phần mở đầu, việc đào tạo học viên trên các con tàu thật rất tốn kém nhiên liệu làm tăng chi phí, thiết bị, nguồn lực và dễ tạo ra các sự cố nguy hiểm gây hỏng hóc cho thiết bị thật. Ngoài ra, việc huấn luyện trên các tàu thật còn gặp rất nhiều khó khi muốn xây dựng các tình huồng sự cố nhằm tạo ra các trải nghiệm cần thiết cho học viên. Để khắc phục tình trạng này trong đào tạo, hiện nay người ta sẽ sử dụng công nghệ thực tế ảo 3D để mô phỏng các trang thiết bị, các tình huống có thể xảy ra trong quá trình huấn luyện. Khi người vận hành thực hiện trên chương trình mô phỏng buồng lái tàu một cách an toàn, việc hạn chế rủi ro càng lớn thì trong thực tế các tình huống nguy hiểm cho quá trình điều động tàu sẽ được phát hiện và giảm thiểu càng nhiều.1 Hệ thống mô phỏng hàng hải Một hệ thống mô phỏng hàng hải (hình 1.1) là một khái niệm rộng, bao quát nó bao gồm thành phần chính là mô phỏng chuyển động của tàu thủy và nhiều hệ thống thiết bị mô phỏng khác như: - Hệ thống Radar; - Hệ thống hải đồ điện tử (EDICS); - Hệ thống máy đo sâu; 8 - Hệ thống định vị vệ tinh GPS; - Hệ thống la bàn; - Hệ thống điều khiển máy lái; - Hệ thống mô phỏng điều khiển máy.
Trong các thành phần của hệ thống mô phỏng hàng hải thì mô phỏng chuyển động của tàu thủy và mô phỏng lái tàu là các hệ thống rất quan trọng. Nó giúp cho học viên nắm được kỹ năng điều khiển một con tàu khi điều động trong luồng lạch, vùng nước nông, dòng chảy hay khi tàu hành trình trên biển với những điều kiện thời tiết biển khác nhau như sóng, gió, mưa, bão… Hình 1.2 Hệ thống mô phỏng lái tàu thủy Trên hình 1.2 là một minh họa hệ thống mô phỏng lái tàu thủy, hệ thống mô phỏng lái tàu thủy bao gồm các thiết bị chính như: - Hệ thống mô phỏng chuyển động của tàu thủy với các màn hình (máy chiếu): nhằm hiển thị chuyển động của tàu chủ, tàu mục tiêu, cảnh vật như mặt biển, con tàu, luồng lạch… để người vận hành quan sát và điều khiển con tàu chính xác. - Tay trang điều khiển tốc độ máy chính để nhận tín hiệu điều khiển tốc độ con tàu từ người vận hành. - Vô lăng lái để chuyển tín hiệu góc bẻ lái từ người vận hành đến con tàu chủ.
- Hệ thống điều khiển khả trình (PLC) và các module mở rộng để nhận tín hiệu điều khiển và giao tiếp với máy tính. Hiện nay, có rất nhiều các công trình nghiên cứu, các viện nghiên cứu, các hãng trên thế giới tham gia nghiên cứu, sản xuất, chế tạo các hệ thống này, như các: ACE, Transas, Kongsberg Marine, NAUTIS, ARI. Hầu hết các đơn vị này có truyền thống phát triển lâu đời với nhiều ưu điểm nổi bật như áp dụng công nghệ tiên tiến trong thiết 9 kế phần cứng và lập trình đẹp, tối ưu hóa trong phần mềm. Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng Kongsberg Marine như hình 1.3 Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng Kongsberg Marine Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng Wärtsilä/Transas có sử dụng hệ thống máy chiếu cùng với hệ truyền động cho cabin buồng lái dạng thủy lực như hình 1.4 Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng Wärtsilä/Transas 10 Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng NAUTIS/VSTEP với góc nhìn 360 độ sử dụng các ma trận TV dạng LED như hình 1.5 Hệ thống mô phỏng hàng hải của hãng NAUTIS/VSTEP Như vậy, nếu phân tích về mặt cấu trúc dạng module thì hệ thống mô phỏng hàng hải thường có cấu trúc bao gồm 03 thành phần chính như sau: - Hệ thống mô phỏng 3D chuyển động tàu thủy để tạo ra hình ảnh với góc nhìn đủ rộng cho sỹ quan hàng hải quan sát, nó tạo ra cảm giác hình ảnh cho người vận hành như đang đứng trong buồng cabin lái của một con tàu thật, thành phần này bao gồm hệ thống máy tính chủ và màn hình TV hoặc máy chiếu.
- Hệ thống bàn điều điểu control console với các thiết bị hàng hải được mô phỏng cho phép người vận hành có thể giao tiếp như thiết bị thật để điều khiển và tương tác với con tàu chủ. - Hệ thống sàn treo nhiều bậc tự do thường từ 2 tới 6DOF mô phỏng chuyển động, để đỡ cabin buồng lái và tạo ra cảm giác vật lý thật như nghiêng, lắc, trượt đồng bộ với hình ảnh ở thành phần thứ nhất. Để đồng bộ dữ liệu của 03 thành phần trên ta phải sử dụng hệ thống mạng truyền thông tốc độ cao. Hiện nay, các cơ quan/đơn vị đào tạo, huấn luyện sỹ quan hàng hải trên thế giới đa số sử dụng mô hình với cấu hình gồm 02 thành phần đầu tiên và rất ít các cơ quan/đơn vị sử dụng cấu trúc đầy đủ gồm cả 03 thành phần.
Ở Việt Nam hiện nay, chưa có một trung tâm huấn luyện nào trang bị hệ thống mô phỏng hàng hải có thêm thành phần thứ ba là hệ thống sàn treo cabin. Mô phỏng chuyển động tàu thủy 3D và mô phỏng chuyển động vật lý nhiều bậc tự do là hai khía cạnh cơ bản trong mô phỏng hàng hải. Nó đang được rất nhiều nhà 11 khoa học tiếp tục nghiên cứu và tạo ra những công trình mới đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, hiệu quả cả về kinh tế lẫn kỹ thuật. Để xác định được khoảng trống và định hướng nghiên cứu, trong mục dưới đây NCS sẽ tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án ở trong và ngoài nước.2 Tính hình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến đề tài luận án 1.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước Các công trình nghiên cứu mô phỏng chuyển động tàu thủy trên cơ sở các công cụ Matlab/Simulink: Phổ biến nhất trong nghiên cứu mô phỏng chuyển động tàu thủy là các công trình nghiên cứu của tác giả Kenji Yoshimura, Nobuo Mitomo, Tadatsugi Okazaki, Kenjiro Hikida, Koji Murai [47] đã đánh giá quá trình hoạt động của phương tiện hàng hải sử dụng mô phỏng cầu.
Nội dung công trình này mới chỉ mô phỏng cho thấy các hiện tượng vật lý của tàu thủy khi chuyển động trong môi trường biển. Công trình của tác giả: Perez T, and Blanke M [48] với nội dung mô phỏng chuyển động của Tàu thủy hoạt động trên biển. Nội dung của công trình này là chủ yêu dựa vào mô hình toán của tàu thủy, mô hình nhiễu tác động: sóng, gió, hải lưu để mô phỏng các đặc tính chuyển động tàu thủy hoạt động trên biển. Công trình của tác giả: Perez T, Smogeli O, Fossen T, and Sorensen A [49] đã xây dựng hệ thống mô phỏng của các phương tiện hàng hải (MSS-GNC: Mariner Simulation System - Guide Navigation Control) dựa trên phần mềm Matlab, phần mềm này chỉ phục vụ cho việc mô phỏng để lấy các đặc tính điều khiển.
Các thư viện ứng dụng điều khiển chuyển động tàu trong MSS-GNC bao gồm: Thư viện mô hình tàu (Model vessel): thư viện này bao gồm các loại mô hình tàu được xây dựng sẵn như: tàu hàng, tàu dịch vụ, kho nổi…Hình 1. Các mô hình tàu này thể hiện đầy đủ những tính chất động học, bản chất vật lý của từng loại tàu. Với mỗi loại tàu cho phép cài đặt đầy đủ các thông số của một đối tượng tàu cụ thể.6 Thư viện các loại mô hình tàu trong MSS-GNC Toolbox Thư viện cơ cấu chấp hành (Model control surface): thư viện này bao gồm các loại mô hình cơ cấu thực hiện được xây dựng sẵn như: mô hình chân vịt, mô hình bánh lái… Hình 1.7 Thư viện cơ cấu chấp hành trong MSS-GNC Toolbox Thư viện thiết bị dẫn đường (Navigation): thư viện này bao gồm các loại mô hình thiết bị dẫn đường được xây dựng sẵn như GPS, la bàn…Hình 1.8 Thư viện thiết bị đo, quan sát tín hiệu hàng hải trong MSS-GNC Thư viện mô tả nhiễu loạn môi trường (Environment): thư viện này bao gồm các loại mô hình sóng, gió, dòng chảy…Hình 1. Trong đó cho phép cài đặt các loại nhiễu loạn với mức độ khác nhau như cấp sóng, hướng gió, vận tốc dòng chảy… Hình 1.9 Thư viện các loại nhiễu loạn môi trường trong MSS-GNC Toolbox Các công trình mô phỏng chuyển động tàu thủy trực tuyến dựa trên nền tản Website: Công trình của tác giả N.
Algell1 [51] đã xây dựng hệ thống mô phỏng hoạt động của phương tiện Hàng hải trực tuyến “Seaman Online” dựa trên nền tản Website với mục đích đào tạo cho các Sinh Viên và sỹ quan Hàng hải có cái nhìn tổng quan về quá trình hoạt động của phương tiện Hàng hải trên biển. Một số hình ảnh của Website khi mô phỏng hoạt động như sau: 14 a) b) Hình 1.10 Hình ảnh luồng và thực địa trên phần mềm Seaman Online Công trình của tác giả: Stian Skjong [52] đã xây dựng mô hình hóa và mô phỏng các hệ thống và hoạt động của các phương tiện Hàng hải tạo thực tế ảo bằng cách sử dụng phần mềm Mô phỏng Co-Simulations, hình ảnh thực tế ảo trên phần mềm Co- Simulations.11 Hình ảnh mô phỏng chuyển động tàu thủy trên phần mềm Co-Simulations 15 Các công trình mô phỏng hàng hải ứng dụng các công cụ 3D: Công trình của tác giả: Rybczak & A. Rak [53] mới chỉ xây dựng phần mềm mô phỏng các tác động của nhiễu: sóng, gió, dòng chảy…chưa đề cập đến vấn đề mô phỏng chuyển động của các phương tiện hàng hải. Công trình của tác giả: Charlott Sellberg [54] đã xây dựng phần mềm mô phỏng huấn luyện cho các sỹ quan hàng hải dựa trên nền tảng của hãng Kongsberg.12 Hình ảnh mô phỏng hệ thống phương tiện Hàng hải dựa trên nền tảng của hãng Kongsberg Các công trình nghiên cứu mô phỏng hàng hải có tích hợp mô phỏng chuyển động nhiều bậc tự do cho sàn treo cabin dạng Stewart Platform: 16 Hệ thống mô phỏng hàng hải đã được các nhà khoa học quốc tế nghiên cứu và triển khai thành sản phẩm thương mại.
Các hệ thống mô phỏng của nước ngoài thường có tính chất độc lập và giới hạn phạm vi vận hành trong một phòng huấn luyện buồng lái, buồng máy hoặc bảng điện mà không hỗ trợ nhiều việc liên kết thông tin giữa các buồng để tạo ra một cấu trúc hợp luyện hoàn chỉnh như một con tàu. Đặc biệt, hệ thống mô phỏng hàng hải có tích hợp mô phỏng chuyển động nhiều bậc tự do cho sàn treo cabin. Stewart Platform là một trong những mô hình chuyển động được biết đến rộng rãi nhất. Loại cơ chế này đã được Stewart trình bày trong công trình [52], chủ yếu để thực hiện mô phỏng chuyến bay.