quốc gia, hoạt động phân tích chính sách luôn chứa đựng các giá trị phổ quát có khả năng chuyển giao và ứng dụng phù hợp cho Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn hoạt động phân tích chính sách trong quy trình lập pháp.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào góc độ lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, tiếp cận phân tích chính sách như một hoạt động cung cấp thông tin khoa học trong quy trình lập pháp; xem xét khái niệm, đặc điểm, căn cứ, chủ thể, quy trình, phương pháp và các yếu tố chi phối.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu sáu quốc gia đại diện cho các khu vực địa lý, truyền thống pháp luật và hình thức chính thể khác nhau: Ba Lan, Canada, Úc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Trung Quốc, đặt trong sự liên hệ với thực tiễn Việt Nam. Luận án chọn cả Canada và Hoa Kỳ vì có sự khác biệt rõ rệt về quy trình và công cụ phân tích dù cùng khu vực Bắc Mỹ.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ năm 2015 đến thời điểm nghiên cứu (năm 2019) – mốc thời gian Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 có hiệu lực; đồng thời xem xét giai đoạn lịch sử trước năm 2015 để nhận diện tiến trình vận động.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong Chương I của luận án phân loại các tài liệu đã công bố thành ba nhóm chính:

                  CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
   Nhóm 1: Lý luận           Nhóm 2: Thực tiễn         Nhóm 3: Phương hướng
  về chính sách và           và công cụ phân            và giải pháp hoàn
  phân tích chính sách        tích chính sách           thiện tại Việt Nam

1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận

• Chính sách công của Hoa Kỳ: Giai đoạn 1935 - 2001 (Lê Vinh Danh, 2001): Phân tích khái niệm chính sách công, mục tiêu và nguyên tắc xác định chính sách.
• Chính sách công và phát triển bền vững (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012): Phân tích vai trò chính sách công đối với kinh tế vĩ mô, đầu tư công và nợ công.
• Hội thảo "Một số vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn cấp bách về chính sách pháp luật" (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 2013): Làm rõ sự khác biệt giữa chính sách và chính sách công, các cấp độ chính sách trong quy trình tạo lập pháp luật.
• Chính sách công (Phạm Quý Thọ và Nguyễn Xuân Nhật, 2014): Phân tích tám khía cạnh của chu trình chính sách, chủ thể và công cụ chính sách công.
• Chính sách công – Những vấn đề cơ bản (Nguyễn Hữu Hải, 2014): Đưa ra định nghĩa phân tích chính sách công, xác định chức năng cung cấp thông tin, tạo động lực, kiểm soát và các công cụ thực hiện.
• A Pre-view of Policy Sciences (Harold D. Lasswell, 1971): Đặt nền móng cho khoa học chính sách về mục tiêu, nhận thức và cơ sở giá trị.
• Policy Analysis for the Real World (Brian W. Hogwood và Lewis A. Gunn, 1984): Cung cấp khung phân tích chính sách và các bước xác định vấn đề, đánh giá phương án tại Anh.
• Policy Making in China: Leaders, Structures and Processes (Kenneth Lieberthal và Michel Oksenberg, 1988): Khảo sát quy trình chính sách nhiều tầng nấc và sự chi phối của cấu trúc chính trị tại Trung Quốc.
• Policy Analysis: Concept and Practice (David L. Weimer và Aidan R. Vining, 1992): Phân tích bản chất nghề nghiệp của phân tích chính sách, phân tích chi phí - lợi ích và cơ chế giải quyết vấn đề.
• The Role of Regulatory Impact Analysis in Federal Rulemaking (John F. Broughel): Khảo cứu phương pháp phân tích chi phí - lợi ích và đánh giá tác động quy định (RIA) tại liên bang Hoa Kỳ.
• Regulatory Burden Measurement Framework (Văn phòng Thủ tướng và Nội các Úc, 2015): Cung cấp hướng dẫn đo lường gánh nặng chi phí tuân thủ, chi phí hành chính và chi phí trì hoãn.
• Luận văn Thạc sĩ "Phân tích lợi ích và chi phí của dự án sân bay Long Thành" (Vũ Minh Hoàng, 2011): Ứng dụng kỹ thuật so sánh hai kịch bản có và không có dự án dựa trên phân tích kinh tế, tài chính và phân phối.
• Các bài báo chuyên ngành: Murray Scot Tanner về quy trình năm bước làm luật tại Trung Quốc; Lê Thị Ngọc Mai (2016) về quy trình xây dựng chính sách theo Luật năm 2015; Nguyễn Anh Phương (2016) về phân định phân tích chính sách lý thuyết và thực hành; Nguyễn Đình Quyền về vai trò của đại biểu Quốc hội; Nguyễn Sĩ Dũng (2017) về động lực sáng quyền lập pháp giữa Chính phủ và Quốc hội; Kỷ yếu hội thảo góp ý Sổ tay xây dựng chính sách của Viện Khoa học pháp lý (2017).

2. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn

• Đề tài cấp bộ "Chế định RIA trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện" (Dương Thị Thanh Mai chủ nhiệm, 2012): Đánh giá ba giai đoạn thực hiện RIA theo Luật năm 2008 và Nghị định số 24/2009/NĐ-CP, chỉ ra các hạn chế trong thực thi.
• A Good Practice Handbook for Managing Regulatory Impact Analysis (Policy Horizons of Canada, 2012): Quy trình RIA đa ngành, đánh giá rủi ro và quản lý bất định tại Canada.
• Policy Analysis in Australia (Brian Head và Kate Crowley, 2015): Phân tích hệ thống phân tích chính sách đa chủ thể ngoài cơ quan chính phủ tại Úc.
• Policy Analysis in Japan (Yukio, Sukehiro Hosono, Jun Iio, 2015): Phân tích cơ chế cung cấp bằng chứng cho nhà hoạch định chính sách tại Nhật Bản.
• Current Trends in Regulatory Impact Analysis (Jacobs and Associates, 2006): Xu hướng lồng ghép RIA vào quy trình chính sách và thách thức suy giảm chất lượng dữ liệu.
• Regulatory Impact Analysis: Benchmarking (Productivity Commission của Úc, 2012): Chuẩn mực hóa quy trình và tính minh bạch của các cơ quan giám sát quy định tại Úc.
• Tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ Đánh giá tác động chính sách (Bộ Tư pháp, 2018): Hướng dẫn kỹ thuật đánh giá tác động kinh tế, xã hội, giới, thủ tục hành chính và hệ thống pháp luật theo Nghị định số 34/2016/NĐ-CP.

3. Nhóm công trình về phương hướng và giải pháp

• Luận văn Thạc sĩ "Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam hiện nay" (Trần Thị Quyên, 2014): Bước đầu nhận diện chủ thể, công cụ và đề xuất giải pháp nhận thức.
• Bài viết của Đoàn Thị Tố Uyên (Tạp chí Luật học, 2016): Về quy trình và phạm vi đánh giá tác động văn bản.
• Các hội thảo của Bộ Tư pháp: Hội thảo năm 2008 về xây dựng chính sách lập pháp và Hội thảo năm 2013 phối hợp với Dự án NLD về quy trình xây dựng văn bản pháp luật.

Nhóm công trình	Tác giả tiêu biểu	Trọng tâm học thuật	Khoảng trống luận án nhận diện
Lý luận chính sách	Harold Lasswell, Weimer & Vining, Nguyễn Hữu Hải, Lê Vinh Danh	Khái niệm chính sách công, chu trình và công cụ phân tích	Chưa gắn kết trực tiếp phân tích chính sách vào quy trình lập pháp cụ thể
Thực tiễn & RIA	Dương Thị Thanh Mai, Head & Crowley, Productivity Commission	Đánh giá kỹ thuật RIA, phân tích chi phí - lợi ích riêng lẻ	Nghiên cứu đơn lẻ từng quốc gia, thiếu tính so sánh đối chiếu hệ thống
Giải pháp lập pháp	Trần Thị Quyên (2014), Đoàn Thị Tố Uyên, Bộ Tư pháp	Thủ tục soạn thảo, nhận thức về đánh giá tác động	Chưa hình thành khung giải pháp toàn diện về thể chế, chủ thể và phương pháp

Khoảng trống luận án giải quyết: Các công trình trước đây hoặc tiếp cận chính sách công nói chung, hoặc nghiên cứu kỹ thuật RIA độc lập, hoặc chỉ xem xét riêng biệt từng quốc gia. Luận án đặt phân tích chính sách vào vị trí trung tâm của quy trình lập pháp dưới giác độ lý luận nhà nước và pháp luật, xây dựng khung so sánh đối chiếu có hệ thống giữa sáu quốc gia và đưa ra mô hình hoàn thiện phù hợp với điều kiện Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, cụ thể là mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức: chính sách là nội dung, là linh hồn của pháp luật; pháp luật là hình thức pháp lý, là phương tiện truyền tải chính sách. Ngoài ra, luận án tiếp thu các lý thuyết hiện đại về khoa học chính sách (Policy Sciences) của Harold Lasswell, William Dunn, David Weimer và Aidan Vining để xác định:

• Khái niệm chính sách trong hoạt động lập pháp: Là tập hợp giải pháp gắn với mục tiêu rõ ràng nhằm giải quyết vấn đề xã hội của chủ thể có thẩm quyền, dựa trên chương trình xây dựng luật hàng năm và thực tiễn đời sống.
• Các cấp độ chính sách: Thừa nhận mô hình ba cấp độ (chính sách chung của Đảng - Nhà nước; chính sách cụ thể cho từng dự án văn bản luật; chính sách đối với các vấn đề kỹ thuật phát sinh trong soạn thảo).
• Khung tiêu chí chính sách theo quy định tại Điều 39, Điều 88 và Điều 115 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015: Sự cần thiết; tính phù hợp chủ trương; tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất; tính khả thi; tính tương thích điều ước quốc tế; tác động thủ tục hành chính và bình đẳng giới; tính minh bạch và sự tham gia của công chúng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý theo hướng định tính, kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp và lôgic: Sử dụng xuyên suốt các chương để diễn giải nội hàm khái niệm, mối liên hệ giữa các thành tố của phân tích chính sách và hệ thống hóa lý luận.
• Phương pháp lịch sử và đối chiếu: Sử dụng trong Chương IV để phân tích tiến trình vận động của phân tích chính sách tại Việt Nam qua các thời kỳ lập pháp (trước 2008, giai đoạn Luật 2008 và giai đoạn Luật 2015).
• Phương pháp so sánh luật học: Áp dụng chủ yếu tại Chương III để so sánh mô hình thể chế, cơ chế vận hành, sự phân công chủ thể, quy trình và công cụ phân tích giữa sáu quốc gia (Ba Lan, Canada, Úc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Trung Quốc).
• Phương pháp thống kê và phỏng vấn chuyên sâu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo đánh giá tác động, báo cáo thẩm định dự án luật tại Việt Nam; ghi nhận ý kiến chuyên gia lập pháp và cán bộ quản lý thực tiễn.

Nguồn dữ liệu và tư liệu

Nguồn tư liệu nghiên cứu gồm:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Hiến pháp năm 2013, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 và năm 2015, Nghị định số 24/2009/NĐ-CP, Nghị định số 34/2016/NĐ-CP.
• Tài liệu quy phạm, hướng dẫn kỹ thuật của các quốc gia và tổ chức quốc tế: Tài liệu hướng dẫn RIA của Ba Lan (2007), Sổ tay RIA của Canada (2012), Khung đo lường gánh nặng quy định của Úc (2015), Báo cáo Benchmarking của Productivity Commission (Úc, 2012), Báo cáo của Jacobs and Associates (2006).
• Báo cáo nghiệp vụ của Bộ Tư pháp và Viện Khoa học pháp lý giai đoạn 2008 - 2018.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Chương I tập trung hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài. Tác giả chia các công trình thành ba nhóm: nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn và nghiên cứu phương hướng hoàn thiện.

• Về mặt lý luận, các công trình đã bước đầu làm rõ bản chất chính sách công và quy trình phân tích nhưng chưa gắn liền chặt chẽ với hoạt động lập pháp của Quốc hội.
• Về mặt thực tiễn, việc áp dụng công cụ đánh giá tác động (RIA) được ghi nhận tại nhiều nước nhưng chủ yếu tiếp cận theo từng kỹ thuật chuyên biệt (phân tích chi phí - lợi ích CBA, phân tích chi phí - hiệu quả CEA) mà thiếu sự nhìn nhận tổng thể về cơ chế thể chế.
• Luận điểm cốt lõi của chương là xác lập khoảng trống khoa học: Việt Nam đang thiếu một nghiên cứu so sánh chuyên sâu về phân tích chính sách trong quy trình lập pháp nhằm cung cấp cơ sở chuyển giao mô hình cho giai đoạn thực thi Luật năm 2015. Trên cơ sở đó, chương đưa ra bốn câu hỏi và bốn giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho toàn bộ luận án.

CHƯƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP

Chương II thiết lập cơ sở lý thuyết toàn diện của đề tài:

• Khái quát hoạt động lập pháp: Khẳng định lập pháp là một nhánh của xây dựng pháp luật, có tính quy trình chặt chẽ tạo ra văn bản luật. Lập pháp diễn ra qua bốn giai đoạn: (1) Sáng kiến lập pháp; (2) Soạn thảo, thẩm định, thẩm tra; (3) Xem xét, thông qua; (4) Công bố văn bản. Phân tích chính sách hiện diện tập trung nhất ở giai đoạn sáng kiến và đề xuất chính sách.
• Bản chất chính sách trong lập pháp: Chính sách là nội dung, pháp luật là hình thức thể hiện. Luận án phân biệt chính sách và pháp luật, khẳng định chính sách là giải pháp có tính toán của nhà nước nhằm giải quyết vấn đề xã hội dựa trên chương trình làm luật.
• Bản chất và vai trò của phân tích chính sách: Là quá trình xem xét có tính phương pháp luận nhằm cung cấp thông tin, luận cứ cho việc lựa chọn giải pháp tối ưu, ngăn chặn tư duy chủ quan, duy ý chí trong làm luật.
• Bốn thành tố cơ bản:
  1. Căn cứ phân tích: Dựa trên chủ trương chính trị, thực trạng quan hệ xã hội, cam kết quốc tế và khả năng bảo đảm nguồn lực.
  2. Chủ thể phân tích: Cơ quan hành pháp (Chính phủ, các Bộ), cơ quan lập pháp (Quốc hội, các Ủy ban), các viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia độc lập.
  3. Quy trình phân tích: Xác định vấn đề; xác định mục tiêu; xây dựng các phương án giải pháp; đánh giá tác động từng phương án; so sánh, lựa chọn và khuyến nghị phương án tối ưu.
  4. Phương pháp phân tích: Phân tích chi phí - lợi ích (CBA), phân tích chi phí - hiệu quả (CEA), phân tích rủi ro, phân tích đa tiêu chí.
• Yếu tố ảnh hưởng: Năng lực chuyên môn của chủ thể, mức độ quan tâm của chính quyền, sự hỗ trợ tài chính - thông tin, tính minh bạch và sự tham gia đóng góp của xã hội.

CHƯƠNG III: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Chương III khảo sát chuyên sâu kinh nghiệm của sáu quốc gia: Ba Lan, Canada, Úc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Trung Quốc theo ba trục nội dung: chủ thể, quy trình và phương pháp.

                    MÔ HÌNH THAM CHIẾU QUỐC TẾ TẠI CHƯƠNG III
  Ba Lan         Canada            Úc          Nhật Bản       Hoa Kỳ        Trung Quốc
(Trung Âu)     (Bắc Mỹ)       (Châu Đại      (Đông Á -      (Bắc Mỹ -      (Xã hội chủ
(Chuyển đổi)  (Nội các chặt)   Dương - OBPR)  Bộ ngành mạnh) Độc lập nhánh) nghĩa - 5 bước)

Quốc gia	Đặc trưng chủ thể phân tích	Đặc thù quy trình phân tích	Công cụ / Phương pháp nổi bật
Ba Lan	Các Bộ phụ trách, Trung tâm Lập pháp Chính phủ điều phối	Thực hiện RIA bắt buộc trong quy trình xây dựng dự thảo luật	Phân tích chi phí tuân thủ, tham vấn rộng rãi
Canada	Ban Thư ký Hội đồng Ngân khố giám sát; các Bộ chuyên ngành	Hướng dẫn Nội các về Quản lý Quy định; quy trình phân tích đa ngành	Phân tích rủi ro, phân tích chi phí - lợi ích (CBA), đánh giá tính không chắc chắn
Úc	Cơ quan Năng suất (Productivity Commission), Cơ quan Thực thi Quy định Tốt (OBPR)	Quy trình chặt chẽ với cơ chế kiểm soát chất lượng độc lập của OBPR	Khung đo lường gánh nặng quy định (RBMF), tính toán chi phí hành chính và trì hoãn
Nhật Bản	Các Bộ chuyên ngành chiếm ưu thế; Hội đồng cố vấn chính sách	Gắn kết mật thiết với quy trình thỏa thuận nội bộ của các Bộ	Cung cấp bằng chứng thực nghiệm, phân tích định lượng tác động kinh tế
Hoa Kỳ	Nhánh hành pháp: Văn phòng Thông tin và Quy định (OIRA/OMB); Nhánh lập pháp: Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO)	Cơ chế kiểm soát song trùng độc lập giữa hành pháp và các ủy ban lập pháp	Phân tích chi phí - lợi ích bắt buộc cho các quy định lớn (kinh tế tác động từ 100 triệu USD)
Trung Quốc	Ủy ban Pháp luật Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, Ban Pháp chế Quốc vụ viện	Quy trình 5 bước phức tạp (thiết lập chương trình, rà soát liên cơ quan, lãnh đạo phê duyệt, tranh luận, thông qua)	Chú trọng tính đồng thuận chính trị, khảo sát thực tiễn tại địa phương

Từ kết quả khảo cứu, tác giả tổng kết các điểm tương đồng (đều xem phân tích chính sách là công đoạn bắt buộc; chú trọng thu thập thông tin và tham vấn) và điểm khác biệt (mức độ độc lập của cơ quan kiểm soát; mức độ áp dụng công cụ định lượng). Tác giả rút ra ba bài học kinh nghiệm:

1. Thiết lập cơ quan độc lập hoặc chuyên trách để kiểm soát chất lượng báo cáo phân tích chính sách.
2. Tiêu chuẩn hóa quy trình phân tích và minh bạch hóa hoạt động tham vấn công chúng.
3. Chuyên nghiệp hóa đội ngũ phân tích chính sách kết hợp sử dụng chuyên gia độc lập ngoài nhà nước.

CHƯƠNG IV: PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỪ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Chương IV phân tích thực trạng tại Việt Nam và đưa ra hệ thống giải pháp:

• Thực trạng:
  • Lịch sử: Trải qua giai đoạn trước năm 2008 (chưa có quy định về RIA); giai đoạn 2008 - 2015 (bắt đầu áp dụng RIA nhưng còn hình thức, gộp chung với soạn thảo); giai đoạn từ năm 2015 đến nay (tách quy trình xây dựng chính sách thành bước riêng theo Luật năm 2015).
  • Chủ thể: Bộ, cơ quan ngang bộ là chủ thể đề xuất và phân tích; Bộ Tư pháp thẩm định; các Ủy ban của Quốc hội thẩm tra. Luận án chỉ ra sự thiếu vắng cơ quan đánh giá độc lập và mạng lưới chuyên gia phân tích chuyên nghiệp.
  • Quy trình và phương pháp: Quy trình lập đề nghị xây dựng luật đã được luật hóa nhưng việc thực hiện còn lúng túng. Các phương pháp phân tích chủ yếu mang tính định tính mô tả, thiếu dữ liệu số hóa, ít áp dụng phân tích chi phí - lợi ích một cách bài bản.
  • Nguyên nhân: Nhận thức về phân tích chính sách chưa đầy đủ; năng lực cán bộ pháp chế còn hạn chế; nguồn lực kinh phí và cơ sở dữ liệu hạn hẹp; áp lực tiến độ xây dựng luật.
• Phương hướng hoàn thiện:
  • Quán triệt đường lối của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; bảo đảm tính khách quan, khoa học trong hoạt động lập pháp.
  • Đổi mới tư duy lập pháp, chuyển từ quản lý hành chính đơn thuần sang kiến tạo phát triển dựa trên bằng chứng khoa học.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  • Giải pháp về nhận thức: Phổ biến tầm quan trọng của phân tích chính sách đối với đại biểu Quốc hội, cán bộ các bộ ngành và người dân.
  • Giải pháp về chủ thể: Nâng cao năng lực chuyên môn của cán bộ làm công tác xây dựng chính sách; nghiên cứu thiết lập cơ quan chuyên trách độc lập về đánh giá chính sách trực thuộc Quốc hội hoặc Chính phủ (tham khảo mô hình OIRA của Hoa Kỳ hoặc OBPR của Úc); mở rộng sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu.
  • Giải pháp về quy trình và phương pháp: Hoàn thiện quy trình lấy ý kiến và phản hồi tiếp thu tham vấn; chuẩn hóa sổ tay nghiệp vụ đánh giá tác động chính sách; bắt buộc áp dụng phân tích chi phí - lợi ích đối với các chính sách có tác động kinh tế lớn.
  • Giải pháp về điều kiện bảo đảm: Bố trí ngân sách thỏa đáng cho hoạt động nghiên cứu chính sách; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống kê quốc gia phục vụ việc dự báo tác động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học

Luận án tự xác định năm điểm mới:

1. Hệ thống hóa và phát triển các vấn đề lý luận về bản chất, ý nghĩa, đặc điểm, căn cứ, chủ thể, quy trình, phương pháp và yếu tố ảnh hưởng của phân tích chính sách trong quy trình lập pháp.
2. Xây dựng và chuẩn hóa khái niệm chính sách và phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp, làm rõ các tiêu chí của một chính sách tốt và căn cứ thẩm định chính sách theo Luật năm 2015.
3. Định vị và làm rõ mối tương quan giữa phân tích chính sách với các thuật ngữ có liên quan: hoạch định chính sách, nghiên cứu chính sách, đánh giá tác động chính sách (RIA) và xây dựng chính sách, tránh sự nhầm lẫn trong nghiên cứu và lập pháp.
4. Cung cấp bức tranh so sánh đối chiếu có hệ thống về mô hình phân tích chính sách tại sáu quốc gia (Ba Lan, Canada, Úc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Trung Quốc), chỉ rõ điểm tương đồng, khác biệt và đúc kết kinh nghiệm chuyển giao.
5. Đề xuất hệ thống quan điểm, phương hướng và nhóm giải pháp mang tính khả thi nhằm hoàn thiện hoạt động phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp tại Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Về mặt thể chế: Tiếp tục cụ thể hóa các quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015; phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm giải trình của cơ quan đề xuất chính sách với cơ quan thẩm định, thẩm tra.
• Về mặt tổ chức bộ máy: Hình thành đơn vị độc lập chịu trách nhiệm giám sát chất lượng báo cáo phân tích chính sách (báo cáo đánh giá tác động); phát triển đội ngũ chuyên gia tư vấn chính sách độc lập.
• Về mặt kỹ thuật: Áp dụng bắt buộc các công cụ phân tích định lượng (như phân tích chi phí - lợi ích, đo lường chi phí tuân thủ thủ tục hành chính) thay vì chỉ đánh giá định tính chung chung; hoàn thiện kỹ thuật lấy ý kiến công chúng thực chất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ khoa học lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, tập trung vào quy trình lập pháp của Quốc hội (ban hành luật, bộ luật, nghị quyết quy phạm), do đó chưa bao quát toàn bộ hoạt động phân tích chính sách đối với các văn bản dưới luật (nghị định, thông tư) ở các cấp hành chính địa phương.
• Do phạm vi tài liệu và thời điểm bảo vệ (năm 2019), các số liệu thực tiễn chủ yếu phản ánh giai đoạn đầu áp dụng Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (giai đoạn 2015 - 2018), chưa đánh giá được toàn diện các sửa đổi của luật này ở các năm tiếp theo.
• Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế dừng lại ở sáu quốc gia điển hình; chưa mở rộng so sánh với các quốc gia trong khu vực ASEAN có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng hơn với Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu phân tích chính sách trong quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan hành chính trung ương và chính quyền địa phương.
• Đánh giá tác động thực thi dài hạn của chế định phân tích chính sách theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sau nhiều năm triển khai thực tế.
• Đi sâu nghiên cứu ứng dụng các mô hình kinh tế lượng và kỹ thuật số hóa dữ liệu lớn trong dự báo tác động chính sách pháp luật tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Là tài liệu tham khảo cho chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, Luật học, Quản lý công và Chính sách công; cung cấp khung lý thuyết về phân tích chính sách và phương pháp so sánh luật học.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội, các Ủy ban của Quốc hội, Viện Nghiên cứu lập pháp): Cung cấp cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế phục vụ công tác thẩm tra, phản biện chính sách và xem xét thông qua các dự án luật.
• Cơ quan hành pháp (Bộ Tư pháp, tổ chức pháp chế các Bộ, ngành): Cung cấp hướng dẫn về quy trình, công cụ phân tích chính sách, phục vụ trực tiếp việc lập đề nghị xây dựng luật và soạn thảo báo cáo đánh giá tác động chính sách (RIA).
• Các phần nội dung đáng tham khảo nhất:
  • Mục 2.3 Chương II: Khung lý thuyết về bốn thành tố của phân tích chính sách (căn cứ, chủ thể, quy trình, phương pháp).
  • Mục 3.4 Chương III: Bảng phân tích so sánh điểm tương đồng, khác biệt và bài học kinh nghiệm từ sáu quốc gia.
  • Mục 4.2 Chương IV: Hệ thống các giải pháp hoàn thiện quy trình và kỹ thuật phân tích chính sách tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "chính sách trong hoạt động lập pháp" như thế nào?

Theo tác giả luận án: "Chính sách trong hoạt động lập pháp là những giải pháp gắn với mục tiêu rõ ràng để giải quyết vấn đề trong xã hội của chủ thể có thẩm quyền cần hướng tới, cần đạt được dựa trên chương trình xây dựng luật hàng năm và thực tiễn cuộc sống" (trang 38). Chính sách được xác định là nội dung, là linh hồn của pháp luật, còn văn bản luật là hình thức pháp lý để thể chế hóa chính sách đó.

2. Vì sao tác giả lựa chọn đồng thời Canada và Hoa Kỳ trong nhóm các nước tham chiếu dù hai nước cùng thuộc khu vực Bắc Mỹ?

Tác giả giải thích trong phần Mở đầu (trang 4 - 5) rằng dù cùng thuộc khu vực Bắc Mỹ, Canada và Hoa Kỳ có sự khác biệt rất lớn về quy trình lập pháp và công cụ phân tích chính sách (Hoa Kỳ phân chia quyền lực độc lập giữa hành pháp và lập pháp với vai trò lớn của OIRA và CBO; Canada vận hành theo mô hình nghị viện Westminster với sự điều phối của Hội đồng Ngân khố). Đồng thời, đây là hai quốc gia đã có nhiều chương trình hỗ trợ kỹ thuật hiệu quả cho Việt Nam trong công tác xây dựng pháp luật qua nhiều thập kỷ, mang lại giá trị tham khảo thực tiễn cao.

3. Phân tích chính sách xuất hiện nhiều nhất ở giai đoạn nào trong quy trình lập pháp bốn bước?

Theo luận án, quy trình lập pháp gồm bốn giai đoạn: (1) Nêu sáng kiến lập pháp; (2) Soạn thảo, thẩm định, thẩm tra; (3) Thông qua văn bản; (4) Công bố văn bản. Phân tích chính sách xuất hiện nhiều nhất và giữ vai trò cốt lõi ở giai đoạn thứ nhất (nêu sáng kiến lập pháp). Đây là giai đoạn nhận biết nhu cầu điều chỉnh của xã hội, xác định vấn đề, lựa chọn giải pháp và hình thành đề nghị xây dựng văn bản quy phạm pháp luật trước khi tiến hành soạn thảo các điều khoản cụ thể.

4. Bốn câu hỏi nghiên cứu trung tâm của luận án là gì?

Luận án xác định bốn câu hỏi nghiên cứu:

1. Vai trò, ý nghĩa quan trọng của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp là gì?
2. Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp gồm những phương diện nào?
3. Năng lực phân tích chính sách của các chủ thể tiến hành có ảnh hưởng gì tới hoạt động phân tích chính sách?
4. Mỗi quốc gia với mỗi đặc thù riêng về phân tích chính sách nên việc tham chiếu để vận dụng vào Việt Nam có gây sự khập khiễng không?

5. Tiêu chí nào được dùng để thẩm định chính sách theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 được luận án trích dẫn?

Luận án trích dẫn bảy tiêu chí theo quy định tại Khoản 3 các Điều 39, Điều 88 và Điều 115 của Luật năm 2015:

1. Sự cần thiết ban hành; đối tượng, phạm vi điều chỉnh.
2. Sự phù hợp của nội dung chính sách với đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước.
3. Tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật.
4. Tính khả thi, tính dự báo của nội dung chính sách, giải pháp và điều kiện bảo đảm thi hành.
5. Tính tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên.
6. Tính hợp lý, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính (nếu có); bảo đảm lồng ghép vấn đề bình đẳng giới (nếu có).
7. Việc tuân thủ trình tự, thủ tục lập đề nghị, bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ và sự tham gia của các đối tượng liên quan.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Quyên là công trình nghiên cứu chuyên khảo về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp dưới giác độ chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Công trình đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật, xác định bốn thành tố căn bản của phân tích chính sách và khảo sát thực chứng kinh nghiệm của sáu quốc gia trên thế giới. Dựa trên việc phân tích thực trạng thực thi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực chủ thể và chuẩn hóa phương pháp phân tích chính sách tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn tư liệu khoa học hữu ích phục vụ giảng dạy, nghiên cứu pháp lý và hỗ trợ kỹ thuật cho quy trình lập pháp thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, luận án chứa đựng các Chƣơng sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp Chƣơng 3: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp của một số nƣớc trên thế giới Chƣơng 4: Phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp ở Việt Nam và phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện từ kinh nghiệm của một số nƣớc trên thế giới 7 luan an CHƢƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.Những công trình khoa học có liên quan đến đề tài Để một chính sách có thể đạt đƣợc mục đích mong muốn bằng cách thức đo lƣờng hiệu quả - chi phí thì đòi hỏi quá trình phân tích chính sách phải thực sự tốt. Vì vậy, phân tích chính sách trở thành mối quan tâm chung của bất kỳ chính quyền nào và luôn là vấn đề thời sự của các quốc gia. Nhiều công trình khoa học đã nghiên cứu và tìm hiểu về vai trò, quy trình thực hiện, phƣơng pháp tiến hành, các yếu tố ảnh hƣởng của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp cũng nhƣ xây dựng pháp luật. Các công trình nghiên cứu khoa học bao gồm: sách tham khảo, đề tài khoa học, kỷ yếu hội thảo, luận văn, bài viết đăng trên các tạp chí khoa học… đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau của phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp.

Những công trình nghiên cứu lý luận về phân tích chính sách trong hoạt động lập pháp - Sách Chính sách công của Hoa Kỳ: Giai đoạn 1935 -2001 của Lê Vinh Danh, NXB thống kê 2001. Trong công trình nghiên cứu này, một định nghĩa ngắn gọn nhƣng khúc chiết, sâu sắc về chính sách công đã đƣợc đƣa ra. Triết lý này đƣợc tác giả sử dụng làm cơ sở khoa học để triển khai những vấn đề liên quan đến phân tích chính sách bởi vì muốn làm rõ phân tích chính sách thì vấn đề về chính sách công không thể xem nhẹ hay bỏ qua. Sau khi xác định đƣợc nội hàm của chính sách công, các vấn đề khác cũng đƣợc bàn luận thoả đáng (mục tiêu của chính sách, các cách xác định mục tiêu và dựa trên nguyên tắc nào).

Phải nói rằng, mặc dù công trình không trực tiếp nói đến phân tích chính sách nhƣng các vấn đề mà tác giả nêu liên quan tới chính sách công đã giúp ích rất nhiều cho luận án. 8 luan an - Sách Chính sách công và phát triển bền vững của Trƣờng Đại học kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Chính trị quốc gia – sự thật năm 2012. Chính sách công nhận đƣợc sự quan tâm của mọi quốc gia trên thế giới do chức năng quan trọng của nó mang lại đối với nền kinh tế - xã hội của các quốc gia. Nhận thức rõ về vai trò của chính sách công đặt trong bối cảnh phát triển bền vững, cuốn sách ra đời trở thành tài liệu tham khảo quý báu cho mỗi ai muốn nghiên cứu về lĩnh vực chính sách công và phân tích chính sách.

Phần một cuốn sách nhắc tới cán cân thanh toán và sự phát triển kinh tế cũng nhƣ các vấn đề về tỷ giá, lạm phát. Phần hai là đầu tƣ công và nợ công: vai trò của đầu tƣ công, những yếu tố tác động đến quy mô và chất lƣợng của đầu tƣ công, vấn đề chi tiêu công, nợ công và phát triển bền vững. Công trình đã rút ra nhiều kết luận, kiến nghị chính sách có cơ sở khoa học và thực tiễn cao. Đó sẽ là những ý nghĩa to lớn giúp cho tác giả triển khai thành công đề tài luận án của mình.

- Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam - Viện Khoa học xã hội tổ chức Hội thảo ―Một số vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn cấp bách về chính sách pháp luật‖ – tháng 12/2013. Trƣớc bối cảnh mới về lý luận cũng nhƣ thực tiễn của chính sách cũng nhƣ phân tích chính sách ở Việt Nam, Hội thảo của Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam tổ chức đã phần nào đáp ứng bối cảnh đó. Hội thảo chỉ ra đƣợc sự khác biệt giữa chính sách và chính sách công, nội hàm của chính sách, các cấp chính sách và cũng nhắc tới phân tích chính sách với tính cách là một giai đoạn quan trọng của quy trình tạo ra pháp luật. Thông qua Hội thảo đã trang bị cho tác giả luận án một số khái niệm quan trọng giúp cho tác giả triển khai nội dung của đề tài thuận lợi hơn.

- Sách Chính sách công của Phạm Quý Thọ và Nguyễn Xuân Nhật, NXB Thông tin và truyền thông năm 2014. Công trình bàn luận khá toàn diện về chính sách công, mọi khía cạnh của chính sách công đã đƣợc hai nhà nghiên cứu đề cập chi tiết (gồm cả các vấn đề lý luận và minh hoạ thực tiễn). Tám chƣơng trong cuốn sách vẽ ra nhiều mảng khác nhau trong bức vẽ tổng thể về 9 luan an chính sách công (chính sách công và hệ thống chính sách công, các chủ thể hoạt động chính sách công, công cụ chính sách công, hoạch định chính sách công, thực thi chính sách công, đánh giá chính sách công, kết thúc chính sách công và chu kỳ chính sách công, một số chính sách công tại Việt Nam). - Sách Chính sách công – Những vấn đề cơ bản của tác giả Nguyễn Hữu Hải NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, năm 2014.

Cuốn sách là công trình khoa học quan trọng giúp hiểu sâu sắc về phân tích chính sách bởi cuốn sách ngoài cung cấp những kiến thức cơ bản về chính sách công thì tác phẩm còn dành một chƣơng đề cập tới các nội dung của phân tích chính sách. Trong công trình này, tác giả đã sử dụng thuật ngữ ―phân tích chính sách công‖. Tác giả đƣa ra khái niệm ―phân tích chính sách công là quá trình xem xét toàn diện các yếu tố hợp thành chính sách nhằm cung cấp cơ sở cho việc hoạch định, thực thi và đánh giá một chính sách nhằm hoàn thiện các chính sách hiện hành‖, đây là quan điểm cần đƣợc bàn luận kỹ lƣỡng và chi tiết hơn. Công trình cũng chỉ rõ những chức năng quan trọng của phân tích chính sách nhƣ: chức năng cung cấp thông tin, chức năng tạo động lực, chức năng kiểm soát.

Một khía cạnh quan trọng của phân tích chính sách đƣợc tác giả nêu ra trong cuốn sách là ý nghĩa của phân tích chính sách, trong đó đề cập rằng ―phân tích chính sách để đánh giá đƣợc tính khả thi của chính sách công‖ luận điểm này sẽ là cơ sở để tác giả tiếp tục nghiên cứu mở rộng. Các nguyên tắc, các yêu cầu, các yếu tố ảnh hƣởng tới phân tích chính sách công cũng là những nội dung đƣợc tác giả giải quyết thấu đáo trong tác phẩm này. Hai vấn đề quan trọng của phân tích chính sách đƣợc làm rõ là quy trình phân tích chính sách và công cụ phân tích chính sách. Đây là những đóng góp có ý nghĩa khoa học rất lớn cho tác giả luận án, gợi mở cho tác giả luận án nhiều vấn đề cần phải giải quyết triệt để hơn, đặc biệt trong thời điểm hiện nay, khi phân tích chính sách là bƣớc thiết yếu của quy trình ban hành ra các văn bản luật theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015.

10 luan an - Sách A Pre-view of policy sciences (1971) của Harold D. Đây là tác phẩm bàn về khoa học chính sách khá đầy đủ và hoàn chỉnh (Định hƣớng vấn đề: mục tiêu, nguyên tắc, nhận thức, cơ sở giá trị, hiệu quả, xu hƣớng…). Cuốn sách là công trình ―gối đầu‖ của bất kỳ nhà khoa học, chuyên gia, công chức khi muốn tìm hiểu sâu về chính sách và chính sách công. Vì vậy, những tri thức về chính sách công mà Harold đề cập đóng vai trò quan trọng đối với nghiên cứu về phần khái niệm chính sách trong luận án.

- Sách Policy analysis for the real world của Brian W. Hogwood và Lewis A. Gunn, NXB Oxford University Press năm 1984. Trong phần một của cuốn sách đƣa ra một cách tiếp cận về phân tích chính sách (khung cho phân tích – chỉ ra quy trình của phân tích chính sách cùng mối quan hệ giữa các bƣớc của quy trình đó, xu hƣớng chính sách, phƣơng pháp phân tích chính sách).

Phần hai nêu ra nhiều vấn đề trọng tâm (xác định vấn đề chính sách, đƣa ra phƣơng án, đánh giá phƣơng án và lựa chọn phƣơng án). Xét về nội dung của cuốn sách không có quá nhiều nét mới so với các công trình đã đƣợc nói tới ở trên nhƣng khi tiếp cận công trình này chúng ta nhƣ đƣợc nhìn vào thế giới thực của phân tích chính sách do những ví dụ, tình huống mà cuốn sách nhắc tới. Và vì vậy, ―bức vẽ sống động‖ này sẽ giúp tác giả luận án biết thêm những kinh nghiệm thực về phân tích chính sách ở Anh những năm 80 của thế kỷ trƣớc. - Sách Policy making in China: Leaders, Structures and Processes của Kenneth Lieberthal, Michel Oksenberg, NXB Princeton University Press năm 1988.

Cuốn sách này làm sáng tỏ cấu trúc chính trị của nhà nƣớc, các quy trình chính sách và kết quả có liên quan đến nhau ở Trung Quốc đƣơng đại. Quá trình chính sách để đạt đƣợc sự đồng thuận của các đối tƣợng chịu sự tác động là khá rời rạc và kéo dài. Cuốn sách cũng đề cập đến sự ảnh hƣởng mạnh mẽ của yếu tố chính trị trong xây dựng chính sách (phân tích chính sách) ở Trung Quốc – một nhƣợc điểm của hoạt động phân tích chính sách ở Trung Quốc ngày nay. 11 luan an - Sách Policy analysis: Concept and practice của David L.Weimer và Aidan R.Vining, (ED2, NXB Prentice Hall 1992) đã khái quát đầy đủ về phân tích chính sách gồm cả mảng khái niệm và thực tiễn.

Phần một của cuốn sách giới thiệu khái quát về phân tích chính sách công trong đó đặt phân tích chính sách với các lĩnh vực có liên quan nhƣ nghiên cứu chính sách, báo chí, kế hoạch cổ điển… Để sâu hơn về phân tích chính sách, các tác giả còn đề cập tới khía cạnh phân tích chính sách nhƣ một nghề, chức năng phân tích chính sách, sự chuẩn bị cơ bản cho phân tích chính sách. Trong phần hai, nền tảng khái niệm để phân tích vấn đề đƣợc làm rõ, hai tác giả của cuốn sách đã chỉ ra các lý do cơ bản của chính sách công tức là khi nào một vấn đề của thực tiễn cuộc sống cần sự điều chỉnh bởi chính sách từ nhà nƣớc.