Đặt vấn đề Bộ mối (Isoptera) hay còn gọi bộ cánh đều thuộc lớp côn trùng (Mối) là nhóm côn trùng đa hình thái, trong các cá thể của một đàn (tổ) có sự phân chia đẳng cấp và chức năng rõ rệt. Trong tổ mối xuất hiện các đẳng cấp khác nhau bao gồm mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối cánh. Chúng sống thành dạng tập đoàn có tổ chức cao (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [3]. Côn trùng bộ cánh đều có đặc điểm như có hai cánh mỏng, cấu tạo hai cánh giống nhau và kích thước gần bằng nhau.
Cánh mối chỉ có ở các cá thể sinh sản trước khi giao hoan, sau khi giao hoan đôi cánh đó rụng đi mất, các cá thể ở đẳng cấp khác như mối lính, mối thợ đều không có cánh. Cơ quan miệng của mối kiểu gặm nhai, chân dạng chân chạy. Mối là loại biến thái không hoàn toàn, không có nhộng, thân thể mềm, có màu trắng xám (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [3]. Trong tự nhiên, mối tham gia vào các quá trình phân hủy các chất hữu cơ có nguồn gốc xenlulo như gỗ và các sản phẩm làm từ gỗ (bàn ghế, tài liệu, sách báo,…) để tạo thành các đường và các chất đơn giản trong chu trình chuyển hóa vật chất.
Chúng được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ngoài ra chúng còn được xếp vào một trong những loại côn trùng gây hại gỗ mạnh nhất trong các công trình xây dựng trên toàn thế giới (Lê Văn Nông, 1999) [4]. Việt nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối. Khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho các loài thực vật phát triển mạnh mà thực vật là nguồn thức ăn chính của mối, đây là nguyên nhân chính khiến cho loài mối phát triển mạnh và gây nhiều tổn thất cho người dân ở Việt Nam. Mối phá hại các loài cây trồng, phá 2 hoại gỗ trong các công trình xây dựng như: trụ sở, kho tàng bến bãi, nhà cửa,… ngoài ra mối còn có thể phá hoại hầu hết các sản phẩm có nguồn gốc từ gỗ như: bàn ghế, tủ giường, sách vở,… gây nhiều thiệt hại cho người dân.
Kết quả qua điều tra tại Đại học Thái Nguyên cho thấy tình hình mối phát triển và gây hại diễn ra rất mạnh là vấn đề đang được các trường quan tâm. Tại những khu giảng đường, các khoa, phòng ban, kí túc xá, trạm y tế, thư viện với nhiều tài liệu, sách vở, giấy tờ và nhiều các cấu kiện được làm từ gỗ đã tạo điều kiện thuận lợi cho loài mối sinh trưởng và phát triển. Một số các địa điểm dễ bị mối hại như: Chân tường, ống dẫn nước, cầu thang, cửa ra vào, cửa sổ, tủ tài liệu, gốc cây, các bồn hoa,…. Mối xâm nhập trực tiếp từ khu vực nền móng theo chân tường, các cột bê tông, các đường dẫn nước, điện, ga ngầm từ các khu lân cận vào công trình gây tổn thất nặng nề về tiền của cũng như tâm lí, làm mất thông tin, mất số liệu, gián đoạn công việc.
Nếu để cho mối tự do hoành hành không có các biện pháp xử lí thì sẽ gây ra hậu quả nặng nề hơn. Chính vì vậy việc phòng trừ mối là vấn đề cần thiết và được nhiều người quan tâm. Xuất phát từ thực tế đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu phƣơng pháp phòng trừ mối hại gỗ trong các công trình xây dựng thuộc đại học Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu đề tài Đánh giá được hiệu quả một số phương pháp phòng trừ mối trong các công trình.
Đề xuất được các phương pháp phòng trừ mối phù hợp và lập kế hoạch phòng trừ khắc phục hậu quả do mối gây ra. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu thêm về mối một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối với các sản phẩm từ gỗ trong các công trình xây dựng và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ chúng. 3 Giúp chúng tôi học tập được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích vả tổng hợp tài liệu.
Phát huy tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn Đánh giá được hiệu quả một số phương pháp phòng trừ mối trong các công trình. Đề xuất được các phương pháp phòng trừ mối phù hợp và lập kế hoạch phòng trừ khắc phục hậu quả do mối gây ra. Bản thân là một học sinh, sinh viên khoa lâm nghiệp khi điều tra khảo sát về mối phát hiện thấy mối phá hại các công trình xây dưng tại Đại học Thái Nguyên, bản thân cảm thấy có trách nhiệm hơn với ngành nghề của mình.
Sẽ tiếp tục học tập, nghiên cứu tìm ra những giải pháp mới trong việc phòng trừ mối hại cho các công trình. 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Mối là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián. Mối là nhóm côn trùng có “tính xã hội” cao.
Chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là “kiến trắng” nhưng thực tế chúng chằng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng. Mối được phân loại như là bộ Cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ AND, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus). Điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại như là hộ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Quần thể mối 5 Trên thế giới người ta đã giám định được trên 2700 loài. Các loài có đặc điểm khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ nổi trên mặt đất, có loài làm tổ chìm hoặc có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp mui, có loài không đắp mui khi đi kiếm ăn. Ở Việt Nam phát hiện ra 106 loài mối.
Trong đó có một số nhóm loài gây hại thường gặp là các giống: Coptotermes, Odototermes, Macrotermes, Microtermes, Hypotermes, Cryptotermes. Giữa các loài chỉ khác nhau về hình thái, số lượng cá thể, cấu trúc,… Song chúng đều sống trong quần thể (Lê Văn Nông và cs) [5]. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ có khác nhau. Mối thường làm tổ trong thân cây, gốc cây hay làm tổ trong đất.
Tổ mối có loài đơn giản chỉ là những khe rỗng ở trong gỗ hay những tập đoàn nhỏ trong đất, có loài cấu tạo hết sức phức tạp. Nguyên liệu chủ yếu để xây tổ là gỗ và đất được nhào với nước bọt của mối Cấu tạo tổ mối từ trên xuống: - Phía trên cùng là một lớp rắn chắc dày từ 30 - 60 cm, trong lớp này có nhiều khoang thông khí đường giao thông và vườn cây nấm, lớp này có chức năng che mưa che nắng cho tổ. - Ở giữa là trung tâm của tổ, khoang này rộng hình quả lê. Phía trên là những cột đất giống như thạch nhũ, phía dưới là những lớp đất mỏng xếp chồng lên nhau tạo thành những buồng ngăn để điều hòa tiểu khí hậu và mối thợ đi lại.
- Ở gần đáy tổ có một khối đất mịn trong rỗng có vách dày đến 1 cm đó là nơi mối chúa và mối vua ở. - Trong tổ mối còn có phòng chứa cỏ rác và những khoang bằng phẳng là nơi để mối con đến nhận thức ăn do mối thợ mang đến. - Ngoài tổ chính một số loại mối còn tổ phụ, khi gặp điều kiện bất lợi mối thường di chuyển từ tổ chính đến tổ phụ ở. Tổ mối có tác dụng vừa bảo vệ vừa điều hòa khí hậu đảm bảo cuộc sống thích hợp cho mối.
Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng nhất là chất xơ (xenlulozo). Vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng. - Thực vật sống: Nhiều loài mối lấy thức ăn từ cây sống, vào mùa khô hạn cây sống cung cấp nước cho mối, đặc biệt các lá cây non ở một số cây như: Bạch đàn, sắn, keo, chè,…. - Thực vật khô: Ruột của loài mối nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre, nứa, tất cả các sản phẩm chế biến từ thực vật như giấy, vải,… đều bị chúng phá hại.
Trên đường tìm nguồn thức ăn mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác nhau như cao su, xốp cách âm, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm máy móc thiết bị hư hỏng. Các loại mối khác nhau thường ăn chất xơ của gỗ ở trạng thái khác nhau. Mối nhà thích ăn gỗ thông màu trắng còn nguyên vẹn, còn một số khác lại thích ăn những loại gỗ hơi mục. Hình thái và chức năng của mối Mối là loại côn trùng có kích thước thân thể nhỏ, mềm, râu đầu hình chuỗi hạt, miệng gặm nhai, bàn chân có 4 đốt, lông đuôi ngắn.
Trong một tổ mối trưởng thành của các loài mối điển hình bao gồm các thành phần: Mối vua, mối chúa, mối giống, mối lính và mối thợ. Mỗi thành phần lại có các đặc điểm hình thái và đảm nhận các chức năng khác nhau. + Mối vua, mối chúa Mỗi tổ Mối chỉ có một mối chúa, cá biệt là có 2 – 3 mối chúa. Mối chúa làm nhiệm vụ sinh sản, giao phối với mối vua để duy trì nòi giống.
Do được chăm sóc chu đáo nên hình thái của nó biến đổi nhiều, bụng có thể lớn gấp 250- 300 lần đầu. Mỗi ngày mối chúa có thể đẻ hàng triệu trứng một ngày đêm.Trứng mối có màu trắng, chiều dài từ 0,4 – 2 mm, tùy từng loại mối mà trưng có hình dạng khác nhau (Lê Văn Nông và cs) [5]. Mối vua và mối chúa + Mối giống Bao gồm Mối giống có cánh và Mối giống không cánh: +Mối giống có cánh: Đây là thành phần chiếm số lượng đông trong quần thể.