chương 1, tác giả đã giới thiệu tổng quát về toàn bộ bài nghiên cứu. 7 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NỢ XẤU VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG NỢ XẤU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM 2. TỔNG QUAN VỀ NỢ XẤU TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Vậy câu hỏi đặt ra ở đây là Nợ xấu là gì? Thước đo và những chuẩn mực phân loại nợ xấu như thế nào? 2. Khái niệm nợ xấu Nợ xấu là thuật ngữ được sử dụng phổ biến trên thế giới như “Non- performing loans” (NPL), “bad debt”, “doubtful debt” chỉ các khoản nợ khó đòi (Fofack, 2005) hoặc các khoản vay có vấn đề (Berger và De Young, 1997) hoặc khoản nợ không trả được (defaulted loans) mà ngân hàng không thể thu lợi từ nó (Ernst & Young, 2004) hay các khoản cho vay bắt đầu được đưa vào nợ xấu khi đã quá hạn trả nợ gốc và lãi 90 ngày trở lên (Peter Rose, 2004); Mishkin, 2010).
Hiện tại không có một quy tắc hay chuẩn mực thống nhất khi thảo luận về vấn đề nợ xấu. Có thể đề cập đến một số khái niệm về nợ xấu như sau: Theo hướng dẫn để tính toán các chỉ số lành mạnh tài chính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): “Một khoản cho vay được coi là không sinh lời (nợ xấu) khi tiền thanh toán lãi và/hoặc tiền gốc đã quá hạn 90 ngày trở lên, hoặc các khoản thanh toán lãi đến 90 ngày hoặc hơn đã được tái cơ cấu hay gia hạn nợ, hoặc các khoản thanh toán dưới 90 ngày nhưng có các nguyên nhân nghi ngờ việc trả nợ sẽ không được thực hiện đầy đủ”. Với quan điểm này, nợ xấu được nhận dạng qua hai góc độ là thời gian quá hạn và khả năng trả nợ đáng nghi ngờ. Đồng quan điểm của IMF, nhóm chuyên gia tư vấn (AEG) của Liên hợp quốc cho rằng “về cơ bản, một khoản nợ được coi là nợ xấu khi quá hạn trả lãi và/hoặc gốc trên 90 ngày, hoặc các khoản lãi chưa trả từ 90 ngày trở lên đã được nhập gốc, tái cấp vốn hoặc chậm trả theo thỏa thuận, hoặc các khoản phải thanh toán đã quá hạn dưới 90 ngày nhưng có lý do chắc chắn để nghi ngờ về khả năng khoản nợ sẽ được thanh toán đầy đủ” (Advisory Expert Group (AEG), 2004).
Trong khi đó, Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng, họ không đưa ra một định nghĩa cụ thể về nợ xấu. Nhưng trong các hướng dẫn về hoạt động quản lý nợ 8 xấu tại một số quốc gia, họ cho rằng một khoản nợ được coi là không có khả năng hoàn trả khi xảy ra một trong hai hoặc cả hai điều kiện sau: Một là, ngân hàng xác định người đi vay không có khả năng trả nợ đầy đủ khi ngân hàng chưa thực hiện bất cứ động thái gì để thu hồi nợ như xử lý tài sản bảo đảm. Hai là, người vay đã quá hạn trả nợ (trên 90 ngày). Tại Việt Nam, theo quan điểm của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, nợ xấu4 được định nghĩa là những khoản nợ được phân loại vào nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn), nhóm 4 (Nợ nghi ngờ) và nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn).
Trong đó, về định lượng, nợ nhóm 3 là các khoản nợ quá hạn từ 90 ngày đến 180 ngày; nợ nhóm 4 là các khoản nợ quá hạn từ 181 ngày đến 360 ngày và nợ nhóm 5 là các khoản nợ quá hạn trên 360 ngày. Như vậy, theo phương pháp định lượng, cách xác định nợ xấu từ 90 ngày trở lên khá tương đồng giữa khái niệm của các tổ chức trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đánh giá một cách chính xác và toàn diện hơn thì cũng cần xem xét đến khả năng trả nợ của khách hàng. Phân loại nợ Theo Đinh Thị Thanh Vân (2012), phân loại nợ là quá trình các ngân hàng xem xét danh mục cho vay của mình để đưa các khoản vay vào các nhóm khác nhau dựa trên rủi ro và đặc điểm tương đồng của các khoản vay.
Việc thường xuyên xem xét và phân loại nợ giúp cho ngân hàng có thể kiểm soát chất lượng danh mục cho vay và trong trường hợp cần thiết sẽ có biện pháp xử lý các vấn đề phát sinh trong chất lượng tín dụng các danh mục cho vay. Việc phân loại nợ khó có tiêu chuẩn kế toán quốc tế thống nhất. Việc tiếp cận phân loại nợ được coi như trách nhiệm của người quản lý hoặc chỉ là vấn đề báo cáo giám sát (Laurin và cộng sự, 2002). 4 Được quy định tại Thông tư 02/2013/ TT-NHNN ngày 21 tháng 01 năm 2013 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, được sửa đổi, bổ sung bởi: Thông tư số 09/2014/TT-NHNN ngày 18 tháng 3 năm 2014.
Phân loại nợ của một số nước trên thế giới Nước Số lượng Quy định dự Ghi chú nhóm vay phòng Đức 4 Dự phòng cụ 4 nhóm bao bồm: cho vay không rủi thể ro, cho vay có dấu hiệu rủi ro, nợ có dấu hiệu không thu hồi, nợ xấu Ý 5 Không có quy định cụ thể về lập dự phòng Nhật 5 Dự phòng cụ Chi phí dự phòng cho 3 nhóm cuối thể với tỷ lệ lần lượt là 15%, 70%, 100% Brazil 9 Dự phòng cụ 9 nhóm đưa ra bao gồm AA (0%), A thể (0,5%), B (1%), C (3%), D (10%), E (30%), F (50%), G (70%) và H (100%) Mỹ 5 Không đưa ra quy định cụ thể Argentina 5 Dự phòng Tỷ lệ dự phòng cho 5 nhóm lần lượt chung và dự là 1%, 3%, 12%, 25%, 50% phòng cụ thể Úc 5 Không đưa ra quy định cụ thể về lập dự phòng Trung 5 Dự phòng cụ Tỷ lệ dự phòng cho 5 nhóm lần lượt Quốc thể và dự là 1%, 3%, 25%, 75%, 100% phòng chung 4 Dự phòng cụ Chia cụ thể làm 2 loại có bảo đảm Ấn Độ thể và dự hoặc không có bảo đảm có tỷ lệ dự phòng chung phòng khác nhau và linh hoạt Mexico 7 7 nhóm được phân loại dựa trên rủi ro quốc gia, rủi ro tài chính, rủi ro ngành và lịch sử thanh toán. Nhóm không trích lập dự phòng A-1 (0,5%); A-2 (0.99%); B-1 (20%); C-1 (20 – 40%); 10 C-2 (40 – 60%); D (60 – 90%); và nhóm E (100%) Singapore 5 Dự phòng cụ Tỷ lệ trích lập dự phòng cho 3 nhóm thể cuối tối thiểu lần lượt là 10%, 50%, 100% Nga 4 Dự phòng Tỷ lệ trích lập dự phòng cho 3 nhóm chung và dự cuối lần lượt là 205, 50%, 100%. Dự phòng cụ thệ phòng nhóm 1 là 1% Tây Ban 6 Dự phòng Tỷ lệ dự phòng chung 0,51%, còn Nha chung và dự cho 3 nhóm cuối là 10%, 25 – 100%, phòng cụ thể 100% Nguồn: (Laurin và cộng sự, 2002) Ngân hàng thế giới (World Bank) đã tiến hành phân loại nợ như sau: Bảng 2. Phân loại nợ của World Bank Khoản vay Những đặc thù và thời hạn Đạt tiêu chuẩn - Không nghi ngờ gì về khả năng trả nợ - Tài sản được bảo đảm hoàn toàn bằng tiền hoặc tương đương - Quá hạn dưới 90 ngày Cần theo dõi - Những điểm yếu tiềm tàng có thể ảnh hưởng tới khả năng trả nợ - Các điều kiện kinh tế hoặc viễn cảnh tài chính khó khăn - Quá hạn dưới 90 ngày Dưới tiêu chuẩn - Các nhược điểm rõ rệt về tín dụng có thể ảnh hưởng tới khả năng trả nợ - Những khoản nợ đã được thỏa thuận lại - Quá hạn từ 90 – 180 ngày Đáng ngờ - Không chắc thu hồi được toàn bộ nợ dựa trên các điều kiện hiện tại.
- Có khả năng thất thoát - Quá hạn từ 180 – 360 ngày 11 Mất vốn - Các khoản vay không thu hồi được - Quá hạn hơn 360 ngày Nguồn: World Bank Publications, 2003 Ngoài ra, Viện Tài chính Quốc tế (Institute of International Finance) cũng phân loại nợ thành 5 nhóm sau: Bảng 2. Phân loại nợ của Viện Tài chính Quốc tế (IIF) Khoản vay Những đặc thù và thời hạn Nợ đủ tiêu chuẩn Là nợ có gốc và lãi trong hạn, không có dấu hiệu khó khăn trong thanh toán nợ và dự báo có thể thanh toán gốc và lãi đúng hạn, đầy đủ theo cam kết. Nợ cần chú ý Là nợ trong tình trạng nếu không có các biện pháp xử lý có thể tăng nguy cơ không thanh toán đầy đủ gốc và lãi. Vì vậy đây là khoản nợ cần được chú ý hơn mức bình thường.
Nợ dưới tiêu Là khoản nợ nghi ngờ về khả năng thanh toán đầy đủ gốc, lãi chuẩn theo cam kết, hoặc gốc hoặc/và lãi quá hạn trên 90 ngày, hoặc tài sản bảo đảm giảm giá trị dẫn đến nguy cơ giảm giá trị khoản vay nếu không xử lý kịp thời. Nợ nghi ngờ Là nợ được xác định không thể thu hồi đầy đủ gốc, lãi trong điều kiện hiện hành hoặc lãi hoặc/và gốc quá hạn trên 180 ngày. Nợ nhóm này đã bị giảm giá trị nhưng chưa mất vốn hoàn toàn vì còn có những yếu tố được xác định có thể tác động cải thiện chất lượng nợ. Nợ mất vốn Là nợ được đánh giá không có khả năng thu hồi hoặc gốc hoặc/và lãi quá hạn trên một năm Nguồn: (IIF, 1999) 12 Tại Việt Nam, theo phân loại nợ của NHNN, nợ được phân loại theo 5 nhóm: Bảng 2.
Phân loại nợ của Việt Nam Nhóm nợ Phương pháp định lượng Phương pháp định tính 1.Nợ đủ tiêu Nợ trong hạn, hoặc quá hạn Có khả năng thu hồi đầy đủ cả chuẩn dưới 10 ngày. nợ gốc và lãi đúng hạn.Nợ cần chú ý Quá hạn 10 - 90 ngày; nợ Có khả năng thu hồi đầy đủ cả điều chỉnh hạn trả nợ lần gốc và lãi, nhưng có dấu hiệu đầu. suy giảm khả năng trả nơ.Nợ dưới tiêu Quá hạn 91- 180 ngày; nợ Không có khả năng thu hồi nợ chuẩn gia hạn lần đầu; miễn hoặc gốc và lãi khi đến hạn; có khả giảm lãi. năng tổn thất 4.Nợ nghi ngờ Quá hạn từ 181 – 360 ngày; Có khả năng tổn thất cao nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ lần thứ hai.
