MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Tại Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 “về một số nhiệm vụ trong tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” Bộ Chính trị đã xác định yêu cầu của cải cách tư pháp trong thời gian tới là phải: “Nang cao chất lượng công tố của kiểm sát viên tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng dân chủ với luật sư, người bào chữa và những người tham gia tổ tụng khác. việc xét xử của Toà án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét day đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, của người bào chữa, bị cáo. Ngày 26-5-2005, Bộ Chính trị đã ra nghị quyết số 48-NQ/TW “về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” trong đó nêu rõ “.bảo đảm chất lượng tranh tụng tại phiên tòa xét xử, lấy kết quả tranh tụng tại tòa làm căn cứ quan trọng để phán quyết bản án, coi đây là bước đột phá để nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp. Ngày 2/6/2005, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành nghị quyết 49- NQ/TW “về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” trong đó nêu rõ “.nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp.; hoàn thiện cơ chế bảo đảm dé luật sư thực hiện tốt việc tranh tụng tại phiên tòa.
Đây là sự đòi hỏi tất yếu trong bối cảnh nước ta ngày càng hội nhập sâu vào đời sống pháp lý quốc tế. Khoản 5 Điều 103 Hiến pháp 2013 quy định “nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm”. Theo chúng tôi, đây là quy định cần thiết và là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc thực hiện đúng đắn chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước ta trong chiến lược cải cách tư pháp trên phương diện hoàn thiện pháp luật t6 tụng hình sự, đôi mới tô chức và hoạt động của cơ quan tư pháp nhất là đối với hệ thống tòa án, đổi mới thủ tục tố tụng (nhất là thủ tục tố tụng tại phiên tòa xét xử) nham nâng cao hiệu quả công tác xét xử trong thời gian tới. Quán triệt tinh thần đó, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 được ban hành với 2 nhiều sửa đổi, b6 sung quan trọng, giúp khắc phục những hạn chế, bất cập trong quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.
Đặc biệt là những quy định về xét xử, trong đó có xét xử sơ thấm vu án hình sự. Chế định xét xử sơ thâm vụ án hình sự có vị trí quan trọng trong quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, phiên tòa xét xử sơ thâm là nơi tòa án nhân danh Nhà nước đưa ra những phán quyết giải quyết vụ án về nội dung, quyết định áp dụng trách nhiệm hình sự với người bị buộc tội. Các quy định về xét xử sơ thầm vu án hình sự phải quan triệt được tinh thần cải cách tư pháp. thủ tục tô tụng cần thể hiện rõ quan điểm bảo đảm dân chủ, bảo vệ quyền con người, công khai, minh bạch.
Việc nghiên cứu thủ tục xét xử sơ thâm giúp làm rõ những thay đôi, bố sung các quy định về xét xử sơ thầm vụ án hình sự tại BLTTHS năm 2015; khang định những nội dung mới nào trong quy định về xét xử sơ thẩm tiễn bộ, phù hợp hơn so với quy định về xét xử sơ thầm của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003; phát hiện những van đề bất cập của Bộ luật tô tụng hình sự năm 2003 về xét xử sơ thâm mà Bộ luật năm 2015 chưa khắc phục hoặc khắc phục chưa triệt dé. Bên cạnh đó cũng giúp phát hiện những hạn chế, bat cập trong quy định về xét xử sơ thấm của Bộ luật t6 tụng mới nhằm để xuất hướng khắc phục trước mắt cũng như lâu dài. Xuất phát từ quan điểm trên chúng tôi chọn “Thi tục xét xử sơ thẩm vu án hình sự theo quy định của Bộ luật tô tụng năm 2015” làm đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở. Tình hình nghiên cứu đề tài 2.
Tình hình nghiên cứu trong nước Ở trong nước, trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về xét xử sơ thâm vụ án hình sự ở những góc độ khác nhau. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đó đều chủ yếu lấy đối tượng nghiên cứu là quy định của Bộ luật năm 2003 về xét xử sơ thấm và thực tiễn thi hành các quy định về xét xử sơ thâm của Bộ luật này nhằm đề xuất giải pháp hoàn thiện trong bối cảnh Bộ luật TTHS năm 2003 đã bộc lộ những han chế, bất cập nhất định. Có rất ít các công trình nghiên cứu trực tiép vé thủ tục xét xử sơ thâm vụ án hình sự theo 3 quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Các công trình nghiên cứu về xét xử sơ thâm hoặc liên quan đến chế định xét xử sơ thâm vụ án hình sự (theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003) chủ yếu được đề cập trong các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành, bài viết cho hội thảo khoa học, sách tham khảo, giáo trình, luận văn cao học, luận án tiễn sĩ.
Cụ thé: Tác giả Nguyễn Ngọc Chí, có công trình nghiên cứu về “7ó tung tranh tụng và van dé cải cách tư pháp ở Việt Nam trong diéu kiện xây dựng Nhà nước pháp quyên ” đăng trong cuôn: Cải cách tu pháp ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyên, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội 2004 (tr. Bài nghiên cứu của tác giả đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về cách thức tô chức xét xử theo mô hình tố tụng tranh tụng, đặc điểm của tô tụng tranh tụng, so sánh đối chiếu với kiểu tố tụng hình sự Việt Nam dé dua ra kién nghi nhằm hoàn thiện cách thức tô chức xét xử tai Việt Nam theo tinh thần cải cách tư pháp dé cao tranh tung và bảo đảm tranh tụng tại phiên tòa xét xử sơ thẩm nói riêng Tác giả Pham Hong Hải với bài viết “Tiến tới xây dựng tô tụng hình sự ở Việt Nam theo kiểu to tụng tranh tụng” trong cuỗn: Cải cách tu pháp ở Việt Nam trong diéu kiện xây dựng Nhà nước pháp quyên, Nxb. Đại hoc Quốc gia, Hà Nội 2004 (tr.
Bài viết nghiên cứu làm rõ ưu điểm của tổ tụng hình sự tranh tụng, những hạn chế của kiêu tố tụng hình sự hiện hành tại Việt Nam và đề xuất phương hướng hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam theo kiểu tố tụng tranh tụng. Tuy nhiên, tác giả chưa nêu được các điều kiện dé bảo đảm tranh tung và kha năng dé có các điều kiện đó trong bối cảnh thực tế của mô hình tố tụng hình sự Việt Nam. Tác giả Trần Dai Thang có bài “Mô hình tổ tụng hình sự thẩm cứu va dé xuất hoàn thiện mô hình to tụng hình sự Việt Nam - in trong kỷ yêu hội thảo Mô hình luật tố tụng hình sự Việt Nam do VKS nhân dân tối cao thực hiện tại Hà Nội, 12/2009 (tr. Tác giả Nguyễn Thái Phúc có bài “M6 hình t6 tụng hình sự pha trộn” kỷ yêu hội thảo Mô hình luật tố tụng hình 4 sự Việt Nam, Hà Nội, 12/2009 (tr.
Tác giả Đỗ Ngọc Quang có bài “Phuong hướng hoàn thiện mô hình to tụng Việt Nam” kỷ yếu hội thảo Mô hình luật tố tụng hình sự Việt Nam, Hà Nội, 12/2009 (tr. Nhìn chung, các bài nghiên cứu của các tác giả trên đều tập trung nghiên cứu về các kiểu tố tụng (mô hình) khác nhau đối chiếu với kiểu tô chức tổ tụng tại Việt Nam và trên cơ sở đó đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện toàn điện mô hình tố tụng hình sự nước ta cũng như cung cấp các quan điểm nhằm sửa đổi, bố sung Bộ luật năm 2003 chứ không đi sâu nghiên cứu để đề xuất vấn đề hoàn thiện chế định xét xử sơ thẩm trong quy định của Bộ luật t6 tụng năm 2003. Dinh Văn Qué có bài “Thu tuc xét xử sơ thẩm trong t6 tụng hình sự Việt Nam - thực trạng và phương hướng hoàn thiện” in trong kỷ yêu Hội thảo hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp - kinh nghiệm Cộng Hòa liên bang Đức do VKSNDTC tô chức thang 10/2011. Bài viết đề cập trực tiếp đến chế định xét xử sơ tham vụ án hình sự trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.
Bài viết đã nghiên cứu đánh giá các quy định về xét xử sơ thâm của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, thực trạng thực hiện các quy định này với việc chỉ ra nhiều hạn chế bất cập về thâm quyền xét xử, việc ra các quyết định trong giai đoạn xét xử; thủ tục phiên tòa xét xử trên cơ sở đó đề xuất hướng hoàn thiện. Tác giả Vũ Gia Lâm có bài nghiên cứu “Đổi mới thủ tục phiên tòa hình sự sơ thẩm theo hướng bảo đảm nguyên tắc tranh tụng” đăng trên Tạp chí Viện kiểm sát nhân dân, số 21/2013. Bài viết đề cập đến quy định về thủ tục phiên tòa xét xử sơ thâm nặng về thầm vẫn của HĐXX mà coi nhẹ hoạt động tranh tụng giữa bên buộc tội và gỡ tội tại phiên tòa. Thủ tục phiên tòa chưa phản ánh tư tưởng đề cao và bảo đảm tranh tụng trong xét xử và quan điểm cải cách tư pháp.
Trên cơ sở đó đề xuất việc hoàn thiện quy định về thủ tục phiên tòa xét xử sơ thẩm theo hướng bảo đảm tốt tranh tung trong xét xử. Tác giả Vũ Gia Lâm có bài nghiên cứu “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử của Bộ luật Tổ tụng hình sự năm 2015 và việc triển khai thực hiện” 5 đăng trên Tạp chí Viện kiểm sát nhân dân, số 21/2017. Đây là bài viết nghiên cứu về những yêu cầu của nguyên tắc tranh tụng đối với việc quy định thủ tục phiên tòa xét xử sơ thẩm và đối chiếu với quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 dé xem xét, đánh giá đề xuất hướng trién khai thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa xét xử sơ thâm. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Trên diễn đàn nghiên cứu khoa học ngoài nước, không có nhiều các công trình nghiên cứu có liên quan đến dé tài.
Có thé ké đến một số công trình khoa học có liên quan đến một số nội dung của đề tài như: cuốn “Pháp luật trong cuộc sống chúng ta” của tác giả XX.Alechxayep - Sách dịch, Nxb.