Nghiên cứu về các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam và so ...

• Tác giả: Đào Phương Thanh
• Người hướng dẫn: ThS. Đào Phương Thanh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Nghiên cứu loại trừ trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam và so sánh quốc tế
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Tình hình nghiên cứu
• Mục đích, mục tiêu của đề tài
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• Sản phẩm của đề tài
• 1. PHẦN THỨ HAI: BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về những trường hợp loại trừ TNHS
• 1.1.1. Khái niệm những trường hợp loại trừ TNHS
• 1.1.2. Cơ sở của việc quy định những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự
• 1.2. Những trường hợp loại trừ TNHS trong BLHS Việt Nam so sánh với BLHS Hoa Kỳ, Đức, Nga và Trung Quốc
• 1.3. Phòng vệ chính đáng
• 1.4. Tình thế cấp thiết
• 1.5. Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội
• 1.6. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ
• 1.7. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên
• 1.8. Những ý nghĩa và đề xuất đối với Việt Nam từ kết quả nghiên cứu so sánh về những trường hợp loại trừ TNHS
• 2. CÁC CHUYÊN ĐỀ CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Chuyên đề 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.2. Chuyên đề 2: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BLHS HOA KỲ VÀ SO SÁNH VỚI BLHS VIỆT NAM
• 2.3. Chuyên đề 3: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ ĐỨC VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.4. Chuyên đề 4: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ LIÊN BANG NGA VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.5. Chuyên đề 5: NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ TRUNG QUỐC VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Trách nhiệm hình sự và loại trừ trách nhiệm hình sự

Trách nhiệm hình sự (TNHS) là một khái niệm cốt lõi trong Bộ luật Hình sự Việt Nam (BLHS), quy định việc truy cứu trách nhiệm đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi thỏa mãn cấu thành tội phạm đều bị truy cứu TNHS. Loại trừ trách nhiệm hình sự là các trường hợp mà hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng được loại bỏ TNHS do các yếu tố đặc biệt như phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, hoặc thi hành mệnh lệnh. BLHS 2015 đã quy định cụ thể 7 trường hợp loại trừ TNHS trong Chương IV, phản ánh nguyên tắc nhân đạo và bảo vệ quyền con người.

1.1. Các yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự

Các yếu tố loại trừ TNHS bao gồm: sự kiện bất ngờ, tình trạng không có năng lực TNHS, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội, rủi ro trong nghiên cứu khoa học, và thi hành mệnh lệnh của cấp trên. Mỗi yếu tố đều có điều kiện áp dụng cụ thể, đảm bảo sự công bằng và hợp lý trong việc xử lý các tình huống phức tạp.

II. So sánh quốc tế về loại trừ trách nhiệm hình sự

Việc so sánh loại trừ trách nhiệm hình sự giữa BLHS Việt Nam và các quốc gia như Hoa Kỳ, Đức, Nga, và Trung Quốc cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách tiếp cận. Hoa Kỳ (Common Law) và Đức (Civil Law) có quy định chi tiết về các trường hợp loại trừ TNHS, trong khi Nga và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam do ảnh hưởng từ hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa. Ví dụ, phòng vệ chính đáng được quy định rõ ràng trong BLHS của các quốc gia này, nhưng điều kiện áp dụng có thể khác nhau.

2.1. Phòng vệ chính đáng trong BLHS Việt Nam và quốc tế

Phòng vệ chính đáng là một trong những trường hợp loại trừ TNHS phổ biến. BLHS Việt Nam quy định điều kiện áp dụng là hành vi phòng vệ phải tương xứng với mức độ nguy hiểm. Trong khi đó, BLHS Hoa Kỳ và Đức yêu cầu hành vi phòng vệ phải 'cần thiết' và 'hợp lý'. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa pháp lý và quan điểm về quyền tự vệ.

III. Nguyên tắc pháp lý và thực tiễn áp dụng

Các nguyên tắc pháp lý như nguyên tắc không hồi tố, nguyên tắc nhân đạo, và bảo vệ quyền con người là cơ sở quan trọng để xác định các trường hợp loại trừ TNHS. BLHS Việt Nam đã thể hiện rõ các nguyên tắc này thông qua việc quy định chi tiết các yếu tố loại trừ. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc đánh giá tính 'cần thiết' và 'tương xứng' của các hành vi phòng vệ hoặc tình thế cấp thiết.

3.1. Thách thức trong thực tiễn áp dụng

Một trong những thách thức lớn là việc xác định tình tiết giảm nhẹ và tình tiết tăng nặng trong các trường hợp loại trừ TNHS. Ví dụ, việc đánh giá mức độ nguy hiểm trong tình thế cấp thiết thường phụ thuộc vào nhận định chủ quan của cơ quan tố tụng, dẫn đến sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về loại trừ trách nhiệm hình sự không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu giúp hoàn thiện các quy định của BLHS Việt Nam, đảm bảo sự phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Đồng thời, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác giúp Việt Nam tránh được những xung đột pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

4.1. Đề xuất hoàn thiện pháp luật

Từ kết quả nghiên cứu, các đề xuất hoàn thiện bao gồm: bổ sung quy định chi tiết về điều kiện áp dụng các trường hợp loại trừ TNHS, tăng cường đào tạo cho cán bộ tố tụng, và xây dựng hệ thống án lệ để thống nhất cách áp dụng pháp luật. Những đề xuất này góp phần đảm bảo công lý và bảo vệ quyền con người trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.