Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan van đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về đánh giá bản thân trên thé giới Trong bài viết “Về khái niệm tự đánh giá bản thân” đăng trên Tạp chí Tâm lý học, Tiến si Đỗ Ngọc Khanh (2004a) đã có những tổng hợp và đánh giá về lý thuyết Tự đánh giá của các hòn đá tảng trong lĩnh vực này. Nhìn chung, có một vài lý thuyết về nhân cách đưa sự ĐGBT như một biến số có ý nghĩa nhưng chỉ có thuyết của Alder coi biến này đóng một vai trò chính.
Alder nhìn nhận một cách rõ ràng sự quan trọng của tự đánh giá nhưng ông quan tâm đến nó trong việc áp dụng vào trị liệu hơn là giải thích lý thuyết. Trường phái Phân tâm mới (với đại diện là Sullivan, Horney va Fromm) đã đánh giá tầm quan trọng của sự DGBT nhưng cũng chỉ coi nó như một chủ đề riêng lẻ chứ không đặt nó vào trung tâm học thuyết của mình. Một vài nhà tâm lý học khác như Hartmann, Erikson và Jacobson có liên hệ đến sự tự đánh giá nhưng lại chỉ liên hệ gián tiếp. Rogers cũng quan tâm tới sự DGBT nhưng chủ yếu là ở bản chất chung của các trải nghiệm của các khách thé và sự chấp nhận thể nghiệm của cá nhân.
Có thê nói, James, Mead và Charles là những nhà tâm lý học đầu tiên cung cấp khả năng và hướng dẫn chính cho việc nghiên cứu về ĐGBT. Họ quan tâm đến nguồn gốc và mức độ của sự ĐGBT. Tuy nhiên, họ vẫn còn bị hạn chế do chưa chỉ ra được những nhân tố ảnh hưởng tới sự tự đánh giá. Trong những năm gan đây, đánh giá bản thân (DGBT) là một đề tài đã và đang được quan tâm nghiên cứu nhiêu trên thế giới.
Thống kê cho thấy, trong vòng hơn 10 năm cuối của thé kỷ XX đã có hơn 20.000 công trình nghiên cứu về DGBT (Bolognini, 1998). Theo đánh giá của Hiệp hội Xã hội học và Tâm lý học Mỹ, trong hơn 30 năm qua, đã có hàng nghìn bài báo, đầu sách về DGBT và con số này van không ngừng gia tăng (Owens, Stryker và Goodman, 2001). Luận văn Thạc sĩ Cao Hải Án Vậy DGBT đã và đang được nghiên cứu theo những phương diện nào? Chúng ta sẽ tìm hiểu thông qua phần phân tích dưới đây. Nghiên cứu về đặc điểm của đánh giá bản thân Các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, nghiên cứu và đưa ra một số đặc điểm của DGBT.
Do là: Tính phù hợp của DGBT; tính phân biệt và tính khái quát của DGBT; độ cao - thấp của DGBT và tính bền vững của DGBT. * Tính phù hợp của đánh gia bản thân Tự đánh giá là hình ảnh về những đặc điểm, pham chất, năng lực, thái độ. của bản thân trong các tình huống của hiện thực khách quan. Tính phù hợp của tự đánh giá diễn tả sự tự đánh giá đúng, khách quan, chính xác những hiện tượng được đánh giá.
Cụ thé là cá nhân phải đánh giá đúng mức độ của các hiện tượng tâm lý có ở bản than. Theo Lepkina (1967), đánh giá bên ngoài là cơ sở để xem xét tự đánh giá của cá nhân; còn Franz (1982) lại cho rằng: sự thống nhất giữa tự đánh giá và đánh giá bên ngoài chỉ có ý nghĩa là các đánh giá này không khác nhau về nội dung chứ chưa đủ dé khẳng định tự đánh giá phù hợp. Có thê nói, sự đánh giá bên ngoài và tự đánh giá phải dựa vào một hệ thống mức độ đánh giá phù hợp với tiêu chuẩn xã hội và cả hai sự đánh giá đó, về mặt nội dung cùng phải dựa vào hoàn cảnh, tình huống của hiện tượng được đánh giá. * Tinh phân biệt và tính khái quát của đánh giá bản than Một số tác giả nghiên cứu về tinh phân biệt và tính khái quát của DGBT ở các lứa tuổi khác nhau cho thấy: Ở học sinh lớp 7, sự ĐGBT đã thé hiện cả hai xu hướng, cả phân biệt lẫn khái quát (Safin, 1975).
Và cùng với sự phát triển của nhân cách, trẻ có khả năng DGBT về nhiều mặt hơn, mức độ độc lập tăng dan lên (Boivin, 1992). Nhìn chung, giữa tính phân biệt và tính khái quát của tự đánh giá luôn có sự thống nhất chặt chẽ với nhau. Đối với mỗi cá nhân, trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau, mức độ biêu hiện của các phâm chât, năng lực. của cá nhân có sự khác nhau.
Luận văn Thạc sĩ Cao Hải Án Nói cách khác, cá nhân có sự tự đánh giá bản thân trong các dạng hoạt động khác nhau. Khi đó, tự đánh giá có tính phân biệt. Từ sự đánh giá, nhận xét từng mặt về bản thân trong các dạng hoạt động khác nhau, cá nhân có sự đánh giá chung về những phẩm chat, năng lực, những thuộc tính. nhân cách của bản thân.
Khi đó, tự đánh giá có tính khái quát. * Độ cao, thấp của đánh giá bản thân Khi nói tới độ cao, thấp của tự đánh giá có nghĩa là đề cập đến tiêu chuẩn đánh giá ở mỗi người. Tiêu chuẩn ấy được xây dựng trên các chuẩn mực, quy tắc xã hội của tập thé. Nói cách khác, một tiêu chuẩn đánh giá được xã hội thừa nhận thông qua lăng kính chủ quan của mỗi người; cá nhân tiếp nhận nó, đối chiếu mình với nó dé nhận biết được những biểu hiện riêng của mình vào vị trí nào đó trong hệ thống các chuan mực định sẵn.
Thông qua đó, ta biết được độ cao, thấp của tự đánh giá. Nếu như một số nhà nghiên cứu khác cho rằng, độ cao thấp của ĐGBT phụ thuộc vào lứa tuôi, sự định hướng của cá nhân và hình ảnh bản thân, hình ảnh bên ngoài hay hình ảnh lý tưởng thi Harter (1999) lại cho rang, trẻ em không có sự DGBT tổng quát cao hay thấp mà một đứa trẻ chỉ có thé nhận thấy bản thân có năng lực ở lĩnh vực này nhưng không có năng lực ở lĩnh vực khác. * Tinh bền vững của đánh giá bản thân Tính bền vững của tự đánh giá được xác định trong mối liên hệ với những yêu cầu khác nhau và những khoảng thời gian khác nhau, nó liên quan tới một số đặc điểm tâm lý cá nhân: Tính bền vững của tự đánh giá phụ thuộc vào tính bền vững của sự tự khăng định trong nhân cách và tính bên vững vê mặt xã hội của nhóm có liên quan (Dissler, 1976). Nghiên cứu về anh hưởng của đúnh giá bản thân toi sự phát triển nhân cách Theo Iarosevski & Petroski (1990), DGBT đóng vai trò là tác nhân điều chỉnh hành vi và hoạt động của con người.
Ngoài ra, hai ông còn cho răng môi liên hệ giữa Luận văn Thạc sĩ Cao Hải Án con người với thê giới xung quanh, sự phê phán, yêu câu đôi với bản thân và môi quan hệ thành công cũng như thất bại đều phụ thuộc vào sự DGBT. Burns (1979) và Covington (1992) tuy nghiên cứu ĐGBT vào hai thời điểm khác nhau nhưng họ đều cho rằng: Người ĐGBT cao thường cư xử, hành động có tính cộng đồng hơn, có trách nhiệm hơn, đạt được những thành công cao hơn, có xúc cảm xã hội cao hơn và hạnh phúc hơn. Ngược lại, những người đánh giá bản thân thấp phải đối mặt với một loạt những vấn đề xã hội và tâm lý bởi vì các nhà nghiên cứu cho rằng họ là những người dễ bị ảnh hưởng, dễ chịu tác động, nhạy cảm với những ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường xã hội cũng như tâm lý mà họ sống (Mecca, 1989; Owens và Stryker, 2001). Cũng có những chứng cứ cho thấy mọi người muốn chứng tỏ cái tôi của mình (Swann, Stein-Seroussi và Gisler, 1992), nên khi một người nao đó cam thấy “mọi thứ thật toi tệ”, người ta sẽ có khuynh hướng làm những điều không tốt (Heise & Smith- Lovin, 1981).
Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng tới sự đánh giá bản thân Qua những nghiên cứu của các nhà khoa học, chúng ta thấy nổi lên hai yếu tố ảnh hưởng tới sự DGBT, đó là: Những yếu tố xã hội bên ngoài và những yếu tố tự nhiên bên trong. * Ảnh hưởng của các yếu tố xã hội tới sự đánh giá bản thân Các nhà Tâm lý học đã đưa ra một s6 yếu tố mà theo họ có ảnh hưởng tới việc cá nhân đánh giá về bản thân mình như sau: Con người chỉ có thé nhận biết bản thân mình thông qua người khác. Chính sự đánh giá của những người xung quanh sẽ giúp chúng ta hiểu về bản thân mình. Theo Ananhiep (1980), chính trong quá trình giao tiếp mà con người hiểu được người khác và nhận biết được thái độ của người khác về mình.
Sự đánh giá, chấp nhận của những người xung quanh cũng là yếu tố vô cùng quan trọng ảnh hưởng tới sự đánh giá của chúng ta về bản thân (Adler, 1927; Mead, 1934; Rogers, 1951; Hoge, Smith và Hanson, 1990). Luận văn Thạc sĩ Cao Hải Án Mối quan hệ liên nhân cách với bố mẹ và những người thân trong gia đình cũng không nằm ngoài mối liên hệ đó. Sự quan tâm, chăm sóc và đánh giá của gia đình ít nhiều làm cho cá nhân thấy minh có giá tri hoặc it giá tri hon (Adler, 1927; Rubinstein, 1974; Rosenberg, 1979; Bowlby, 1982). Những trai nghiệm trong gia đình cũng là yếu tố được Wallerstein va Kelly (1980), Felson va Zielinski (1989) đánh giá là yếu tố có ảnh hưởng tới sự DGBT.
Đặc điểm của nhóm xã hội mà cá nhân tham gia, năng lực của những người trong nhóm cũng như vị trí của cá nhân trong nhóm là yếu tố cũng cần phải tính đến khi muốn làm tăng tính tích cực hay tiêu cực của quá trình tự đánh giá (Mendelson và White, 1985; Kail, 1998). Sự chấp nhận, sự đánh giá, mỗi quan hệ liên nhân cach, vi trí của cá nhân trong nhóm xã hội, năng lực nhận thức của cá nhân, sự thống nhất giữa cái Tôi và các lĩnh vực mà cá nhân quan tâm đều có sự ảnh hưởng nhất định đến tự DGBT (James, 1890; Coopersmith,1967; Rosenberg, 1979; Harter, 1984-1990; Tessers, 1988; McKay va Fanning, 2000). * Anh hưởng của yếu tố tự nhiên tới sự đánh giá bản than Nhìn chung, mọi hiện tượng tâm lý của cá nhân (xu hướng nhân cách, động cơ, nhu cầu, khả năng nhận thức của cá nhân.) đều có liên quan đến tự đánh giá. Trình độ phát triển của nhân cách cũng ảnh hưởng tới sự DGBT.
Thời điểm dậy thì (dậy thì sớm hay muộn) được xem như một nhân tố ảnh hưởng tới sự DGBT (Steinberg, 1993). Tính thống nhất giữa “cái tôi thực tế” và “cái tôi lý tưởng” cao thì sẽ có sự DGBT cao (Higgins, 1991; Showers, 1992; Steinberg, 1993). Sự DGBT phụ thuộc vào mức độ ky vọng ở ban thân của mỗi cá nhân.