Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch trong việc lưu thông dòng vốn, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và hỗ trợ thực thi các chính sách kinh tế vĩ mô của quốc gia. Sau quá trình hội nhập sâu rộng kể từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), hoạt động tín dụng ngân hàng đã tăng trưởng rất nhanh. Trong giai đoạn 2000 - 2010, tốc độ tăng trưởng tín dụng bình quân đạt mức 32%/năm, kéo theo nhiều rủi ro tiềm ẩn về chất lượng tài sản. Bước sang giai đoạn 2011 - 2013, những hệ lụy tích tụ từ giai đoạn tăng trưởng nóng kết hợp với các biến động tiêu cực của kinh tế toàn cầu và thị trường bất động sản trong nước đã đẩy hệ thống ngân hàng Việt Nam vào tình trạng nợ xấu tăng cao, biên lợi nhuận sụt giảm, đe dọa trực tiếp đến an toàn thanh khoản toàn hệ thống. Trước bối cảnh đó, việc triển khai Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 - 2015" (theo Quyết định số 254/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) và sự ra đời của Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) là những bước đi trọng tâm nhằm lành mạnh hóa hệ thống tài chính.
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Tú Anh (Chuyên ngành Ngân hàng thương mại, Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Đức Trung) đặt ra 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về nợ xấu, phân loại nợ, trích lập dự phòng rủi ro, nguyên nhân và hậu quả của nợ xấu, đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong xử lý nợ xấu tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan nhằm rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
- Phân tích, đánh giá thực trạng nợ xấu và các nỗ lực xử lý nợ xấu của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2013.
- Đề xuất hệ thống quan điểm, nguyên tắc và các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, các cơ quan quản lý Nhà nước, hệ thống các tổ chức tín dụng và khách hàng vay vốn nhằm hoàn thiện công tác xử lý và kiềm chế nợ xấu.
Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về nợ xấu của hệ thống ngân hàng Việt Nam cùng các giải pháp, nỗ lực kiềm chế và xử lý nợ xấu.
- Phạm vi nghiên cứu:
- Về không gian: Hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) tại Việt Nam, bao gồm các ngân hàng thương mại nhà nước, ngân hàng thương mại cổ phần và các chi nhánh ngân hàng nước ngoài.
- Về thời gian: Tập trung phân tích số liệu thực nghiệm giai đoạn 2011 - 2013, có so sánh mở rộng với chuỗi số liệu từ năm 2000 đến 2010.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên các chuẩn mực quốc tế và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam:
- Khái niệm và tiêu chuẩn phân loại nợ quốc tế:
- Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (2002): Xác định khoản vay bị giảm giá trị khi người vay không có khả năng hoàn trả đầy đủ hoặc đã quá hạn trả nợ trên 90 ngày.
- Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 2004): Hướng dẫn tính toán chỉ số lành mạnh tài chính (FSI), quy định nợ xấu là các khoản vay quá hạn thanh toán gốc hoặc lãi từ 90 ngày trở lên, các khoản đã được vốn hóa/cơ cấu lại thời hạn trả nợ, hoặc dưới 90 ngày nhưng có dấu hiệu rõ ràng cho thấy người vay suy giảm khả năng trả nợ.
- Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS): Phân chia nợ thành 5 nhóm, trong đó nợ xấu bao gồm 3 nhóm: Nợ dưới chuẩn (trích lập dự phòng 10%), Nợ nghi ngờ (trích lập dự phòng 50%), và Nợ mất vốn thật sự (trích lập dự phòng 100%).
- Khung pháp lý tại Việt Nam:
- Thông tư số 02/2013/TT-NHNN (thay thế Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN) của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng theo cả phương pháp định lượng và định tính.
- Thông tư số 09/2014/TT-NHNN (sửa đổi, bổ sung Thông tư 02/2013/TT-NHNN, có hiệu lực từ ngày 20/04/2014) bổ sung quy định tại Khoản 3a Điều 10 cho phép các TCTD cơ cấu lại thời hạn trả nợ và giữ nguyên nhóm nợ khi đáp ứng đủ điều kiện.
- Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 - 2015".
Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp các phương pháp nghiên cứu kinh tế học bao gồm: phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp toán học và lý luận thực tiễn. Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của các ngân hàng thương mại (Agribank, Vietinbank, BIDV, Vietcombank, SHB, ACB, Navibank, DongABank, Kienlongbank...), báo cáo giám sát từ xa của Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng Nhà nước, dữ liệu của Tổng cục Thống kê, Bộ Tài chính, cùng các báo cáo kinh tế của IMF, World Bank (WB), Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và Tổ chức xếp hạng tín nhiệm Moody's.
Nội dung chính theo từng chương
Chương I: Cơ sở lý luận về nợ xấu trong hoạt động tín dụng ngân hàng
Chương I tập trung hệ thống hóa các vấn đề bản chất, nguyên nhân, hệ lụy của nợ xấu và tổng kết các mô hình xử lý nợ xấu trên thế giới. Tác giả phân tích bảng phân loại 5 nhóm nợ và cơ chế trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (bao gồm dự phòng cụ thể và dự phòng chung) theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN:
| Nhóm nợ |
Tiêu chí định lượng |
Tiêu chí định tính |
| 1. Nợ đủ tiêu chuẩn |
Nợ trong hạn, hoặc quá hạn dưới 10 ngày. |
Đánh giá có khả năng thu hồi đầy đủ cả gốc và lãi đúng hạn. |
| 2. Nợ cần chú ý |
Quá hạn từ 10 - 90 ngày; Nợ điều chỉnh kỳ hạn trả nợ lần đầu. |
Có khả năng thu hồi đầy đủ nhưng có dấu hiệu suy giảm khả năng trả nợ. |
| 3. Nợ dưới tiêu chuẩn |
Quá hạn từ 91 - 180 ngày; Nợ gia hạn nợ lần đầu; Miễn hoặc giảm lãi. |
Đánh giá không có khả năng thu hồi nợ gốc và lãi khi đến hạn; có khả năng tổn thất. |
| 4. Nợ nghi ngờ |
Quá hạn từ 181 - 360 ngày; Nợ cơ cấu lại thời hạn lần đầu nhưng quá hạn dưới 90 ngày; Nợ cơ cấu lại lần 2. |
Khả năng tổn thất cao. |
| 5. Nợ có khả năng mất vốn |
Quá hạn trên 360 ngày; Nợ cơ cấu lại lần đầu quá hạn từ 90 ngày trở lên; Nợ cơ cấu lại lần 2 nhưng quá hạn; Nợ cơ cấu lại từ lần 3 trở lên. |
Không còn khả năng thu hồi, mất vốn. |
Tác giả chỉ rõ 3 nhóm nguyên nhân chính dẫn đến nợ xấu:
- Nguyên nhân từ phía ngân hàng: Chiến lược mở rộng tín dụng quá nóng đặt nặng lợi nhuận, nới lỏng điều kiện thẩm định; quy trình quản lý rủi ro thiếu chặt chẽ; trình độ chuyên môn nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của một bộ phận cán bộ tín dụng còn hạn chế.
- Nguyên nhân từ phía khách hàng vay: Khách hàng thiếu trung thực, gian lận chứng từ hoặc sử dụng vốn sai mục đích; năng lực quản trị kém dẫn đến sản xuất kinh doanh thua lỗ; phát sinh các rủi ro thị trường ngoài dự kiến.
- Nguyên nhân khách quan: Môi trường pháp lý chưa đồng bộ; suy thoái kinh tế vĩ mô làm sụt giảm tổng cầu; thiên tai dịch bệnh và các bất ổn chính trị - xã hội.
Hậu quả của nợ xấu được phân tích trên 3 phương diện: làm giảm thanh khoản, xói mòn lợi nhuận do tăng chi phí trích lập dự phòng và đẩy ngân hàng đến nguy cơ mất an toàn; làm suy giảm uy tín và khả năng tiếp cận vốn của khách hàng; gây ách tắc mạch máu lưu thông vốn, làm tê liệt nền kinh tế và giảm tốc độ tăng trưởng GDP.
Về kinh nghiệm quốc tế, khóa luận phân tích sâu 3 mô hình tiêu biểu:
- Trung Quốc: Tách bạch cho vay chính sách và cho vay thương mại từ giữa thập niên 1990; chuyển từ phân loại 4 nhóm sang 5 nhóm theo chuẩn BIS; thành lập 4 công ty quản lý tài sản (AMC) do Nhà nước tài trợ tương ứng với 4 NHTM lớn (ICBC, CCB, BOC, ABC) trong giai đoạn 1999 - 2003 để mua nợ xấu theo giá trị sổ sách. Đến cuối năm 2004, 4 AMC này đã thu hồi được 675 tỷ Nhân dân tệ (đạt 40% giá trị nợ chuyển giao), tỷ lệ thu hồi tiền mặt đạt 20%.
- Hàn Quốc: Khủng hoảng năm 1997 đẩy nợ xấu lên 7,4% (1997) và 8,3% (1998), tỷ lệ nợ/vốn chủ sở hữu của 30 tập đoàn lớn vượt 500%. Chính phủ thành lập Quỹ NRF (20,5 tỷ won do KAMCO quản lý, tỷ lệ thu hồi đạt 87,3%, tổng vốn mua nợ xấu là 30 tỷ won) và Quỹ bảo hiểm tiền gửi DIF (43,5 tỷ won do KDIC quản lý). KAMCO đã áp dụng kỹ thuật chứng khoán hóa tài sản (ABS, MBS), hoán đổi nợ - vốn chủ sở hữu, thành lập Công ty Tái cơ cấu Doanh nghiệp (CRC) và áp dụng các ưu đãi thuế (giảm 50% thuế thặng dư vốn, tính vào chi phí đối với phần trích lập bù đắp nợ xấu, miễn giảm thuế giao dịch chứng khoán).
- Thái Lan: Nợ xấu đạt kỷ lục 46% cuối năm 1997. Thái Lan chuyển đổi từ mô hình AMC phân tán (giai đoạn 1998 - 1999 gồm 12 AMC tư nhân và 4 AMC nhà nước do FIDF hỗ trợ, kết quả xử lý thấp) sang mô hình AMC tập trung là TAMC (thành lập năm 2001 do Bộ Tài chính sở hữu, vốn 96% từ phát hành trái phiếu được FIDF bảo lãnh). TAMC mua nợ theo giá trị tài sản bảo đảm (trung bình 33,2%), áp dụng cơ chế chia sẻ lời - lỗ (ngân hàng bán nợ hưởng 80% lợi nhuận hoặc chịu 20% khoản lỗ). Tính đến tháng 6/2003, TAMC đã giải quyết 784,4 tỷ Baht (đạt 73,46% tổng nợ tiếp nhận), kéo giảm tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống xuống 12,9% (2003) và 10% (2004).
Từ kinh nghiệm quốc tế, tác giả rút ra 7 bài học cho Việt Nam: hoàn thiện khung pháp lý về xử lý nợ và chứng khoán hóa; tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên tắc thị trường (đúng trách nhiệm nguồn phát sinh, độc lập - minh bạch, định giá theo giá trị thực); thành lập mô hình AMC phù hợp; triển khai tái cấu trúc hệ thống ngân hàng đồng bộ với đóng cửa các TCTD yếu kém; phát triển thị trường trái phiếu; thiết lập mạng an toàn tài chính quốc gia; và ban hành các chính sách hỗ trợ về thuế và thủ tục pháp lý.
Chương II: Thực trạng nợ xấu và xử lý nợ xấu của hệ thống ngân hàng Việt Nam
Chương II phản ánh toàn diện bức tranh kinh tế vĩ mô và thực trạng nợ xấu tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2013:
- Bối cảnh kinh tế vĩ mô:
- Tăng trưởng GDP của Việt Nam giai đoạn 2011 - 2013 duy trì ở mức chậm: năm 2011 đạt 6,24%, năm 2012 đạt 5,25%, năm 2013 đạt 5,42% (bình quân 3 năm đạt 5,6%/năm).
- Lạm phát được kiểm soát giảm từ 6,81% (2012) xuống 6,04% (2013).
- Bội chi ngân sách năm 2011 là 4,9% GDP, năm 2013 tăng lên 5,3% GDP.
- Quy mô nợ công gia tăng nhanh: từ 14,4 tỷ USD (177 USD/người) năm 2003 tăng lên 73,5 tỷ USD (817,51 USD/người) vào ngày 28/05/2013, gấp 5 lần sau một thập kỷ.
- Tổng quan hoạt động hệ thống ngân hàng:
- Tốc độ tăng trưởng tín dụng sụt giảm mạnh: năm 2011 đạt 12%, năm 2012 đạt 8,85%, năm 2013 đạt 12,52% (thấp hơn nhiều mức bình quân 32%/năm giai đoạn 2000 - 2010).
- Thanh khoản hệ thống dần cải thiện: tốc độ tăng trưởng tiền gửi đạt gần 10% (2011), 16% (2012) và 15,61% (2013).
- Trần lãi suất huy động VND được NHNN điều chỉnh giảm 8 lần (từ mức 14% xuống còn 7%/năm đối với kỳ hạn 1 - 12 tháng, và từ 6% xuống 1,25%/năm đối với kỳ hạn dưới 1 tháng); lãi suất cho vay giảm từ 13% xuống 9 - 11,5%/năm (các lĩnh vực ưu tiên là 7 - 9%/năm).
- Hiệu quả sinh lời suy giảm rõ rệt: ROA toàn hệ thống giảm từ 1,02% (2011) xuống 0,62% (2012) và 0,49% (2013); ROE giảm từ 10,04% (2011) xuống 6,31% (2012) và 5,18% (2013) do biên lãi ròng thu hẹp và chi phí trích lập dự phòng tăng vọt.
| Năm |
Tăng trưởng tín dụng (%) |
Tăng trưởng tiền gửi (%) |
ROA toàn hệ thống (%) |
ROE toàn hệ thống (%) |
| 2011 |
12,00 |
~10,00 |
1,02 |
10,04 |
| 2012 |
8,85 |
16,00 |
0,62 |
6,31 |
| 2013 |
12,52 |
15,61 |
0,49 |
5,18 |
- Thực trạng và diễn biến nợ xấu:
Tác giả nêu bật sự tồn tại của 3 nguồn số liệu nợ xấu với độ chênh lệch lớn: số liệu tự báo cáo của các TCTD, số liệu giám sát từ xa của NHNN, và đánh giá của các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế:
| Năm |
Nợ xấu theo báo cáo TCTD (Tỷ đồng) |
Tỷ lệ nợ xấu theo TCTD (%) |
Nợ xấu theo giám sát từ xa NHNN (Tỷ đồng) |
Tỷ lệ nợ xấu theo NHNN (%) |
| 2008 |
- |
2,17 |
43.500 |
2,17 |
| 2009 |
- |
2,20 |
45.000 |
2,20 |
| 2010 |
- |
2,14 |
38.000 |
2,14 |
| 2011 |
81.000 |
3,30 |
78.000 |
3,30 |
| 2012 |
126.108 |
4,08 |
185.000 |
6,00 |
| 2013 |
125.555 |
3,61 |
243.458 |
7,00 |
Các mốc thời gian đáng chú ý trong kết quả giám sát của Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng đối với mẫu khảo sát 1,01 triệu khách hàng tại 57 TCTD (chiếm 90,1% tổng dư nợ): tại ngày 31/03/2012, nợ xấu là hơn 202.000 tỷ đồng (chiếm 8,6% dư nợ, tương đương 10% GDP năm 2011); tại ngày 30/06/2012 đạt khoảng 256.000 tỷ đồng (10% tổng dư nợ); tại ngày 30/09/2012 là 255.168 tỷ đồng (8,86% tổng dư nợ). Trong khi đó, Moody's ước tính tỷ lệ nợ xấu thực tế của Việt Nam năm 2013 ở mức ít nhất 15%.
-
Tình hình nợ xấu tại một số ngân hàng thương mại cụ thể:
- Agribank: Tỷ lệ nợ xấu năm 2012 chiếm 5,8% tổng dư nợ (tương đương hơn 27.000 tỷ đồng, bằng tổng nợ xấu của Vietcombank, BIDV, Vietinbank, SHB và ACB cộng lại). Năm 2013, Agribank bán 24 khoản nợ có giá trị sổ sách trên 2.500 tỷ đồng cho VAMC, nợ xấu cuối năm ước tính 33.519 tỷ đồng trên tổng dư nợ 530.600 tỷ đồng (tỷ lệ 6,31%).
- SHB: Nợ xấu năm 2012 vọt lên 8,53% (4.844 tỷ đồng) do tiếp nhận nợ xấu sau sáp nhập Habubank; đến cuối năm 2013 giảm về 4,06% - 4,1%, số hoàn nhập dự phòng giảm 436 tỷ đồng (-67%).
- Vietinbank: Năm 2013 xử lý bằng dự phòng 4.576 tỷ đồng nợ xấu, thu hồi 1.266 tỷ đồng từ các khoản nợ đã xử lý, đưa tỷ lệ nợ xấu về mức 1% (nhờ tín dụng quý IV tăng vọt lên 14,7%).
- BIDV: Năm 2013 dùng 6.146,8 tỷ đồng xử lý hơn 40% nợ xấu, đưa tỷ lệ nợ xấu từ 2,7% xuống 1,9% (nhưng tổng nợ xấu tuyệt đối vẫn cao nhất khối niêm yết).
- Navibank: Đưa nợ xấu từ gần 9% (quý III/2013) xuống hơn 6% (cuối 2013), tuy nhiên nợ nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) tăng 19,5% lên mức 438,3 tỷ đồng.
- Hiện tượng gia tăng nợ nhóm 5: Tại nhiều NHTM lớn (ACB, Vietcombank, BIDV, Eximbank, Sacombank, SHB), nợ nhóm 5 gia tăng mạnh (như ACB tăng nợ nhóm 5 từ 1.150 tỷ đồng lên hơn 2.000 tỷ đồng) dù tổng tỷ lệ nợ xấu báo cáo có xu hướng giảm.
-
Đánh giá công tác xử lý nợ xấu: NHNN đã chủ động ban hành Đề án xử lý nợ xấu, cơ cấu lại mạng lưới TCTD (giảm 6 tổ chức thông qua hợp nhất, sáp nhập, giải thể; thu hồi giấy phép 2 chi nhánh ngân hàng ngoại; chuyển đổi Quỹ Tín dụng Nhân dân Trung ương thành Ngân hàng Hợp tác xã). Đặc biệt, VAMC chính thức đi vào hoạt động và mua lại nợ xấu từ tháng 10/2013 bằng trái phiếu đặc biệt.
Chương III: Một số kiến nghị trong việc hoàn thiện các chính sách - giải pháp xử lý và kiềm chế nợ xấu ở Việt Nam
Chương III xác định các quan điểm, định hướng của Chính phủ và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ theo 3 nhóm đối tượng:
- Kiến nghị đối với Chính phủ và các cơ quan quản lý Nhà nước:
- Hoàn thiện khung khổ pháp lý cho hoạt động của VAMC và thị trường mua bán nợ thứ cấp; ban hành cơ chế phát hành và giao dịch chứng khoán hóa tài sản (ABS).
- Tháo gỡ các rào cản pháp lý trong xử lý tài sản bảo đảm, đặc biệt là các quy định liên quan đến quyền thu giữ, phát mại tài sản bảo đảm là bất động sản và các dự án dở dang.
- Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa NHNN, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Tòa án và Cơ quan Thi hành án nhằm đẩy nhanh tiến độ thu hồi nợ.
- Xây dựng chính sách ưu đãi thuế (miễn/giảm thuế chuyển nhượng tài sản, thuế thu nhập doanh nghiệp từ hoạt động xử lý nợ) tương tự bài học của Hàn Quốc.
- Nâng cao năng lực giám sát của Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng và hoàn thiện mạng an toàn tài chính quốc gia.
- Kiến nghị đối với hệ thống các tổ chức tín dụng:
- Nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng, hoàn thiện hệ thống chấm điểm tín dụng nội bộ và kiểm soát chặt chẽ việc cấp tín dụng vào các lĩnh vực rủi ro cao (bất động sản, chứng khoán).
- Thực hiện nghiêm túc quy định phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN và Thông tư 09/2014/TT-NHNN, chấm dứt tình trạng che giấu nợ xấu.
- Đẩy mạnh công tác tự xử lý nợ xấu bằng dự phòng rủi ro, bán nợ cho VAMC và phối hợp thanh lý tài sản bảo đảm.
- Tăng cường kiểm soát, kiểm toán nội bộ; đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn và siết chặt kỷ luật, đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ tín dụng.
- Giải pháp đối với khách hàng vay vốn:
- Nâng cao tính trung thực và minh bạch tài chính; cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác khi lập hồ sơ vay vốn.
- Cơ cấu lại hoạt động sản xuất kinh doanh, cắt giảm các mảng đầu tư ngoài ngành dàn trải, tập trung vào lĩnh vực cốt lõi để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.
- Sử dụng vốn vay đúng mục đích đã cam kết trong hợp đồng tín dụng; chủ động phối hợp với ngân hàng xây dựng phương án cơ cấu nợ khả thi khi gặp khó khăn tài chính tạm thời.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn liền với dữ liệu thực chứng:
- Phản ánh trung thực quy mô và diễn biến nợ xấu giai đoạn 2011 - 2013: Khóa luận chỉ ra rằng nợ xấu toàn hệ thống tính đến cuối năm 2013 theo báo cáo TCTD là 3,61% (125.555 tỷ đồng), nhưng theo giám sát từ xa của NHNN là 7,00% (243.458 tỷ đồng), và theo Moody's đánh giá là ít nhất 15%.
- Làm rõ tác động tiêu cực của nợ xấu đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng: Tỷ suất sinh lời ROA toàn ngành giảm liên tục từ 1,02% (2011) xuống 0,62% (2012) và 0,49% (2013); ROE giảm từ 10,04% (2011) xuống 6,31% (2012) và 5,18% (2013) do chi phí trích lập dự phòng ăn mòn lợi nhuận.
- Bóc tách nghịch lý cơ cấu nợ: Tác giả phát hiện hiện tượng nợ nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) tăng mạnh tại hàng loạt ngân hàng lớn (Vietcombank, BIDV, ACB, SHB, Navibank) dù tỷ lệ nợ xấu chung báo cáo có xu hướng giảm.
- Tổng kết kinh nghiệm xử lý nợ quốc tế có giá trị so sánh cao: Hệ thống hóa cơ chế vận hành của 4 AMC Trung Quốc, mô hình NRF/KAMCO Hàn Quốc và cơ chế chia sẻ lời - lỗ (80:20) của TAMC Thái Lan, rút ra 7 bài học thực tiễn cho Việt Nam.
- Hệ thống hóa giải pháp 3 bên: Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền với việc thực thi Thông tư 02, Thông tư 09 và quá trình vận hành ban đầu của VAMC.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Tại thời điểm hoàn thành khóa luận (tháng 05/2014), Công ty VAMC mới chỉ đi vào hoạt động được hơn 6 tháng (từ tháng 10/2013) và Thông tư 09/2014/TT-NHNN vừa mới có hiệu lực (ngày 20/04/2014). Do đó, tác giả chưa có đủ chuỗi dữ liệu dài hạn để đánh giá toàn diện hiệu quả thu hồi nợ thực tế bằng tiền mặt của VAMC cũng như tác động dài hạn của việc giữ nguyên nhóm nợ khi cơ cấu lại nợ.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Theo dõi và đánh giá kết quả xử lý nợ xấu thực chất của VAMC sau giai đoạn phát hành trái phiếu đặc biệt; phân tích cơ cấu nợ xấu chi tiết theo từng ngành kinh tế trong giai đoạn 2014 - 2015; và nghiên cứu xây dựng các mô hình kinh tế lượng dự báo nợ xấu dựa trên các biến số vĩ mô.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho:
- Sinh viên và học viên chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế đầu tư, Quản trị rủi ro tài chính khi nghiên cứu về rủi ro tín dụng và tái cấu trúc hệ thống ngân hàng.
- Cán bộ quản trị rủi ro và chuyên viên tín dụng tại các TCTD: Tham khảo các phân tích về quy trình kiểm soát rủi ro, phân loại nợ theo tiêu chuẩn định lượng và định tính của Thông tư 02 và Thông tư 09.
- Phần đáng tham khảo nhất: Bảng đối chiếu 3 cơ chế AMC của Thái Lan (Bảng 5), bài học vận hành quỹ NRF của KAMCO Hàn Quốc, bảng tổng hợp nợ xấu của hệ thống ngân hàng qua các năm (Bảng 10) và hệ thống phân tích nguyên nhân nợ nhóm 5 gia tăng.
Câu hỏi thường gặp
1. Khái niệm nợ xấu được xác định như thế nào theo quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu?
Theo Thông tư số 02/2013/TT-NHNN và Thông tư 09/2014/TT-NHNN, nợ xấu của TCTD là các khoản nợ thuộc nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn - quá hạn 91 đến 180 ngày), nhóm 4 (Nợ nghi ngờ - quá hạn 181 đến 360 ngày) và nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn - quá hạn trên 360 ngày). Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ là chỉ tiêu cốt lõi để đánh giá chất lượng tín dụng của TCTD.
2. Tại sao lại có sự chênh lệch lớn giữa các con số nợ xấu của Việt Nam năm 2013 (3,61% so với 7% và 15%)?
Vào cuối năm 2013, tỷ lệ nợ xấu theo báo cáo của các TCTD là 3,61%, theo kết quả giám sát từ xa của NHNN là 7% (tương đương 243.458 tỷ đồng), và theo đánh giá của Moody's là ít nhất 15%. Sự khác biệt này xuất phát từ 3 nguyên nhân: việc áp dụng các tiêu chí định tính dễ dẫn đến thiếu minh bạch; một số TCTD phân loại chưa đúng thực trạng để giảm chi phí dự phòng rủi ro; và sự thiếu đồng bộ trong việc chia sẻ thông tin phân loại nợ của một khách hàng có quan hệ tín dụng tại nhiều TCTD khác nhau.
3. Vì sao năm 2013 tỷ lệ nợ xấu báo cáo của nhiều ngân hàng giảm nhưng nợ nhóm 5 lại tăng mạnh?
Trong năm 2013, các ngân hàng đã đẩy mạnh sử dụng dự phòng rủi ro để xử lý nợ xấu, đồng thời tăng trưởng tín dụng dồn dập vào quý IV (như Vietinbank tăng trưởng tín dụng lên 14,7%) và bán nợ cho VAMC khiến tỷ lệ nợ xấu/tổng dư nợ giảm. Tuy nhiên, các khoản nợ tồn đọng lâu ngày không thu hồi được từ các năm trước tiếp tục bị quá hạn dài ngày, dẫn đến việc chuyển dịch từ nhóm 3, nhóm 4 sang nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn).
4. Mô hình AMC tập trung (TAMC) của Thái Lan đã giải quyết nợ xấu như thế nào và đạt kết quả ra sao?
TAMC (thành lập năm 2001) hoạt động với 96% vốn từ phát hành trái phiếu được FIDF bảo lãnh, mua nợ xấu theo giá trị tài sản bảo đảm (trung bình 33,2%) và áp dụng nguyên tắc chia sẻ lời - lỗ (ngân hàng bán nợ nhận 80% lợi nhuận nếu xử lý có lãi hoặc chịu 20% nếu phát sinh lỗ). Đến tháng 6/2003, TAMC đã giải quyết 784,4 tỷ Baht (73,46% tổng nợ tiếp nhận), giúp hạ tỷ lệ nợ xấu hệ thống ngân hàng Thái Lan từ 46% (1997) xuống 12,9% (2003) và 10% (2004).
5. Các chỉ số sinh lời ROA và ROE của hệ thống ngân hàng Việt Nam biến động như thế nào trong giai đoạn 2011 - 2013?
Chỉ số ROA toàn hệ thống giảm liên tục từ 1,02% (năm 2011) xuống 0,62% (năm 2012) và 0,49% (năm 2013). Tương ứng, chỉ số ROE giảm mạnh từ 10,04% (năm 2011) xuống 6,31% (năm 2012) và 5,18% (năm 2013). Nguyên nhân chính là do lãi suất cho vay giảm nhanh hơn lãi suất huy động khiến chênh lệch lãi suất đầu ra - đầu vào thu hẹp xuống còn 1,5 - 1,7%, cùng với áp lực gia tăng chi phí trích lập dự phòng rủi ro nợ xấu.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Tú Anh đã hệ thống hóa sâu sắc lý luận về nợ xấu, phân loại nợ và kinh nghiệm xử lý nợ xấu quốc tế của Trung Quốc, Hàn Quốc và Thái Lan. Nghiên cứu phản ánh bức tranh thực trạng nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2013 với hệ thống số liệu thực nghiệm đa chiều, chỉ ra những bất cập trong thống kê nợ xấu và hiện tượng gia tăng nợ nhóm 5. Trên cơ sở đó, công trình đề xuất các giải pháp khả thi, đồng bộ cho Chính phủ, các tổ chức tín dụng và khách hàng vay vốn nhằm góp phần tái cơ cấu hệ thống tài chính và kiểm soát rủi ro tín dụng hiệu quả.
