Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự theo bộ luật hình sự việt nam và so sánh với bộ luật hình sự một số nước

Bài viết phân tích các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam và so sánh với một số nước, cung cấp góc nhìn toàn diện về vấn đề.

• Tác giả: Đào Phương Thanh
• Người hướng dẫn: ThS. Đào Phương Thanh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Nghiên cứu loại trừ trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam và so sánh quốc tế
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Tình hình nghiên cứu
• Mục đích, mục tiêu của đề tài
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• Sản phẩm của đề tài
• 1. PHẦN THỨ HAI: BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về những trường hợp loại trừ TNHS
• 1.1.1. Khái niệm những trường hợp loại trừ TNHS
• 1.1.2. Cơ sở của việc quy định những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự
• 1.2. Những trường hợp loại trừ TNHS trong BLHS Việt Nam so sánh với BLHS Hoa Kỳ, Đức, Nga và Trung Quốc
• 1.3. Phòng vệ chính đáng
• 1.4. Tình thế cấp thiết
• 1.5. Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội
• 1.6. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ
• 1.7. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên
• 1.8. Những ý nghĩa và đề xuất đối với Việt Nam từ kết quả nghiên cứu so sánh về những trường hợp loại trừ TNHS
• 2. CÁC CHUYÊN ĐỀ CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Chuyên đề 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.2. Chuyên đề 2: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BLHS HOA KỲ VÀ SO SÁNH VỚI BLHS VIỆT NAM
• 2.3. Chuyên đề 3: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ ĐỨC VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.4. Chuyên đề 4: CÁC TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ LIÊN BANG NGA VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.5. Chuyên đề 5: NHỮNG TRƯỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ TRUNG QUỐC VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Trách nhiệm hình sự và loại trừ trách nhiệm hình sự

Trách nhiệm hình sự (TNHS) là một khái niệm cốt lõi trong Bộ luật Hình sự Việt Nam (BLHS), quy định việc truy cứu trách nhiệm đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi thỏa mãn cấu thành tội phạm đều bị truy cứu TNHS. Loại trừ trách nhiệm hình sự là các trường hợp mà hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng được loại bỏ TNHS do các yếu tố đặc biệt như phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, hoặc thi hành mệnh lệnh. BLHS 2015 đã quy định cụ thể 7 trường hợp loại trừ TNHS trong Chương IV, phản ánh nguyên tắc nhân đạo và bảo vệ quyền con người.

1.1. Các yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự

Các yếu tố loại trừ TNHS bao gồm: sự kiện bất ngờ, tình trạng không có năng lực TNHS, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội, rủi ro trong nghiên cứu khoa học, và thi hành mệnh lệnh của cấp trên. Mỗi yếu tố đều có điều kiện áp dụng cụ thể, đảm bảo sự công bằng và hợp lý trong việc xử lý các tình huống phức tạp.

II. So sánh quốc tế về loại trừ trách nhiệm hình sự

Việc so sánh loại trừ trách nhiệm hình sự giữa BLHS Việt Nam và các quốc gia như Hoa Kỳ, Đức, Nga, và Trung Quốc cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách tiếp cận. Hoa Kỳ (Common Law) và Đức (Civil Law) có quy định chi tiết về các trường hợp loại trừ TNHS, trong khi Nga và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam do ảnh hưởng từ hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa. Ví dụ, phòng vệ chính đáng được quy định rõ ràng trong BLHS của các quốc gia này, nhưng điều kiện áp dụng có thể khác nhau.

2.1. Phòng vệ chính đáng trong BLHS Việt Nam và quốc tế

Phòng vệ chính đáng là một trong những trường hợp loại trừ TNHS phổ biến. BLHS Việt Nam quy định điều kiện áp dụng là hành vi phòng vệ phải tương xứng với mức độ nguy hiểm. Trong khi đó, BLHS Hoa Kỳ và Đức yêu cầu hành vi phòng vệ phải 'cần thiết' và 'hợp lý'. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa pháp lý và quan điểm về quyền tự vệ.

III. Nguyên tắc pháp lý và thực tiễn áp dụng

Các nguyên tắc pháp lý như nguyên tắc không hồi tố, nguyên tắc nhân đạo, và bảo vệ quyền con người là cơ sở quan trọng để xác định các trường hợp loại trừ TNHS. BLHS Việt Nam đã thể hiện rõ các nguyên tắc này thông qua việc quy định chi tiết các yếu tố loại trừ. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc đánh giá tính 'cần thiết' và 'tương xứng' của các hành vi phòng vệ hoặc tình thế cấp thiết.

3.1. Thách thức trong thực tiễn áp dụng

Một trong những thách thức lớn là việc xác định tình tiết giảm nhẹ và tình tiết tăng nặng trong các trường hợp loại trừ TNHS. Ví dụ, việc đánh giá mức độ nguy hiểm trong tình thế cấp thiết thường phụ thuộc vào nhận định chủ quan của cơ quan tố tụng, dẫn đến sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về loại trừ trách nhiệm hình sự không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu giúp hoàn thiện các quy định của BLHS Việt Nam, đảm bảo sự phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Đồng thời, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác giúp Việt Nam tránh được những xung đột pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

4.1. Đề xuất hoàn thiện pháp luật

Từ kết quả nghiên cứu, các đề xuất hoàn thiện bao gồm: bổ sung quy định chi tiết về điều kiện áp dụng các trường hợp loại trừ TNHS, tăng cường đào tạo cho cán bộ tố tụng, và xây dựng hệ thống án lệ để thống nhất cách áp dụng pháp luật. Những đề xuất này góp phần đảm bảo công lý và bảo vệ quyền con người trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ T¯ PHÁP TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI È TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÁP TR¯ỜNG Chi nhiệm dé tài : ThS. ào Ph°¡ng Thanh Thự ki dé tài : ThS. L°u Hải Yến Hà Nội, tháng 09 nm 2020 DANH SÁCH CHUYÊN È VÀ TÁC GIÁ THỰC HIỆN STT CHUYEN DE TAC GIA 1 | Tông thuật kết quả nghiên cứu dé tài ThS. ào Ph°¡ng Thanh 2 | Những van dé lý luận chung về các tr°ờng hợp PGS.

Nguyễn Vn loại trừ trách nhiệm hình sự và những tr°ờng H°¡ng hợp loại trừ TNHS theo BLHS Việt Nam 3 | Các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự ThS. L°u Hải Yên trong BLHS Hoa Kỳ và so sánh với BLHS Việt Nam 4 | Các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự | ThS. ào Ph°¡ng Thanh trong BLHS ức và so sánh với BLHS Việt ThS. Lục Việt Ding Nam 5_ | Các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự| ThS.

ào Ph°¡ng Thanh trong BLHS Nga và so sánh với BLHS Việt Nam 6 | Các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự | ThS. Nguyễn Vn Thuyết trong BLHS Trung Quốc và so sánh với BLHS Việt Nam BANG TU VIET TAT Bộ luật Hình sự BLHS Bộ luật Tố tụng hình sự BLTTHS Modal Penal Code (BLHS Mẫu) MPC Trách nhiệm hình sự TNHS MỤC LỤC PHAN MỞ ẦU. Tính cấp thiết của dé tài nghiên cứu. Tinh hinh nghién Ct 0.

Muc dich, muc tiéu cua ể tai cece ececcccscsccececsesesececscsesesececsescsnsecacsrateeeeeees 6 4. ối t°ợng, phạm vi nghiên cỨu.-- - 2 2s + £EE+EE+E£EE+EerEeErkerxrrered 7 5. Cách tiếp cận, ph°¡ng pháp nghiên cứu. Sản pham của ề tài.

8 PHAN THU HAI BAO CAO TONG HOP KET QUA NGHIÊN CỨU. Một số van dé lý luận về những tr°ờng hop loại trừ TNHS. Khai niệm những tr°ờng hop loại trừ TÌNH. C¡ sở của việc quy ịnh những tr°ờng hop loại trừ trách nhiệm hình sw.

Những tr°ờng hợp loại trừ TNHS trong BLHS Việt Nam so sánh với BLHS Hoa Kỳ, ức, Nga và Trung Quốc. Phòng VE Chính (ÍẢH. Tình thé cấp thiẾT. Gây thiệt hại trong khi bắt giữ ng°ời PHAM tội.

Rui ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, k) thuật [ft (HT (BH. lun; aeons as sete, ree ses RSI Ma kN eR Yee Se. Thi hành mệnh lệnh của ng°ời chỉ huy hoặc của cấp trên. Những ý ngh)a và ề xuất ối với Việt Nam từ kết quả nghiên cứu so sánh về những tr°ờng hợp loại trừ TNHS.-- 2-5 2 +s+£+xeEzEered 41 CÁC CHUYEN DE CUA DE TAL .ccccccccecccscscscscccscscscscscscscscscscscscsvecevees 50 Chuyén dé 1: NHUNG VAN DE LY LUAN VE CAC TRUONG HOP LOAI TRU TRACH NHIEM HINH SU VA NHUNG TRUONG HOP LOAI TRU TRÁCH NHIỆM HINH SỰ THEO BO LUAT HINH SỰ VIET NAM.51 Chuyén dé 2: CAC TR¯ỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HINH SỰ TRONG BLHS HOA KY VÀ SO SANH VỚI BLHS VIET NAM.

87 Chuyén dé 3: CÁC TRUONG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SU TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ ỨC VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM. 11 11110111111 t1 te 116 Chuyén dé 4: CÁC TRUONG HOP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ LIÊN BANG NGA VÀ SO SÁNH VỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM.G- 5< s1 E1 1E1121111211211111111 1111111 xe 136 Chuyên ề 5: NHỮNG TR¯ỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUAT HÌNH SỰ TRUNG QUỐC.------- 161 PHAN MỞ DAU 1. Tính cấp thiết của dé tài nghiên cứu Chế ịnh loại trừ trách nhiệm hình sự là một trong những chế ịnh c¡ bản trong Bộ luật hình sự, có ý ngh)a quan trọng trong việc giải quyết trách nhiệm hình sự và “phản ánh nguyên tắc nhân ạo của pháp luật hình sự” cing nh° trong việc bảo vệ quyền con ng°ời. Bộ luật hình sự Việt Nam nm 2015 (sửa ổi bố sung nm 2017) mới °ợc ban hành ã quy ịnh một ch°¡ng riêng (ch°¡ng IV) về các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, bổ sung thêm một sé tr°ờng hop loại trừ trách nhiệm hình sự bên cạnh hai tr°ờng hợp ã °ợc quy ịnh từ BLHS nm 1985 là phòng vệ chính áng, tình thé cấp thiết.

Nh° vậy, ch°¡ng IV — Những tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự bao gồm bay tr°ờng hợp là: Sự kiện bất ngờ (iều 20), Tinh trạng không có nng lực trách nhiệm hình sự (iều 21), Phòng vệ chính áng (iều 22), Tình thế cấp thiết (iều 23), Gây thiệt hại trong khi bắt giữ ng°ời phạm tội (iều 24), Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ (iều 25), Thi hành mệnh lệnh của ng°ời chỉ huy hoặc của cấp trên (iều 26). Việc tách quy ịnh về những tr°ờng hợp loại trừ TNHS trong BLHS nm 2015 thành ch°¡ng riêng, ồng thời quy ịnh bé sung và hoàn thiện các quy ịnh về những tr°ờng hợp loại trừ TNHS trong ch°¡ng IV BLHS nm 2015 có thể xem là thành tựu lập pháp áng tự hào, phù hợp với lý luận và quan iểm giai cấp. Bên cạnh những thành tựu ạt °ợc, iểm mới này của Bộ luật hình sự nm 2015 cing còn một số hạn chế, v°ớng mắc °ợc các nhà nghiên cứu chi ra nh° su bat hợp lý của việc °a quy ịnh vê sự kiện bat ngờ va ! Lê Cảm, Những van dé c¡ bản trong khoa học luật hình sự (phân chung), nxb. ại học quốc gia Hà Nội, 2005, tr.

? Sau ây gọi là BLHS Việt Nam nm 2015. tình thế cấp thiết vào ch°¡ng IVỶ, khó khn trong việc ánh giá sự “cần thiết” trong phòng vệ chính áng”. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, luận giải thêm về lý luận khoa học và ý ngh)a áp dụng của các quy ịnh này dé vừa bảo ảm quyền con ng°ời, ồng thời phù hợp với pháp luật hình sự của các quốc gia khác là cần thiết. Bên cạnh ó, trong những nm gần ây, cùng với sự phát triển mang tính toàn cầu của khoa học học pháp lý và sự giao thoa mạnh mẽ của các truyền thống pháp luật” thì nhu cầu hài hòa hóa pháp luật ể vừa áp ứng °ợc những chuẩn mực pháp lý quốc tế, vừa tránh bớt những xung ột pháp luật giữa các quốc gia, vừa tiếp thu °ợc những tinh hoa pháp luật của thé giới ang trở thành một xu thế mang tính toàn cầu và Việt Nam cing không nm ngoài xu thế ó.

Các phân tích trên cho thấy, việc nghiên cứu về “Các tr°ờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự Việt Nam và so sảnh với Bộ luật hình sự một số n°ớc” là hết sức cấp thiết, nhằm học hỏi những kinh nghiệm tốt từ các quốc gia °ợc nghiên cứu, phục vụ cho việc h°ớng dẫn áp dụng và tiếp tục hoàn thiện các quy ịnh này của Bộ luật hình sự Việt Nam nm 2015. 3 Nguyễn Ngọc Hoà, Binh luận khoa hoc Bộ luật hình sự nm 2015, duoc sửa ổi, bổ sung nm 2017 (phan chung), nxb. T° pháp, Hà Nội, 2017, tr. ào Phuong Thanh, chuyên ề “Những tr°ờng hợp loại trừ TNHS d°ới góc ộ so sánh luật”, thuộc ề tài TS.

ào Lệ Thu, “Những vấn ề chung về luật hình sự so sánh”, ề tài NCKH cấp c¡ sở, Tr°ờng ại học Luật Hà Nội, 2018,tr. * Hồ Nguyễn Quân, Thực tiễn áp dụng chế ịnh phòng vệ chính áng và một số vấn ề ặt ra, xem tại: https://moj.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=1903 truy cập ngày 20/6/2020; Duy Khánh, Lý luận và thực tiễn trong việc áp dụng chế ịnh phòng vệ chính áng và v°ợt quá giới hạn phòng vệ chính áng, xem thêm tại: http://vks.vn/nghien-cuu-trao-doi/ly-luan-va-thuc-tien-trong-viec- ap-dung-che-dinh-phong-ve-chinh-dang-va-vuot-qua-gioi-han-phong-ve-chinh-dang-297.html truy cập ngày 20/6/2020; Trần Thị Thanh Thuỷ, Các tinh tiết loại trừ TNHS trong luật hình sự Việt Nam, luận vn thạc s) luật học, ng°ời h°ớng dẫn: GS. Nguyễn Ngọc Hoa, Khoa luật, DHQGHN, 2015, tr. ào Lệ Thu, Những vấn dé chung về luật hình sự so sánh, ề tài NCKH cấp c¡ sở, Tr°ờng Dai học Luật Hà Nội, 2018, tr.

Tình hình nghiên cứu 2. Tình hình nghiên cứu trong n°ớc Chế ịnh “những tr°ờng hợp loại trừ TNHS” trong BLHS nm 2015 là một chế ịnh có ý ngh)a to lớn về mặt pháp lý hình sự cing nh° về mặt xã hội. Chính vì vậy, kê từ khi BLHS nm 2015 °ợc soạn thảo va ban hành ến nay, chế ịnh này ã tiếp tục nhận °ợc nhiều sự quan tâm nghiên cứu của các nhà nghiên cứu và các chuyên gia thực tiễn với nhiều công bố ở các cấp ộ khác nhau. Các công trình này có thể chia thành các nhóm sau: - Nhóm các công trình nghiên cứu về nhiều van dé của luật hình sự, trong ó có ch°¡ng IV — những tr°ờng hợp loại trừ TNHS trong BLHS nm 2015 có thé kế ến các công bố nh°: GS.

Lê Vn Cảm, Nhận thức khoa học về phan chung pháp luật hình sự Việt Nam sau pháp iển hoá lan thứ ba, nxb. ại hoc Quốc gia Hà Nội, 2018; GS. Nguyễn Ngọc Hoà (2017), Bình luận khoa học Bộ luật hình sự nm 2015, °ợc sửa ổi, bổ Sung nm 2017 (phan chung), nxb. T° pháp, Hà Nội.

Trong những công bố này, các tác giả ã chỉ ra những hạn chế về mặt kỹ thuật lập pháp của ch°¡ng IV BLHS, ồng thời, GS. Nguyễn Ngọc Hoà còn chỉ ra sự không phù hợp khi °a quy ịnh về sự kiện bất ngờ và tình trạng không có nng lực TNHS vào ch°¡ng IV. - Nhóm các công trình nghiên cứu nghiên cứu về những vấn ề lý luận chung về những tr°ờng hợp, những tình tiết loại trừ TNHS có thé kê ến các công trình tiêu biểu nh°: Sách chuyên khảo của giáo s° Nguyễn Ngọc Hoà, Tôi phạm và cấu thành tội phạm, nxb. Công an nhân dân, Hà Nội 2010; Luận vn thạc s) Trần Thị Thanh Thuỷ, Các tinh tiết loại trừ TNHS trong luật hình sự Việt Nam, luận vn thạc s) luật học, ng°ời h°ớng dẫn: GS.

Nguyễn Ngọc Hoà, Khoa luật, DHQGHN, 2015. ở những công trình này, các van dé lý luận c¡ bản về các tr°ờng hợp loại trừ TNHS về c¡ bản ã °ợc làm rõ. - Nhóm các công trình nghiên cứu về phòng vệ chính áng và tình thế cấp thiết có thé kế ến các công bố nh°: Hồ Nguyễn Quân, 7c tién áp dung 3 chế ịnh phòng vệ chính dang và một số vấn ề ặt ra, xem thêm tại: https://moI.vn/qt/tintuc/Paøes/nghien-cuu-trao-doI.aspx?ltemID=1903 truy cập ngày 20/6/2020; Duy Khánh, Ly luận và thực tiễn trong việc áp dụng chế ịnh phòng vệ chính áng và v°ợt quá giới hạn phòng vệ chính áng, xem thêm tại: htfp://vks.vn/nghien-cuu-trao-do1⁄ly-luan-va- thuc-tien-trong-viec-ap-dung-che-dinh-phong-ve-chinh-dang-va-vuot-qua- gioi-han-phong-ve-chinh-dang-297.html truy cập ngày 20/6/2020, Lê Van Sua, Tình thể cấp thiết d°ới góc nhìn của luật hình sự, tạp chí Luật s° Việt Nam, số 07/2017, Hoàng Thị Tuệ Ph°¡ng, Mot số y kién vé quy dinh phong vệ chính áng theo Diéu 22 BLHS nm 2015, tao chi Khoa học pháp li, số 8/2016.