Chương I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm trong nghiên cứu “Dân tộc thiểu số” là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam[5]. “Dân tộc thiểu số rất ít người” là dân tộc có số dân dưới 10. “Vùng dân tộc thiểu số” là địa bàn có đông các dân tộc thiểu số cùng sinh sống ổn định thành cộng đồng trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam[5].
Kết hôn trái pháp luật là việc nam, nữ đã đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhưng một bên hoặc cả hai bên vi phạm điều kiện kết hôn theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình[16]. Tập quán về hôn nhân và gia đình là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền, nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, được lặp đi, lặp lại trong một thời gian dài và được thừa nhận rộng rãi trong một vùng, miền hoặc cộng đồng[16]. Tảo hôn là tình trạng lấy vợ, lấy chồng khi một bên (nam hoặc nữ) hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi kết hôn theo quy định của pháp luật: Nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên[16]. Kết hôn trẻ em và hậu quả 1.
Kết hôn ở trẻ em Ngày nay ở Việt Nam, hành vi kết hôn khi chưa đến tuổiqui định thường được dùng bằng từ “tảo hôn” (kết hôn sớm), tuy có ý về hànhvi phạm pháp luật nhưng còn mang nặng tính nói tránh, chưa thật sự nhìn nhận vấn đề. Xu hướng hiện nay thuật ngữ “tảo hôn” thường được thay thế bằng “kết hôn trẻ em” để hiện đúng bản chất của sự việc cũng như phù hợp với quốc tế. Điều 1 Công ước của Liên Hợp quốc về Quyền trẻ em (United Nations Convention on the rights of the child - CRC) quy định: Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có nghĩa là mọi người dưới 18 tuổi[49]. Trong tài liệu của các tổ 5 chức quốc tế như UNICEF, UNFPA… hôn nhân trẻ em được định nghĩa là một cuộc hôn nhân khi một người kết hôn hoặc cả hai vợ chồng đều dưới 18 tuổi[50].
Như vậy, dù đã hết độ tuổi “trẻ em” theo các bộ luật khác, nam và nữ dưới ngưỡng tuổi này đều không được phép kết hôn. Trong khi đó, UNCEF và các tổ chức khác hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ trẻ em và quyền trẻ em định nghĩa “kết hôn trẻ em” là một cuộc hôn nhân chính thức hoặc không chính thức trước tuổi 18. Tuy độ tuổi kết hôn tổi thiểu ở các nước phần lớn là 18 nhưng các định nghĩa pháp lý và xã hội khác nhau đáng kể và có thể mâu thuẫn, làm phức tạp các quan niệm về hôn nhân trẻ em và khiến việc thực thi luật hôn nhân trẻ em trở nên khó khăn. Ví dụ, nhiều tôn giáo quy định rằng thời thơ ấu kết thúc ở tuổi dậy thì, thường là tuổi bắt đầu chu kỳ kinh đối với một cô gái và các truyền thống quy định rằng khi đó trẻ em đã trở thành người lớn.
Nó là thường được cho phép hoặc khuyên rằng hôn nhân nên diễn ra ngay sau khi có những chuyển đổi này [51]. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng song song 2 thuật ngữ “tảo hôn” hay “kết hôn trẻ em” để chỉ hiện tượng kết hôn ở độ tuổi dưới tuổi pháp luật Việt Nam quy định (nữ từ 18; nam từ 20). Khái niệm “kết hôn” trong nghiên cứu này bao gồm cả hôn nhân chính thức (có đăng ký kết hôn) và hôn nhân theo luật tục nghĩa là khi các cặp chung sống hoặc có sắp xếp cuộc sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn nhưng vẫn được cộng đồng công nhận. Hậu quả của tảo hôn Tuy tảo hôn xuất hiện cả ở hai giới nam và nữ, tuy nhiên các bằng chứng toàn cầu cho thấy trẻ gái thường là đối tượng chịu nhiều hậu quả tiêu cực hơn, đặc biệt là về mặt sức khỏe.
Các nghiên cứu cho thấy mối tương quan mạnh giữa tuổi trung bình đầu tiên kết hôn và tuổi trung bình sớm của lần sinh đầu tiên. Có con trong thời niên thiếu là hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe của bé gái và trẻ sơ sinh đặc biệt là ở những khu vực có hệ thống y tế yếu. Vị thành niên có ít kỹ năng hơn so với người lớn trong chăm sóc có trước, trong và sau khi sinh. Biến chứng từ khi mang thai và sinh nở là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ gái 15 tuổi 19 ở nhiều nước thu nhập thấp và trung 6 bình[54].
Theo kết quả nghiên cứu của Liên quốc gia Trung tâm nghiên cứu quốc tế về phụ nữ (ICRW) cho rằng những cô gái dưới 15 tuổi có khả năng cao gấp 5 lần chết khi sinh con hơn phụ nữ ở độ tuổi 20[44]. Thai chết lưu và trẻ sơ sinh tử vong cao hơn 50% ở trẻ sơ sinh sinh được ra từ bà mẹ vị thành niên so với các bà mẹ từ 20 tuổi 29. Trẻ sơ sinh của các bà mẹ vị thành niên cũng có nhiều khả năng có cân nặng khi sinh thấp, ngoài ra sinh con tuổi vị thành nên còn ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và phát triển của mẹ[54]. Những đứa trẻ có mẹ từ 19 tuổi trở xuống khi sinh ra có nguy cơ sinh non và nhẹ câncao hơn từ 30% so với những đứa trẻ có mẹ trưởng thành[32].
Nghiên cứu của Muazzam Nasrullah tại Pakistan cho thấy những đứa trẻ có mẹ dưới 18 tuổi có nguy cơ bị tiêu chảy gấp 1,59 lần so với những đứa trẻ có mẹ ở tuổi trưởng thành[37]. Các nghiên cứu gần đây dựa trên dữ liệu của khảo sát nhân khẩu học và sức khỏe cho thấy sự tích cực mạnh mẽ mối tương quan giữa tỷ lệ lưu hành HIV và tuổi trung bình của cuộc hôn nhân đầu tiên cũng như lần đầu tiên quan hệ tình dục[44]. Do tảo hôn hầu như loại bỏ khả năng kiêng quan hệ tình dục của các cô gái, làm tăng tần suất sinh dục, giảm sử dụng bao cao su. Nghiên cứu tại Kenya và Zambia cho các phát hiện rằng các cô gái vị thành niên đã kết hôn ở các trung tâm đô thị ở Kenya và Zambia có tỷ lệ nhiễm HIV cao hơn so với các cô gái chưa kết hôn có hoạt động tình dục[31].
Trong khi mối tương quan giữa tảo hôn và rò lỗ âm đạo (VVF) có được tranh luận sôi nổi, đánh giá trường hợp bệnh nhân VVF cho thấy rõ rằng hầu hết họ là những người vợ trẻ ( dưới 18) có trình độ học vấn hạn chế kết hôn với đàn ông lớn tuổi. Do đó lệ mắc bệnh VVF có ý nghĩa tỷ tại các địa điểm có tỷ lệ tảo hôn cao như Ethiopia, Nigeria, Mali và ở miền bắc Nigeria[44]. Nghiên cứu tại Ghana nhằm xem xét mối quan hệ giữa hôn nhân trẻ em và bạo lực giữa người thân (IPV) ở Ghana. Kết quả cũng cho thấy mối quan hệ đáng kể giữa hôn nhân trẻ em và ba chiều của IPV (thể chất, tình dục và tình cảm).
Tuy nhiên, đối với bạo lực thể xác và tình dục, mối quan hệ này hoàn toàn bị trung gian 7 bởi sự khác biệt về đặc điểm kinh tế xã hội của phụ nữ, thái độ của họ đối với các chuẩn mực giới và quyền tự chủ của họ trong gia đình[40]. Thực trạng tảo hôn trên thế giới và Việt Nam 1. Trên thế giới Tảo hôn hay kết hôn trẻ em là một thực tế đã tồn tại trong suốt lịch sử phát triển của loài người, ở mọi nền văn hóa và chủng tộc khác nhau. Ở La Mã cổ đại, việc các cô gái kết hôn và sinh con ngay sau khi bắt đầu dậy thì là điều rất phổ biến và Luật La Mã yêu cầu cô dâu phải ít nhất 12 tuổi[35].
Ở Trung Quốc thời cổ đại, khi chiến tranh, hạn hán và nạn đói hoành hành, với mong muốn tăng tỉ lệ sinh sản, nhà nước quy định tuổi kết hôn ở mức 15 tuổi cho nam và 13 tuổi cho nữ. Từ nhà Tống đến triều đại nhà Thanh, tuổi hôn nhân được đặt ở mức 16 cho nam và 14 cho nam[46]. Hiện nay trên toàn thế giới, có hơn 700 triệu phụ nữ kết hôn ở độ tuổi trẻ em. Cứ 3 phụ nữ thì có 1 người kết hôn trước tuổi 18[25] và cứ 9 phụ nữ thì có 1 người kế hôn trước tuổi 15 điều này tương đương với 39.000 trẻ em sẽ kết hôn mỗi ngày trên toàn thế giới[33].
Một nửa các cuộc hôn nhân này diễn ra ở châu Á và 20% các cuộc tảo hôn ở châu Phi[50]. Tỷ lệ tảo hôn cao nhất trên thế giới là ở Niger là 75% và Cộng hòa Chad là 72%, tỷ lệ tảo hôn ở Bangladesh (66%) cao hơn nhiều so với quốc gia láng giềng có nhiều đặc điểm văn hóa gần gũi là Ấn Độ là (47%)[50]. Mặc dù đã có những cam kết chấm dứt tảo hôn của các chính phủ nhưng tỷ lệ kết hôn trẻ em vẫn duy trì ổn định, tương ứng với nó là số lượng tuyệt đối của trẻ em kết hôn vẫn đang tăng lên do gia tăng dân số, 142 triệu cô gái đã kết hôn khi là những đứa trẻ trong giai đoạn 2011-2015 và 151 triệu trẻ gái sẽ kết hôn trong thập kỷ sau. Tuy nhiên tỷ lệ kết hôn trẻ em đang thay đổi mạnh mẽ cả trong và giữa các quốc gia.
Tỷ lệ của kết hôn trẻ em ở Tây Phi vẫn duy trì, nhưng tại Sierra Leone, Nigeria và Sénégal đã có những cải thiện đáng kể với tỷ lệ kết hôn giảm dần,ngược lại một số quốc gia như Benin và Burkina Faso, tỷ lệ kết hôn trẻ em đã tăng lên so với thập kỷ trước[33]. 8 Ở Trung Đông và Bắc Phi Khoảng 1/5 phụ nữ trẻ đã kết hôn trước sinh nhật thứ 18 của họ. Tỷ lệ kết hôn trẻ em có sự khác nhau giữa các nước trong khu vực, từ mức cao 1/3 ở Sudan và Yemen, xuống mức 1/50 ở Tunisia. Trung Đông và Bắc Phi là nơi sống của gần 40 triệu cô dâu bao gồm cả những cô gái và phụ nữ hiện đã kết hôn từ thời thơ ấu.
Trong số 40 triệu phụ nữ tảo hôn thì có hơn 30 triệu người kết hôn trước tuổi 18 và sau tuổi 15 và có đến hơn 9 triệu phụ nữ kết hôn trước sinh nhật lần thứ 15 của mình[53]. Nepal có một trong những nước có tỷ lệ kết hôn trẻ em cao nhất ở châu Á ở cả hai giới nam và nữ.