Luận văn thạc sĩ nguyên nhân của tình trạng chạy đua lãi suất trong hệ thống ngân hàng thương mại và giải pháp chính sách

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nguyên nhân của tình trạng chạy đua lãi suất trong hệ thống ngân hàng thương mại và giải pháp chính, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Bùi Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Quế Giang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Nguyên Nhân Của Tình Trạng Chạy Đua Lãi Suất Trong Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Và Giải Pháp Chính Sách
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp luận và nguồn thông tin
• 1.4. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
• 1.5. Phân tích các lý thuyết liên quan
• 2. CHƯƠNG 2: DIỄN BIẾN VÀ HỆ QUẢ CỦA CUỘC ĐUA LÃI SUẤT
• 2.1. Diễn biến cuộc đua lãi suất
• 2.1.1. Cuộc đua lãi suất 2008
• 2.1.2. Cuộc đua lãi suất 2010
• 2.2. Hệ quả của hiện tượng chạy đua lãi suất
• 3. CHƯƠNG 3: NGUYÊN NHÂN CỦA CUỘC ĐUA LÃI SUẤT
• 3.1. Nguyên nhân trực tiếp đến từ bối cảnh vĩ mô và chính sách tiền tệ của NHNN
• 3.2. Nguyên nhân tiềm ẩn đến từ thất bại thị trường và thất bại chính sách - giám sát của NHNN
• 3.2.1. Thất bại thị trường
• 3.2.1.1. Quá trình hình thành và đặc điểm cơ bản của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ
• 3.2.1.2. Xu hướng phát triển kém bền vững của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ
• 3.2.2. Thất bại về mặt chính sách và giám sát của NHNN
• 3.3. Tổng quan về giám sát ngân hàng
• 3.4. Thất bại về mặt chính sách và giám sát của NHNN (tiếp tục)
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH
• 4.1. Giải pháp trọng tâm
• 4.1.1. Sửa chữa thất bại thị trường
• 4.1.2. Sửa chữa thất bại chính sách và giám sát của NHNN
• 4.2. Giải pháp bổ trợ
• 4.2.1. Nâng cao tính minh bạch thông tin của các NHTM
• 4.2.2. Đưa ra mức xử phạt đủ mạnh để răn đe những NHTM lách luật huy động vốn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cuộc đua lãi suất ngân hàng tại Việt Nam

Cuộc đua lãi suất ngân hàng đã trở thành một hiện tượng nổi bật trong hệ thống tài chính Việt Nam trong những năm gần đây. Đặc biệt, các ngân hàng thương mại cổ phần vừa và nhỏ thường là những đơn vị khởi xướng các cuộc đua này. Nguyên nhân chủ yếu đến từ bối cảnh kinh tế vĩ mô và chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước. Việc tăng lãi suất huy động nhằm cải thiện thanh khoản đã dẫn đến những tác động tiêu cực đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

1.1. Diễn biến cuộc đua lãi suất trong những năm qua

Cuộc đua lãi suất diễn ra mạnh mẽ vào các năm 2008 và 2010, khi lạm phát tăng cao và chính sách tiền tệ thắt chặt được áp dụng. Các ngân hàng vừa và nhỏ đã phải tăng lãi suất huy động để thu hút vốn, dẫn đến sự cạnh tranh không lành mạnh trong ngành.

1.2. Tác động của cuộc đua lãi suất đến nền kinh tế

Cuộc đua lãi suất không chỉ ảnh hưởng đến các ngân hàng mà còn tác động đến hoạt động sản xuất kinh doanh và niềm tin của người dân vào hệ thống tài chính. Sự biến động lãi suất có thể dẫn đến khủng hoảng ngân hàng nếu không được kiểm soát.

II. Nguyên nhân chính dẫn đến cuộc đua lãi suất ngân hàng

Nguyên nhân của cuộc đua lãi suất có thể được chia thành hai nhóm chính: nguyên nhân trực tiếp từ bối cảnh kinh tế vĩ mô và nguyên nhân tiềm ẩn từ thất bại thị trường và chính sách. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này là rất quan trọng để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân từ bối cảnh kinh tế vĩ mô

Lạm phát cao và chính sách thắt chặt tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước đã tạo ra áp lực lớn lên các ngân hàng thương mại, đặc biệt là nhóm ngân hàng vừa và nhỏ. Điều này khiến họ phải tăng lãi suất huy động để duy trì thanh khoản.

2.2. Nguyên nhân từ thất bại thị trường

Sự tồn tại của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ với khả năng gây ra ngoại tác tiêu cực cao đã dẫn đến việc tăng lãi suất huy động một cách không kiểm soát. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các ngân hàng mà còn đến toàn bộ hệ thống tài chính.

III. Giải pháp chính để giảm thiểu cuộc đua lãi suất ngân hàng

Để ngăn chặn tình trạng chạy đua lãi suất, cần có những giải pháp chính sách hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc cải thiện năng lực của các ngân hàng mà còn cần có sự can thiệp từ phía Ngân hàng Nhà nước.

3.1. Nâng cao năng lực nội tại của ngân hàng

Cần nâng cao năng lực tài chính và quản trị rủi ro của các ngân hàng vừa và nhỏ. Việc này sẽ giúp họ hoạt động hiệu quả hơn và giảm thiểu áp lực phải tăng lãi suất huy động.

3.2. Cải thiện chính sách giám sát của Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước cần có những biện pháp giám sát chặt chẽ hơn đối với các ngân hàng thương mại, đặc biệt là nhóm ngân hàng vừa và nhỏ. Việc này sẽ giúp ngăn chặn tình trạng lách luật trong huy động vốn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về lãi suất ngân hàng

Nghiên cứu về cuộc đua lãi suất ngân hàng đã chỉ ra rằng việc kiểm soát lãi suất là rất cần thiết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính. Các giải pháp được đề xuất cần được áp dụng thực tiễn để đạt được hiệu quả cao nhất.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu trước đây

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc kiểm soát lãi suất có thể giúp giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Các ngân hàng cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình tài chính của mình.

4.2. Ứng dụng các giải pháp vào thực tiễn

Các giải pháp đề xuất cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc này không chỉ giúp các ngân hàng vừa và nhỏ hoạt động ổn định mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

V. Kết luận và tương lai của cuộc đua lãi suất ngân hàng

Cuộc đua lãi suất ngân hàng là một vấn đề phức tạp và cần được giải quyết một cách toàn diện. Tương lai của hệ thống ngân hàng phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp hiệu quả nhằm ngăn chặn tình trạng này.

5.1. Tương lai của chính sách lãi suất tại Việt Nam

Chính sách lãi suất cần được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với tình hình kinh tế. Việc này sẽ giúp các ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn và giảm thiểu rủi ro cho toàn hệ thống.

5.2. Đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về tác động của lãi suất đến nền kinh tế. Việc này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn rõ hơn về tình hình thực tế và đưa ra các giải pháp phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong những năm gần đây, hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc đua lãi suất gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định tài chính và phát triển kinh tế. Điển hình là hai đợt chạy đua lãi suất năm 2008 và 2010, khi lạm phát tăng cao lần lượt đạt 20% và áp lực thắt chặt tiền tệ từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã làm giảm thanh khoản, đặc biệt ở nhóm ngân hàng vừa và nhỏ. Năm 2007, lượng cung tiền từ bên ngoài vào Việt Nam đạt khoảng 14,6 tỷ USD, khiến NHNN phải mua vào lượng lớn ngoại tệ, làm tăng cung tiền đồng lên khoảng 112.000 tỷ VND trong 6 tháng đầu năm 2007. Điều này dẫn đến lạm phát hai con số và chính sách thắt chặt tiền tệ được áp dụng, gây áp lực thanh khoản lên các ngân hàng vừa và nhỏ, buộc họ phải tăng lãi suất huy động để duy trì hoạt động.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích nguyên nhân gốc rễ của hiện tượng chạy đua lãi suất trong hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, tập trung vào nhóm ngân hàng vừa và nhỏ, đồng thời đề xuất các giải pháp chính sách nhằm hạn chế hiện tượng này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 9 ngân hàng vừa và nhỏ và 3 ngân hàng dẫn đầu trong hệ thống, với dữ liệu chủ yếu từ năm 2007 đến 2010. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì ổn định hệ thống tài chính, bảo vệ lợi ích xã hội và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững thông qua việc kiểm soát mặt bằng lãi suất và nâng cao hiệu quả giám sát ngân hàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba lý thuyết chính để phân tích hiện tượng chạy đua lãi suất:

• Lý thuyết thất bại thị trường: Theo Stiglitz (1995), thất bại thị trường xảy ra khi các cá nhân hoặc tổ chức gây ra ngoại tác tiêu cực mà không phải bồi thường, dẫn đến các hành vi không hiệu quả như chạy đua lãi suất gây bất ổn hệ thống.

• Lý thuyết thất bại nhà nước: Vũ Thành Tự Anh (2009) chỉ ra rằng thất bại nhà nước xảy ra khi sự can thiệp của nhà nước làm trầm trọng thêm thất bại thị trường hoặc tạo ra hệ lụy tiêu cực, ví dụ như chính sách giám sát không phù hợp của NHNN.

• Lý thuyết chính sách tiền tệ thắt chặt: Mô hình Mundell-Fleming (1960) giải thích tác động của chính sách tiền tệ thắt chặt trong nền kinh tế mở với tỷ giá cố định, dẫn đến tăng cung tiền và áp lực lạm phát, từ đó ảnh hưởng đến lãi suất và thanh khoản ngân hàng.

Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng lý thuyết về thanh khoản và rủi ro hệ thống để đánh giá nguy cơ khủng hoảng ngân hàng do hiện tượng chạy đua lãi suất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với cách tiếp cận từ dưới lên, phân tích tình huống thực tế để tìm ra nguyên nhân và đề xuất giải pháp. Nguồn dữ liệu chính là số liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo thường niên của NHNN, các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, tổ chức tài chính trong và ngoài nước, cùng các phương tiện truyền thông như tạp chí ngân hàng và báo điện tử. Cỡ mẫu khảo sát gồm 9 ngân hàng vừa và nhỏ và 3 ngân hàng dẫn đầu, đại diện cho các nhóm ngân hàng trong hệ thống. Phân tích tập trung vào giai đoạn 2007-2010, thời điểm diễn ra hai cuộc đua lãi suất lớn.

Phương pháp phân tích bao gồm tổng hợp số liệu tài chính, đánh giá các chỉ tiêu an toàn hoạt động như tỷ lệ LDR, CAR, tỷ lệ nợ xấu, cùng phân tích chính sách tiền tệ và giám sát ngân hàng. Timeline nghiên cứu trải dài từ việc thu thập dữ liệu, phân tích diễn biến cuộc đua lãi suất, đến đánh giá nguyên nhân và đề xuất chính sách trong khoảng thời gian từ năm 2007 đến 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diễn biến cuộc đua lãi suất 2008 và 2010:

   • Năm 2008, lãi suất huy động của các ngân hàng vừa và nhỏ tăng từ mức 8,5% lên đến 18-20% trong vòng 6 tháng đầu năm, trong khi lãi suất cơ bản (LSCB) của NHNN cũng tăng từ 8,75% lên 14%. Ví dụ, VPBank tăng huy động tiền gửi 23% trong 6 tháng đầu năm 2008, SCB tăng 21%.
   • Năm 2010, lãi suất huy động vượt trần 12% được cam kết, lên tới 15-17% ở một số ngân hàng vừa và nhỏ như HaBuBank, KienLongBank, MDB. Các ngân hàng lớn như BIDV, Agribank cũng phải tăng lãi suất để giữ khách hàng.

2. Nguyên nhân trực tiếp từ bối cảnh vĩ mô và chính sách tiền tệ:

   • Lạm phát cao (20% năm 2008) và chính sách thắt chặt tiền tệ của NHNN làm giảm thanh khoản, buộc các ngân hàng vừa và nhỏ phải tăng lãi suất huy động để duy trì hoạt động.
   • Việc phát hành tín phiếu bắt buộc trị giá 20.300 tỷ VND năm 2008 làm tăng áp lực thanh khoản lên nhóm ngân hàng này.

3. Thất bại thị trường và đặc điểm nhóm ngân hàng vừa và nhỏ:

   • Nhóm ngân hàng vừa và nhỏ có quy mô vốn điều lệ và tổng tài sản thấp, mạng lưới hạn chế, chiếm thị phần khoảng 20%.
   • Tỷ lệ LDR trung bình của nhóm này từ 102% đến 154%, vượt xa mức trung bình ngành (khoảng 100%) và nhóm ngân hàng dẫn đầu (54%-74%).
   • Tỷ lệ nợ xấu của nhóm này dao động từ 2%-4%, cao hơn nhiều so với nhóm ngân hàng lớn dưới 1%.
   • Phụ thuộc lớn vào hoạt động tín dụng (chiếm 76%-87% tổng thu nhập), tập trung dư nợ vào lĩnh vực phi sản xuất như bất động sản và chứng khoán (tỷ lệ dư nợ phi sản xuất lên tới 52,2% ở một số ngân hàng).
   • Quản trị rủi ro tín dụng và thanh khoản còn yếu kém, với tỷ lệ vay liên ngân hàng cao và khả năng thanh khoản kém chủ động.

4. Thất bại chính sách và giám sát của NHNN:

   • Chính sách giám sát mang tính “cào bằng” không phân biệt nhóm ngân hàng lớn và nhỏ, thiếu định hướng phát triển bền vững cho nhóm ngân hàng vừa và nhỏ.
   • Việc ban hành các chỉ tiêu an toàn hoạt động như tỷ lệ LDR tối đa 80% và giới hạn cho vay lĩnh vực phi sản xuất được thực hiện đột ngột, gây khó khăn cho nhóm ngân hàng vừa và nhỏ.
   • Hoạt động giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ còn hạn chế, không đủ nguồn lực để kiểm soát hiệu quả các ngân hàng có rủi ro cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hiện tượng chạy đua lãi suất là sự kết hợp giữa áp lực vĩ mô (lạm phát cao, chính sách thắt chặt tiền tệ) và các yếu tố nội tại của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ như năng lực tài chính yếu, quản trị rủi ro kém, cùng với sự thiếu hiệu quả trong chính sách giám sát của NHNN. So với các nghiên cứu quốc tế về rủi ro hệ thống và thất bại thị trường, kết quả này phù hợp với quan điểm rằng nhóm ngân hàng nhỏ có thể gây ra ngoại tác tiêu cực lớn hơn do tính thanh khoản kém và rủi ro tín dụng cao.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ diễn biến lãi suất huy động theo tháng trong năm 2008 và 2010, bảng so sánh tỷ lệ LDR, nợ xấu giữa nhóm ngân hàng vừa và nhỏ với nhóm ngân hàng dẫn đầu, cũng như bảng tổng hợp các chỉ tiêu an toàn hoạt động và chính sách giám sát của NHNN. Những biểu đồ này giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt về năng lực và tác động của chính sách đến các nhóm ngân hàng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao năng lực tài chính của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ

   • Tăng cường quy mô vốn điều lệ tối thiểu lên 3.000 tỷ VND theo lộ trình nghiêm túc đến cuối năm 2011.
   • Hỗ trợ thúc đẩy hoạt động mua bán, sát nhập để sàng lọc và nâng cao năng lực tài chính.
   • Chủ thể thực hiện: NHNN phối hợp với các cơ quan quản lý và các ngân hàng.

2. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro

   • Tập trung giám sát chặt chẽ các chỉ tiêu an toàn như tỷ lệ LDR, tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ dư nợ phi sản xuất.
   • Xây dựng lộ trình giảm tỷ lệ LDR phù hợp, tránh áp lực đột ngột gây hành vi đối phó.
   • Chủ thể thực hiện: NHNN, các ngân hàng vừa và nhỏ.

3. Phân loại ngân hàng và áp dụng chính sách giám sát phù hợp

   • Phân nhóm ngân hàng dựa trên quy mô vốn và năng lực quản trị để áp dụng các biện pháp giám sát khác nhau.
   • Tập trung nguồn lực giám sát nhóm ngân hàng vừa và nhỏ có rủi ro cao.
   • Chủ thể thực hiện: NHNN.

4. Tăng cường minh bạch thông tin và xử phạt nghiêm minh

   • Yêu cầu các ngân hàng công bố đầy đủ, kịp thời báo cáo tài chính và các chỉ số an toàn.
   • NHNN công bố thông tin tổng hợp về sức khỏe ngân hàng để người gửi tiền có cơ sở đánh giá.
   • Áp dụng mức xử phạt hành chính và biện pháp hạn chế hoạt động nghiêm khắc đối với các ngân hàng vi phạm quy định huy động vốn.
   • Chủ thể thực hiện: NHNN, các ngân hàng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và NHNN

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách tiền tệ, giám sát ngân hàng hiệu quả hơn.
   • Use case: Xây dựng khung giám sát phân loại ngân hàng, thiết kế lộ trình thắt chặt an toàn hoạt động.

2. Ban lãnh đạo và quản lý ngân hàng thương mại

   • Lợi ích: Hiểu rõ nguyên nhân và tác động của chạy đua lãi suất, từ đó nâng cao năng lực quản trị rủi ro.
   • Use case: Điều chỉnh chiến lược huy động vốn, cải thiện quản lý thanh khoản và tín dụng.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực kinh tế tài chính

   • Lợi ích: Tham khảo mô hình phân tích thất bại thị trường và chính sách trong hệ thống ngân hàng Việt Nam.
   • Use case: Phát triển nghiên cứu sâu hơn về rủi ro hệ thống và chính sách tiền tệ.

4. Nhà đầu tư và người gửi tiền cá nhân

   • Lợi ích: Nắm bắt thông tin về sức khỏe ngân hàng, đánh giá rủi ro khi lựa chọn kênh gửi tiền.
   • Use case: Ra quyết định đầu tư và gửi tiền an toàn, tránh rủi ro mất vốn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nhóm ngân hàng vừa và nhỏ lại là nguyên nhân chính gây ra chạy đua lãi suất?
   Nhóm này có năng lực tài chính yếu, tỷ lệ LDR cao (trên 100%), quản trị rủi ro kém, nên thường xuyên thiếu thanh khoản và phải tăng lãi suất huy động để duy trì hoạt động. Ví dụ, tỷ lệ LDR trung bình nhóm này lên tới 141%-154%, trong khi nhóm ngân hàng lớn chỉ khoảng 54%-74%.

2. Chính sách tiền tệ thắt chặt của NHNN ảnh hưởng thế nào đến cuộc đua lãi suất?
   Chính sách thắt chặt làm giảm thanh khoản toàn hệ thống, đặc biệt ảnh hưởng nhóm ngân hàng vừa và nhỏ. Việc phát hành tín phiếu bắt buộc và tăng lãi suất cơ bản đã buộc các ngân hàng này phải tăng lãi suất huy động để thu hút vốn, kích hoạt cuộc đua lãi suất.

3. Tỷ lệ LDR là gì và tại sao nó quan trọng trong nghiên cứu này?
   Tỷ lệ LDR (Loan to Deposit Ratio) là tỷ lệ tín dụng trên huy động vốn, phản ánh mức độ sử dụng vốn huy động để cho vay. Tỷ lệ LDR cao cho thấy ngân hàng sử dụng phần lớn vốn huy động để cho vay, có thể gây rủi ro thanh khoản. Nhóm ngân hàng vừa và nhỏ có LDR trung bình trên 100%, vượt mức an toàn.

4. Giải pháp nào được đề xuất để hạn chế chạy đua lãi suất?
   Nâng cao năng lực tài chính và quản trị rủi ro của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ, phân loại ngân hàng để giám sát phù hợp, tăng cường minh bạch thông tin và áp dụng xử phạt nghiêm minh đối với vi phạm huy động vốn.

5. Minh bạch thông tin có vai trò gì trong việc ngăn chặn chạy đua lãi suất?
   Minh bạch thông tin giúp người gửi tiền đánh giá đúng khả năng thanh khoản và rủi ro của ngân hàng, tránh hiện tượng chuyển tiền ồ ạt sang ngân hàng có lãi suất cao nhưng kém an toàn, từ đó giảm nguy cơ rủi ro hệ thống và khủng hoảng ngân hàng.

Kết luận

• Cuộc đua lãi suất năm 2008 và 2010 do nhóm ngân hàng vừa và nhỏ khởi xướng, gây ra nhiều tác động tiêu cực cho hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.
• Nguyên nhân chính gồm áp lực vĩ mô (lạm phát, chính sách thắt chặt tiền tệ) và yếu kém nội tại của nhóm ngân hàng vừa và nhỏ (năng lực tài chính thấp, quản trị rủi ro kém).
• Thất bại chính sách và giám sát của NHNN, đặc biệt là chính sách giám sát đồng bộ không phân biệt nhóm ngân hàng, góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng này.
• Đề xuất các giải pháp trọng tâm gồm nâng cao năng lực tài chính, quản trị rủi ro, phân loại ngân hàng và giám sát phù hợp, cùng các giải pháp bổ trợ như minh bạch thông tin và xử phạt nghiêm minh.
• Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp này trong lộ trình từ năm 2011 trở đi, đồng thời tăng cường nguồn lực giám sát và thanh tra để đảm bảo hiệu quả thực thi.

Các cơ quan quản lý, ngân hàng và nhà đầu tư cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp đề xuất, nhằm duy trì sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu tăng lãi suất huy động trong giai đoạn này là NHTMCP Nhà Hà Nội (HaBubank), NHTMCP Kiên Long (KienLongbank), NHTMCP Phát triển Mê Kông (MDB), NHTMCP Gia Định (GiaDinhbank), NHTMCP Phương Tây TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 12 (Westernbank), SeaBank…, đây là những ngân hàng công bố mức lãi suất cao nhất thị trường từ 13,2% - 13,9% 9. Hiện tượng huy động vượt trần lãi suất nêu trên đã buộc NHNN phải trực tiếp đứng ra tập hợp các NHTM để cùng nhau thống nhất mức đồng thuận lãi suất 14% và đưa ra các biện pháp chế tài đối với những trường hợp vi phạm. Tuy nhiên, với tình trạng thanh khoản kém thì các ngân hàng vừa và nhỏ vẫn huy động vượt trần. Tiếp theo đó các ngân hàng lớn bao gồm cả những ngân hàng thương mại nhà nước (NHTMNN) như Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng Nông nghiệp phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank) cũng phải nâng lãi suất huy động nhằm ngăn chặn hiện tượng lượng tiền gửi chuyển qua những ngân hàng có lãi suất cao hơn, các mức lãi suất mới trên thị trường được thiết lập 15%, 16% và cao nhất là 17% vượt xa so với mức đồng thuận trước đó.2 Hệ quả của hiện tượng chạy đua lãi suất Đối với bản thân các ngân hàng vừa và nhỏ, hành vi lách luật tăng lãi suất để huy động vốn có thể giúp các ngân hàng này giải quyết được những khó khăn thanh khoản trước mắt, tuy nhiên hành vi này lại gây ra nhiều ngoại tác tiêu cực đối với hệ thống ngân hàng cũng như đối với sự phát triển kinh tế và một số yếu tố chính trị xã hội khác.

Những hệ lụy kéo theo từ việc nâng lãi suất huy động ở một số ngân hàng vừa và nhỏ đối với hệ thống ngân hàng có thể thấy sau đây. Mặc dù những NHTM khác trong hệ thống không gặp phải vấn đề về thanh khoản nhưng cũng buộc phải nâng lãi suất để ngăn chặn lượng tiền gửi tại ngân hàng mình chạy sang những ngân hàng huy động với lãi suất cao hơn. Điều đó dẫn đến mặt bằng lãi suất cao hơn được hình thành. Để tiếp tục duy trì khả năng huy động vốn những ngân hàng vừa và nhỏ sẽ phải tiếp tục tăng lãi suất huy động, đặc biệt một số ngân hàng đã thực hiện huy động lãi suất bằng nhau ở nhiều kì hạn khác nhau và thậm chí ở những kì hạn ngắn lãi suất cao hơn những kì hạn dài để tận dụng nguồn vốn nhàn rỗi ngắn hạn.

Việc chạy đua lãi suất như trên đã dẫn tới hệ quả tất yếu là hầu hết người gửi tiền chọn gửi những kì hạn ngắn để có thể tận dụng được sự biến động về lãi suất, đồng thời vẫn được hưởng mức lãi tương đương với những kì hạn dài hơn. Nếu hiện tượng này vẫn tiếp tục thì cơ cấu nguồn vốn ngắn hạn và trung dài hạn sẽ bị mất cân đối, về lâu dài sẽ ảnh hưởng lớn đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng. 9 Trang thông tin về lãi suất (2010) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 13 Không chỉ dừng ở đó, những tác động tiêu cực từ hiện tượng chạy đua lãi suất còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và các yếu tố chính trị – xã hội khác. Có thể thấy rằng mặt bằng lãi suất cao hơn sẽ ảnh hưởng đến những đối tượng sử dụng vốn vay đặc biệt là những doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh, từ đó tăng trưởng kinh tế có thể bị suy giảm và các vấn đề an sinh xã hội có thể nảy sinh khi thất nghiệp gia tăng.

Ngoài ra hiện tượng chạy đua lãi suất lặp đi lặp lại có thể làm suy giảm niềm tin của người dân vào vai trò quản lý của Ngân hàng Nhà nước, khi mà cơ quan quản lý này chưa thực hiện được chức năng đảm bảo cho hệ thống ngân hàng hoạt động ổn định và hiệu quả; bên cạnh đó việc người dân chạy theo những ngân hàng có mức lãi suất cao nhưng lại không biết rõ về khả năng thanh khoản của những ngân hàng này vì vậy chỉ cần một biến cố ảnh hưởng đến niềm tin có thể xảy ra hiện tượng rút tiền hàng loạt, đây chính là mầm mống của khủng hoảng ngân hàng. Với những phân tích trên cho thấy, hành vi chạy đua lãi suất của các NHTM đã gây ra nhiều ngoại tác tiêu cực cho hệ thống ngân hàng và có khả năng gây ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế cũng như nhiều vấn đề chính trị - xã hội khác. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 14 CHƯƠNG 3 NGUYÊN NHÂN CỦA CUỘC ĐUA LÃI SUẤT Có những nguyên nhân trực tiếp và những nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến hiện tượng chạy đua lãi suất của các NHTM trong thời gian vừa qua. Tuy nhiên, để tìm ra những giải pháp chính sách hữu hiệu giải quyết hiện tượng trên nghiên cứu này cần phải phân tích trọng tâm vào những nguyên nhân tiềm ẩn gắn liền với những thất bại của thị trường và thất bại của chính sách - giám sát.

Chính vì vậy, trong phần nội dung tiếp theo Chương 3 sẽ khái quát về những nguyên nhân mang tính trực tiếp như lạm phát và chính sách thắt chặt tiền tệ của NHNN, phần lớn nội dung còn lại dành để phân tích sâu những nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến hiện tượng này.1 Nguyên nhân trực tiếp đến từ bối cảnh vĩ mô và chính sách tiền tệ của NHNN Tín dụng năm 2007 tăng trưởng mạnh 53,89% cao hơn nhiều so với mức 25,44% của năm 2006 và ảnh hưởng xấu đến tình hình lạm phát đầu năm 2008 10. 2 tháng đầu năm 2008 lạm phát đã lên đến 6,02%, để đối phó với tình hình lạm phát tăng cao NHNN đã sử dụng chính sách thắt chặt tiền tệ. Đầu tiên, hầu hết các công cụ lãi suất được sử dụng. Sự thay đổi của các lãi suất chủ chốt Lãi suất chủ chốt Cuối 2007 1/1/2008 19/05/2008 11/6/2008 Lãi suất cơ bản 8,25% 8,75% 12% 14% Lãi suất chiết khấu 4,50% 6% 11% 13% Lãi suất tái cấp vốn 6,50% 7,50% 13% 15% Nguồn: Tác giả tổng hợp từ website NHNN Tiếp theo đó để thắt chặt tiền tệ hơn nữa, cuối tháng 2 đầu tháng 3 năm 2008 NHNN phát hành 20.300 tỷ VND tín phiếu bắt buộc cho hơn 40 NHTM trong hệ thống.

Những ngân hàng lớn như ACB, NHTMCP Xuất nhập khẩu (Eximbank) được yêu cầu mua từ 500 - 1.500 tỷ VND …còn đối với những ngân hàng vừa và nhỏ như AnBinhBank, NHTMCP Việt Á (VietABank)… được yêu cầu mua ít hơn từ 150 - 250 tỷ VND. Mặc dù phải mua tín 10 Ngân hàng Nhà nước ( 2007 – 2008) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 15 phiếu với giá trị ít hơn nhưng các ngân hàng vừa và nhỏ vẫn phải chịu áp lực thanh khoản rất lớn vì yếu tố kém thanh khoản đã tồn tại trong bản thân những ngân hàng này từ trước đó (sẽ được trình bày ở tiểu mục tiếp theo). Vì vậy các ngân hàng này phải tăng mạnh lãi suất để hút lượng tiền gửi trên thị trường dân doanh. VietABank là một trong những ngân hàng vừa và nhỏ mở đầu tăng lãi suất huy động lên đến 13,96% do đó đã thu hút được một lượng tiền gửi để có thể thực hiện được chỉ tiêu 150 tỷ VND tín phiếu bắt buộc được giao 11.

Cũng trong cùng thời điểm này, lo lắng về tính mất thanh khoản của hệ thống ngân hàng, NHNN đã cung ứng ngược trở lại 33.000 tỷ VND 12 thông qua thị trường mở. Tuy nhiên, phương pháp hỗ trợ thanh khoản này chẳng những không đến được tay những đối tượng kém thanh khoản nhất trong thị trường là những ngân hàng vừa và nhỏ, mà ngược lại còn tăng nguồn vốn khả dụng cho những ngân hàng dẫn đầu kiếm lời trên thị trường LNH khi mà lãi suất tái chiết khấu chỉ ở mức 6% còn lãi suất liên ngân hàng dao động từ 10% -21% tùy từng thời điểm 13. Chính sách thắt chặt tiền tệ đầu năm 2008 đã làm giảm tốc độ tăng trưởng tổng phương tiện thanh toán của cả năm 2008 chỉ còn 20,31%, thấp hơn nhiều so với mức 46,12% của năm 2007. Đồng thời tăng trưởng huy động của hệ thống ngân hàng chỉ đạt 22,87% thấp hơn một nửa so với mức 47,64% năm 2007 14.

Dưới tác động của chính sách thắt chặt tiền tệ, những ngân hàng vừa và nhỏ trở thành đối tượng kém sức chịu đựng nhất và buộc những ngân hàng này phải tăng lãi suất huy động để giải quyết thanh khoản (như đã được trình bày rõ trong phần diễn biến cuộc đua lãi suất 2008). Cuộc đua lãi suất 2010 cũng diễn ra trong bối cảnh kinh tế vĩ mô có nhiều nét tương đồng với năm 2008. Lạm phát xu hướng tăng cao xuất hiện vào những tháng cuối năm đã khiến NHNN phải kiềm chế bằng các biện pháp thắt chặt tiền tệ. Tác động của chính sách này cũng là giọt nước làm tràn ly đối với những yếu kém tiềm ẩn bên trong nội tại của nhóm 11 Trang thông tin Việt Báo (2008) 12 Viện nghiên cứu quản lý kinh tế TW (2008) 13 Ngân hàng Nhà nước (2008) 14 Ngân hàng Nhà nước (2008) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 16 ngân hàng vừa và nhỏ và cuộc đua lãi suất cũng bắt đầu từ hành vi nâng lãi suất huy động nhằm giải quyết thanh khoản của nhóm ngân hàng này.2 Nguyên nhân tiềm ẩn đến từ thất bại thị trường và thất bại chính sách - giám sát của NHNN Để chứng minh sự tồn tại của thất bại thị trường và thất bại chính sách - giám sát của NHNN, nghiên cứu này sẽ tiến hành khảo sát 9 trên 28 NHTMCP vừa và nhỏ và 3 trên 11 NHTMCP thuộc nhóm dẫn đầu, theo thống kê theo năm 2010 (Cơ sở để phân chia nhóm ngân hàng vừa và nhỏ được trình bày tại Phụ lục 3).

Việc chọn lựa các ngân hàng khảo sát dựa trên nguyên tắc: có nguồn thông tin minh bạch như báo cáo tài chính, báo cáo thường niên; mang tính đại diện không mang những tính chất cá biệt (ví dụ như NHTMCP Liên Việt (LienVietBank) và NHTMCP Tiên phong (TPBank) là những ngân hàng mới được thành lập vào năm 2008 vì vậy một số chỉ tiêu hoạt động sẽ không phản ánh được thực trạng của nhóm các ngân hàng vừa và nhỏ, NHTMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) và NHTMCP Công Thương Việt Nam (Vietinbank) là hai ngân hàng được cổ phần hóa từ NHTMNN trong vài năm trở lại đây, vì vậy bản chất của nó sẽ không phản ánh được thực trạng của các NHTMCP trong nhóm các ngân hàng dẫn đầu). Những ngân hàng vừa và nhỏ được khảo sát STT Ngân hàng Tổng tài sản 2010 (tỷ VND) 1 NHTMCP Phát triển Mê Kông (MDB) 7.400 2 NHTMCP Gia Định (GiaDinhBank) 8.