Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học loài sâu róm 4 túm lông dasychira axutha collenette hại thông mã vĩ tại lộc bình lạng sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học loài sâu róm 4 túm lông Dasychira axutha Collenette gây hại thông mã vĩ tại Lộc Bình, Lạng Sơn.

• Tác giả: Nguyễn Văn Núi
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Kim Tuyến
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học loài sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collenette) hại thông mã vĩ tại Lộc Bình, Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu nghiên cứu
• Thời gian nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở nghiên cứu khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Đặc điểm chung của nhóm sâu ăn lá cây rừng
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2.1. Thành phần loài nhóm sâu róm hại thông
• 1.2.2. Đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học nhóm sâu róm hại thông
• 1.2.3. Đặc điểm sinh thái nhóm sâu róm hại thông
• 1.2.4. Biện pháp phòng trừ nhóm sâu róm hại thông
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3.1. Thành phần loài nhóm sâu róm hại thông
• 1.3.2. Đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học nhóm sâu róm hại thông
• 1.3.3. Đặc điểm sinh thái nhóm sâu róm hại thông
• 1.3.4. Biện pháp phòng trừ nhóm sâu róm hại thông
• 1.4. Đặc điểm cơ bản khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Vị trí địa lý và địa hình
• 1.4.2. Khí hậu, thủy văn
• 1.4.3. Tài nguyên đất
• 1.4.4. Tài nguyên nước
• 1.4.5. Tài nguyên rừng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Tham khảo kế thừa các số liệu đã có sẵn
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái loài Sâu róm 4 túm lông
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học loài Sâu róm 4 túm lông
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh thái loài Sâu róm 4 túm lông
• 2.3.5. Xác định khởi điểm phát dục và tổng nhiệt hữu hiệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm Sinh vật học của loài Sâu róm 4 túm lông
• 3.1.1. Vòng đời của Sâu róm 4 túm lông
• 3.1.2. Tập tính của Sâu róm 4 túm lông
• 3.1.3. Đặc điểm hình thái các pha phát triển của Sâu róm 4 túm lông
• 3.2. Đặc điểm sinh thái loài Sâu róm 4 túm lông
• 3.2.1. Thành phần thiên địch của Sâu róm 4 túm lông
• 3.2.2. Thời kỳ xuất hiện, biến động quần thể loài Sâu róm 4 túm lông hại Thông mã vĩ tại Lạng Sơn
• 3.2.3. Nhiệt độ khởi điểm phát dục và tổng nhiệt hữu hiệu của Sâu róm 4 túm lông
• 3.3. Đề xuất một số giải pháp quản lý và phòng trừ loài sâu róm 4 túm lông
• 3.3.1. Một số giải pháp quản lý
• 3.3.2. Một số biện pháp phòng trừ
• 3.3.3. Đề xuất biện pháp phòng trừ đối với các pha của Sâu róm 4 túm lông
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của sâu róm 4 túm lông Dasychira Axutha

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh học của sâu róm 4 túm lông (Dasychira Axutha), một loài côn trùng gây hại nghiêm trọng cho cây thông mã vĩ tại Lộc Bình, Lạng Sơn. Loài này có vòng đời gồm bốn giai đoạn: trứng, sâu non, nhộng và trưởng thành. Sâu non có đặc điểm nổi bật là bốn túm lông trên lưng, giúp phân biệt với các loài sâu róm khác. Sinh học sâu róm được nghiên cứu kỹ lưỡng để hiểu rõ chu kỳ sống, tập tính ăn uống và sinh sản của chúng. Kết quả cho thấy, sâu non thường sống thành đàn và ăn lá thông, gây thiệt hại lớn cho rừng trồng.

1.1. Vòng đời và tập tính

Vòng đời của Dasychira Axutha kéo dài khoảng 45-60 ngày, tùy thuộc vào điều kiện môi trường sống. Sâu non sau khi nở từ trứng sẽ trải qua 5-6 lần lột xác trước khi hóa nhộng. Tập tính ăn lá thông của sâu non gây thiệt hại nghiêm trọng, đặc biệt trong giai đoạn sâu non tuổi 3-5. Sâu trưởng thành có khả năng bay và giao phối vào ban đêm, sau đó đẻ trứng trên lá thông. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, đặc điểm sinh thái như nhiệt độ và độ ẩm ảnh hưởng đáng kể đến tốc độ phát triển của loài này.

II. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống

Môi trường sống của sâu róm 4 túm lông chủ yếu là các khu rừng thông mã vĩ tại Lộc Bình, Lạng Sơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, loài này thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm, nơi có nhiệt độ trung bình từ 20-28°C và độ ẩm cao. Đặc điểm sinh thái của Dasychira Axutha bao gồm khả năng phát tán nhanh trong điều kiện thuận lợi, dẫn đến nguy cơ bùng phát dịch. Các yếu tố như lượng mưa, nhiệt độ và sự hiện diện của thiên địch đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể sâu róm.

2.1. Ảnh hưởng của khí hậu

Khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của sâu róm 4 túm lông. Nhiệt độ cao và độ ẩm lớn tạo điều kiện thuận lợi cho sâu non phát triển nhanh, trong khi thời tiết lạnh và khô làm chậm quá trình này. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, sự biến động của nhiệt độ và độ ẩm có thể dẫn đến sự thay đổi về mật độ quần thể sâu róm, từ đó ảnh hưởng đến mức độ thiệt hại của rừng thông.

III. Thiên địch và biện pháp phòng trừ

Nghiên cứu đã xác định được một số loài thiên địch tự nhiên của sâu róm 4 túm lông, bao gồm các loài ong ký sinh, bọ ngựa và kiến. Các loài này đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể sâu róm. Bên cạnh đó, các biện pháp phòng trừ như sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thả thiên địch và quản lý rừng hợp lý được đề xuất để giảm thiểu thiệt hại do sâu róm gây ra. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp các biện pháp sinh học và hóa học để đạt hiệu quả cao nhất.

3.1. Sử dụng thiên địch

Việc sử dụng thiên địch như ong ký sinh và bọ ngựa được coi là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để kiểm soát sâu róm 4 túm lông. Các loài thiên địch này có khả năng tiêu diệt sâu non và trứng, từ đó giảm thiểu mật độ quần thể sâu róm. Nghiên cứu cũng đề xuất việc tăng cường sử dụng các biện pháp sinh học để hạn chế tác động tiêu cực của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của sâu róm 4 túm lông không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc dự báo và phòng trừ sâu hại, góp phần bảo vệ rừng thông mã vĩ tại Lộc Bình, Lạng Sơn. Đồng thời, nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp quản lý rừng bền vững, giúp nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.1. Ứng dụng trong thực tiễn

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trong thực tiễn để dự báo và phòng trừ sâu hại, giúp người dân và cán bộ quản lý rừng tại Lộc Bình, Lạng Sơn có biện pháp kịp thời để bảo vệ rừng thông mã vĩ. Nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng và sử dụng các biện pháp phòng trừ sâu hại một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn sở hữu hơn 27.000 ha rừng thông mã vĩ (Pinus massoniana Lambert), chiếm tới 51% tổng diện tích đất có rừng toàn huyện và đóng vai trò huyết mạch đối với sinh kế của cộng đồng địa phương qua hoạt động khai thác gỗ và nhựa thông. Tuy nhiên, sự bùng phát dữ dội của loài sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collenette) thuộc họ Ngài độc (Lymantriidae), bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) đã trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với hệ sinh thái rừng trồng. Tại nhiều lâm phần, tỷ lệ tán lá thông bị tổn thương ghi nhận từ 25% đến 60%, mật độ sâu non đạt từ 50 đến 300 con/cây, làm cho hàng ngàn hecta rừng có nguy cơ bị cháy lá cục bộ và suy giảm từ 40% đến 60% sản lượng nhựa khai thác hàng năm.

Mục tiêu cốt lõi của công trình là xác định toàn diện các đặc tính sinh vật học, quy luật hình thái 4 pha phát triển, thời gian hoàn thành vòng đời và các chỉ số sinh thái học của loài sâu róm 4 túm lông hại thông mã vĩ. Nghiên cứu được triển khai liên tục từ tháng 1/2018 đến tháng 12/2018 tại huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn trên vùng đồi núi có độ cao trung bình 352 m so với mực nước biển. Luận văn mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi bổ sung hệ thống dữ liệu định lượng chuẩn xác vào kho tàng côn trùng học lâm nghiệp Việt Nam. Đồng thời, kết quả nghiên cứu là chìa khóa thực tiễn giúp các cơ quan quản lý rừng dự tính dự báo chính xác chu kỳ phát dịch, nâng cao hiệu quả phòng trừ dịch hại lên trên 80%, giảm thiểu hơn 50% chi phí phun thuốc hóa học và bảo vệ sinh thái rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết Quản lý dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management - IPM) và Quy luật phát dục tích ôn Blunk trong côn trùng học lâm nghiệp. Mô hình nghiên cứu tập trung phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa động thái quần thể loài sâu ăn lá chuyên tính với các nhân tố vô sinh (nhiệt độ không khí, độ ẩm không khí, lượng mưa) và nhân tố hữu sinh (hệ thiên địch bắt mồi, ký sinh).

Khung lý thuyết vận dụng 5 khái niệm chuyên ngành then chốt:

1. Côn trùng hẹp thực: Phản ánh tập tính chọn lọc thức ăn chuyên biệt của sâu non trên chi Pinus.
2. Biến thái hoàn toàn: Chu trình sinh học trải qua 4 pha phát triển gồm trứng, sâu non, nhộng và sâu trưởng thành.
3. Nhiệt độ khởi điểm phát dục ($C$): Ngưỡng nhiệt độ tối thiểu mà tại đó quá trình phát dục của loài bắt đầu diễn ra.
4. Tổng nhiệt hữu hiệu ($K$): Lượng nhiệt tích lũy ngày độ cần thiết để côn trùng hoàn thành một pha hoặc toàn bộ vòng đời.
5. Mật độ quần thể sâu hại: Số lượng cá thể sâu trên một đơn vị diện tích tán lá hoặc cây rừng tiêu chuẩn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập đồng bộ qua hệ thống điều tra hiện trường và nuôi sinh thái trong phòng thí nghiệm:

• Quy mô mẫu điều tra hiện trường: Thiết lập 20 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định với diện tích 1.000 m2/ô đại diện cho các trạng thái rừng thông mã vĩ 3-10 tuổi tại Lộc Bình, theo dõi định kỳ 10 ngày/lần trong suốt 12 tháng của năm 2018.
• Phương pháp chọn mẫu và định lượng mật độ: Áp dụng phương pháp ô hứng phân gián tiếp không phá hủy sinh khối. Trên 5 OTC đại diện, bố trí 5 ô dạng bản diện tích 1 m2 (kích thước 1 x 1 m) dưới tán cây tiêu chuẩn, thu đếm số lượng viên phân sau mỗi chu kỳ 3 ngày đêm để quy đổi ra mật độ sâu non/cây qua công thức giải tích toán học.
• Quy mô thí nghiệm phòng thí nghiệm: Sử dụng 3 lồng lưới kích thước 0,6 x 0,6 x 1,2 m nuôi 6 cá thể bố mẹ (3 cặp đực - cái) để thu trứng đồng lứa. Sau khi trứng nở, nuôi riêng lẻ 30 cá thể sâu non trong 30 hộp nuôi chuyên dụng dưới hai ngưỡng nhiệt độ 25°C và 30°C ở độ ẩm 85% với chế độ chiếu sáng 12 giờ sáng/12 giờ tối.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp giải tích nhiệt học Blunk và điều tra ô hứng phân được lựa chọn vì tính chính xác cao, cho phép lượng hóa ngưỡng nhiệt độ phát dục mà không làm tổn hại đến cấu trúc tán rừng nghiên cứu, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của nghiên cứu sinh thái học lâm nghiệp hiện đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thời gian hoàn thành vòng đời của loài sâu róm 4 túm lông biến thiên mạnh mẽ theo nhiệt độ môi trường. Ở điều kiện nhiệt độ 30°C và độ ẩm 85%, vòng đời trung bình kéo dài 66,20 ngày (dao động 57 - 78 ngày); khi nhiệt độ hạ xuống 25°C và độ ẩm 85%, vòng đời trung bình kéo dài lên 77,74 ngày (dao động 65 - 84 ngày), tương ứng thời gian sinh trưởng tăng thêm 17,43%.

Thứ hai, pha sâu non trải qua 6 tuổi với sự gia tăng kích thước vượt bậc. Chiều dài sâu non tăng từ 2,90 mm ở tuổi 1 (đường kính mảnh đầu 0,63 mm) lên 27,88 mm ở tuổi 6 (đường kính mảnh đầu 3,75 mm); khi sâu non đẫy sức chuẩn bị hóa nhộng đạt chiều dài 35 - 45 mm. Đặc điểm 4 túm lông bàn chải trên lưng đốt bụng thứ 1 đến thứ 4 hình thành tuần tự theo từng tuổi: tuổi 4 xuất hiện 2 túm lông, tuổi 5 phát triển 3 túm lông và tuổi 6 hoàn thiện trọn vẹn 4 túm lông màu nâu vàng đặc trưng.

Thứ ba, sức sinh sản và cấu trúc giới tính của quần thể có sự phân hóa rõ nét. Trưởng thành cái đẻ trung bình 300 - 400 quả trứng/cá thể (cá biệt đạt 600 quả), đường kính trứng trung bình 0,91 mm (dao động 0,80 - 1,00 mm). Tỷ lệ nhộng đực chiếm 58% với trọng lượng 0,32 - 0,45 g (dài 12 - 22 mm), trong khi nhộng cái chiếm 42% với trọng lượng 0,51 - 0,73 g (dài 14 - 24 mm). Trưởng thành cái có sải cánh lớn từ 38 - 59 mm, râu hình sợi chỉ; trưởng thành đực có sải cánh 28 - 39 mm, râu hình lông chim và cơ quan sinh dục có móc câu 3 mấu.

Thứ tư, nghiên cứu xác định được mạng lưới thiên địch đa dạng gồm nhóm vi sinh vật ký sinh (nấm bạch cương Beauveria bassiana), nhóm côn trùng ký sinh (ong cự vàng, ruồi ba vạch, ong mắt đỏ) và nhóm bắt mồi ăn thịt (bọ ngựa xanh, kiến lưng cong).

Thảo luận kết quả

Sự biến thiên thời gian phát triển từ 42,24 ngày (ở 30°C) lên 48,57 ngày (ở 25°C) của pha sâu non khẳng định nhiệt độ là nhân tố sinh thái giới hạn hàng đầu chi phối tốc độ tích lũy sinh khối và chuyển hóa năng lượng của loài côn trùng biến nhiệt này. So sánh với các tài liệu côn trùng học tại miền Nam Trung Quốc (khu vực Quảng Tây, Quảng Đông), loài Dasychira axutha tại Lộc Bình cũng thể hiện chu kỳ phát sinh 3 đến 4 lứa/năm. Tuy nhiên, thời gian vòng đời tại Lạng Sơn ngắn hơn đáng kể so với loài sâu róm thông thông thường (Dendrolimus punctatus), vốn có pha sâu non qua đông kéo dài từ 160 đến 198 ngày tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam.

Để nâng cao khả năng trực quan hóa trong các báo cáo khoa học, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn hoàn hảo qua mô hình biểu đồ kết hợp: trục hoành thể hiện 12 tháng trong năm, trục tung bên trái là biểu đồ đường thể hiện nhiệt độ trung bình (dao động từ 15°C vào tháng 1 đến 28,4°C vào tháng 6) và lượng mưa (trung bình năm 1.500 mm), trục tung bên phải là biểu đồ cột thể hiện mật độ sâu non/cây. Bên cạnh đó, một bảng ma trận thống kê 6 độ tuổi sâu non với các chỉ số kích thước mảnh đầu, độ dài thân và khối lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày sẽ là công cụ nhận dạng nhanh trực quan cho cán bộ điều tra hiện trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm quản lý bền vững sâu róm 4 túm lông:

1. Thiết lập hệ thống giám sát và dự tính dự báo tích ôn:

   • Hành động: Hạt Kiểm lâm huyện Lộc Bình phối hợp Ban quản lý rừng phòng hộ lắp đặt trạm đo nhiệt ẩm kế tự động tại 29 xã, thị trấn; áp dụng công thức Blunk để tính toán tổng nhiệt hữu hiệu.
   • Chỉ tiêu mục tiêu: Dự báo chính xác đỉnh cao xuất hiện sâu non tuổi 1-2 trước 10 - 15 ngày, giảm thiểu 80% nguy cơ bùng phát dịch bất ngờ.
   • Thời gian thực hiện: Triển khai thường niên, trọng tâm từ tháng 3 đến tháng 11 hàng năm.

2. Ứng dụng chế phẩm sinh học diệt trừ sâu non tuổi nhỏ:

   • Hành động: Hướng dẫn các chủ rừng và hộ nhận khoán phun trừ chế phẩm nấm bạch cương (Beauveria bassiana) hoặc vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt) với liều lượng khuyến nghị 1,5 - 2,0 kg/ha khi sâu non đang ở tuổi 1 đến tuổi 3.
   • Chỉ tiêu mục tiêu: Đạt tỷ lệ diệt trừ sâu non từ 75% đến 85%, hạn chế 100% việc sử dụng hóa chất độc hại nhóm lân hữu cơ trên diện tích rừng phòng hộ.
   • Thời gian thực hiện: Tập trung xử lý trong các đợt phát sinh lứa sâu vào tháng 5, tháng 7 và tháng 9.

3. Lắp đặt hệ thống bẫy đèn dẫn dụ trưởng thành:

   • Hành động: UBND các xã huy động lực lượng bảo vệ rừng lắp đặt bẫy đèn xu quang công suất lớn tại các đỉnh đồi có mật độ sâu cao nhằm thu bắt ngài trưởng thành vũ hóa vào khung giờ từ 19 giờ đến 23 giờ đêm.
   • Chỉ tiêu mục tiêu: Giảm thiểu từ 60% đến 70% lượng trứng đẻ mới trên tán cây rừng, triệt tiêu nguồn sâu non cho lứa tiếp theo.
   • Thời gian thực hiện: Định kỳ 3 - 5 đêm liên tục vào các thời điểm vũ hóa rộ của mỗi thế hệ sâu.

4. Áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh bền vững:

   • Hành động: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo thực hiện tỉa thưa điều chỉnh mật độ rừng thông từ 2.220 cây/ha ban đầu xuống 1.600 - 1.800 cây/ha ở giai đoạn 5-10 tuổi; nghiêm cấm phát trắng cây bụi thảm tươi và cấm phá tổ kiến tự nhiên.
   • Chỉ tiêu mục tiêu: Tăng cường đa dạng sinh học tầng dưới tán, duy trì mật độ quần thể thiên địch tự nhiên để tự khống chế sâu hại dưới ngưỡng gây kinh tế (dưới 20 con/cây).
   • Thời gian thực hiện: Lộ trình thực hiện liên tục giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ kiểm lâm và ban quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng: Nắm bắt quy luật phát sinh 3-4 lứa sâu/năm và đặc điểm hình thái từng tuổi sâu non, từ đó xây dựng quy trình tuần tra rừng, lập bản đồ dự báo điểm nóng dịch hại và tổ chức dập dịch kịp thời với độ chính xác trên 85%.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Lâm sinh, Bảo vệ thực vật: Kế thừa hệ thống số liệu định lượng về ngưỡng nhiệt độ phát dục, kích thước mảnh đầu và tập tính sinh vật học của loài Dasychira axutha để phát triển các mô hình toán sinh thái mô phỏng dịch hại rừng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
• Các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ gia đình trồng rừng thông thương phẩm: Tiếp cận phương pháp bẫy đèn và phun chế phẩm vi sinh đúng thời điểm sâu non tuổi 1-2, giúp tiết kiệm 30% đến 40% chi phí chăm sóc bảo vệ rừng và bảo toàn năng suất khai thác nhựa từ 2,5 đến 3,5 tấn/ha/năm.
• Các nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp và cơ quan quản lý môi trường: Sử dụng các luận cứ thực nghiệm để ban hành văn bản hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp IPM quy mô cấp tỉnh, thúc đẩy chuyển đổi xanh từ thuốc hóa học sang chế phẩm sinh học trong lâm nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Sâu non sâu róm 4 túm lông có đặc điểm nhận dạng nổi bật nào qua 6 độ tuổi?

Sâu non đẫy sức dài 35 - 45 mm, đầu màu nâu đỏ. Điểm đặc trưng nhất là 4 túm lông hình bàn chải màu nâu vàng trên lưng đốt bụng 1 đến 4, xuất hiện tuần tự: tuổi 1-3 chưa có túm lông rõ rệt, tuổi 4 có 2 túm lông, tuổi 5 có 3 túm lông và tuổi 6 có đủ 4 túm lông.

Nhiệt độ không khí ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến vòng đời của loài sâu này?

Nhiệt độ môi trường tỷ lệ nghịch với thời gian phát dục của sâu. Ở điều kiện nhiệt độ 30°C, vòng đời hoàn thành trung bình trong 66,20 ngày (giai đoạn sâu non chiếm 42,24 ngày). Khi nhiệt độ giảm xuống 25°C, vòng đời kéo dài lên 77,74 ngày (giai đoạn sâu non chiếm 48,57 ngày), tăng thêm 11,54 ngày.

Tại sao giai đoạn sâu non tuổi 4 đến tuổi 5 lại là thời kỳ phá hoại nguy hiểm nhất?

Ở tuổi 1-2, sâu non chỉ ăn mép lá non tạo hình răng cưa và sống tập trung. Từ tuổi 4 đến tuổi 5, sâu chuyển sang ăn trụi toàn bộ kim thông, lượng thức ăn tiêu thụ chiếm hơn 70% tổng lượng thức ăn cả vòng đời, có thể làm trơ trụi hoàn toàn cành lá chỉ sau vài ngày.

Tỷ lệ giới tính và khối lượng nhộng của loài Dasychira axutha có sự khác biệt ra sao?

Quần thể có tỷ lệ nhộng đực chiếm ưu thế với 58%, kích thước dài 12 - 22 mm, trọng lượng 0,32 - 0,45 g. Nhộng cái chiếm 42% nhưng có kích thước và trọng lượng vượt trội, đạt chiều dài 14 - 24 mm và trọng lượng 0,51 - 0,73 g, tỷ lệ thuận với số lượng trứng sinh sản.

Biện pháp sinh học nào được khuyến nghị áp dụng hiệu quả nhất để phòng trừ sâu hại?

Sử dụng chế phẩm nấm bạch cương (Beauveria bassiana) hoặc vi khuẩn Bacillus thuringiensis phun ở giai đoạn sâu non tuổi 1-2 kết hợp bảo tồn thiên địch như ong cự vàng, ruồi ba vạch và kiến lưng cong mang lại hiệu lực diệt sâu từ 75% đến 85% mà không gây ô nhiễm môi trường rừng.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập đầy đủ các thông số sinh học của loài sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collenette) với vòng đời trung bình từ 66,20 ngày (ở 30°C) đến 77,74 ngày (ở 25°C) trải qua 4 pha phát triển biến thái hoàn toàn.
• Mô tả chi tiết tiến trình hình thái qua 6 tuổi sâu non, xác định chính xác quy luật phát triển của 4 túm lông bàn chải và ngưỡng kích thước mảnh đầu từ 0,63 mm lên 3,75 mm.
• Định lượng chính xác sức sinh sản đạt 300 - 400 trứng/cá thể cái cùng cấu trúc quần thể nhộng đực chiếm 58% (nặng 0,32 - 0,45 g) và nhộng cái chiếm 42% (nặng 0,51 - 0,73 g).
• Điều tra và định danh hệ thiên địch bản địa phong phú gồm nấm ký sinh Beauveria bassiana, ong cự vàng, ruồi ba vạch và kiến lưng cong đóng vai trò cân bằng sinh thái.
• Đề xuất hoàn chỉnh khung giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp IPM kết hợp trạm quan trắc tích ôn, bẫy đèn xu quang và chế phẩm sinh học thân thiện với môi trường.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính tiên phong, giải quyết trọn vẹn bài toán bảo vệ hơn 27.000 ha rừng thông mã vĩ tại huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn. Trong giai đoạn 2020 - 2023, quy trình cần được mở rộng khảo nghiệm tại các tỉnh lân cận như Bắc Kạn, Bắc Giang và hoàn thiện chế phẩm nấm ký sinh bản địa quy mô lớn vào giai đoạn 2024 - 2025. Các đơn vị lâm nghiệp, chủ rừng và cơ quan quản lý chuyên ngành hãy chủ động ứng dụng ngay các phát hiện của luận văn để nâng cao năng suất rừng thông và phát triển lâm nghiệp bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở nghiên cứu khoa học của vấn đề nghiên cứu Cây thông mã vĩ là loài cây không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế, khoa học, y học mà nó còn mang ý nghĩa về mặt sắc thái văn hóa của địa phương. Cũng như những loài thực vật khác trên trái đất, trong quá trình sinh trưởng và phát triển cây hồi cũng bị những loài côn trùng gây hại làm ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của chúng. Những loài côn trùng gây hại này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của cây mà nó còn làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của con người.

Vì vậy, việc nghiên cứu về những loài côn trùng gây hại này để hiểu rõ về chúng và tìm ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả là rất cần thiết. Trong thế giới động vật thì côn trùng là lớp phong phú nhất, hơn 1,2 triệu loài động vật mà con người biết đến thì côn trùng chiếm hơn 1 triệu loài và chiếm gần 1/2 tổng số các loài sinh vật cư trú trên hành tinh chúng ta. Côn trùng phân bố khắp nơi trên trái đất này từ xích đạo đến nam cực, bắc cực hay trên những hòn đảo xa xôi hẻo lánh hoặc trên đỉnh núi cao 5000m, ta cũng tìm thấy côn trùng trong những tảng băng lạnh, trong các mạch nước nóng, trong đất, trong các rễ cây, trong quả, trong thân và lá cây. Côn trùng có sức sinh sản phi thường, chỉ cần một lượng thức ăn rất nhỏ chúng có thể tồn tại được và là lớp động vật không xương sống duy nhất có cánh.

Sâu hại cây trồng Nông - Lâm nghiệp có rất nhiều loài song không phải loài nào cũng có mức độ gây hại giống nhau. Có những loài có tính đa thực hẹp như: Bọ hung, Bọ dừa, Mối mọt,… chúng gây hại nhưng ít khi phát dịch. Ngược lại có nhiều loài sâu có tính ăn hẹp (đơn thực), chúng chỉ ăn một số loài nhất định, gần nhau về phân loài thực vật, những loài này rất dễ phát thành dịch và 5 gây hại lớn đối với sản xuất nông lâm nghiệp. Ví dụ: Sâu róm thông, sâu xanh ăn lá bồ đề, ong ăn lá mỡ.

Khi các yếu tố sinh thái thuận lợi, đặc biệt là thức ăn, nhiệt độ và ẩm độ nơi loài sâu hại sống sẽ làm cho chúng sinh trưởng phát triển rất nhanh. Trên thực tế các trận dịch xảy ra là do sự phát sinh hàng loạt của loài. Tuy nhiên các trận dịch lại không xảy ra một cách đột ngột. Sự phát sinh hàng loạt chính là sự tăng số lượng loài sâu.

Nguyên nhân của nó, ngoài các yếu tố ngoại cảnh còn có nguyên nhân bên trong, chủ yếu là quá trình phát triển của loài như khả năng sinh sản lớn, vòng đời ngắn, sức sinh trưởng nhanh,… 1. Đặc điểm chung của nhóm sâu ăn lá cây rừng - Khái niệm sâu hại: Sâu hại là những loài côn trùng (Insecta) gây hại hoặc gây khó chịu cho các hoạt động, ảnh hưởng xấu và thiệt hại đến lợi ích của con người. Sâu hại cùng với nhện hại, cỏ dại, bệnh hại (nấm, vi khuẩn, virus, tuyến trùng), gặm nhấm. tạo thành sinh vật gây hại hoặc vật gây hại (Bộ NN & PTNT).

- Sâu thường sống trực tiếp trên cây ở giai đoạn sâu trưởng thành, sâu non, trứng, nhộng (làm kén trong đất) như các loại sâu: Sâu xanh ăn lá Bồ đề, sâu Róm Thông, Ong ăn lá Mỡ, Ong ăn lá Thông, sâu ăn lá Muồng đen, sâu xanh ăn lá Tếch… - Đa phần loại sâu ăn lá cây rừng đều có chu kì gồm 4 pha: Sâu trưởng thành, sâu non, trứng, nhộng. - Phần lớn chúng thuộc nhóm côn trùng hẹp thực: Chỉ ăn một số loại cây gần nhau trong phân loại thực vật như sâu Róm Thông chỉ ăn các loại thuộc Pinus (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã,1997). - Có vòng đời ngắn. + Sâu xanh ăn lá Bồ đề một năm có tới 7 - 8 vòng đời (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã, 1997).

6 + Sâu Róm Thông một năm có tới 3 - 5 vòng đời. + Ong ăn lá thông một năm có tới 5 -6 vòng đời (Trần Minh Đức, 2007). + Sâu ăn lá Muồng đen một năm có tới 7 - 8 vòng đời (Đặng Kim Tuyến, 2004). - Sức sinh sản của các loài sâu ăn lá thường rất lớn: + Sâu ăn lá Muồng đen bướm cái thường đẻ từ 137 - 185 trứng/lứa (Đặng Kim Tuyến, 2004).

+ Ong ăn lá Thông trung bình ong cái đẻ từ 125 - 158 trứng/lứa (Trần Minh Đức, 2007). Do mang những đặc tính sinh trưởng phát triển vậy nên khi gặp được các yếu tố sinh thái thuận lợi, đặc biệt là thức ăn, nhiệt độ, ẩm độ nơi sâu hại sống sẽ làm cho sâu hại sinh trưởng phát triển nhanh rất dễ phát thành dịch gây nên những tổn thất nặng nề cho việc kinh doanh rừng trồng của nước ta cũng như làm giảm về giá trị thẩm mỹ, sinh thái môi trường. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Thành phần loài nhóm sâu róm hại thông Theo kết quả nghiên cứu của Beaver và Laosumthorm (1974) ở vùng Bắc Thái Lan đã xác định được 3 loài ong ăn lá thông là loài Diprion, Neodiprion và Gilpinia; Năm loài chủ yếu được định danh là Diprion hutacharernae, Neodiprion biremis; Gilpinia marshalli, G.

Theo Zhang (1997), Sâu róm thông Dendrolimus có 27 loài. Trong đó vùng Mông cổ có loài D. Vùng Đông Bắc Trung Quốc có loài D. Còn các loài khác phân bố ở vùng Đông Nam Á, Pakistan, Liên Xô (cũ), Nhật Bản và Triều Tiên.

Hầu hết các loài Sâu róm thông đều có ở Trung Quốc. Trong đó có 5 loài thường gây hại nguy hiểm và thường phát dịch là Sâu róm thông đuôi ngựa, Sâu róm thông dầu, Sâu róm thông đỏ, Sâu róm thông Vân Nam và Sâu róm thông kikucchi. 7 Sâu róm thông đuôi ngựa phân bố từ Bình Nguyên phía Đông đến 32o vĩ độ Bắc. Nơi có tổng tích ôn 4.500oC, độ cao so với mặt nước biển dưới 500m thường có Sâu róm thông đuôi ngựa phân bố.

Trong các vùng núi duyên hải, các vùng rừng trồng Thông đuôi ngựa và rừng Thông nhựa thuần loài, Sâu róm thông thường gây dịch. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới có những ngày mưa lạnh, lượng mưa 1.000 mm/năm, độ cao so với mực nước biển trên 500m cũng xuất hiện Sâu róm thông nhưng khả năng gây hại không lớn. Theo các nghiên cứu ở Trung Quốc, Sâu róm 4 túm lông hại thông thuộc họ Ngài độc (Lymantriidae), bộ Cánh vẩy (Lepidoptera); trong họ ngài độc có một số giống mà sâu non có đặc điểm có 4 túm lông dạng bàn chải trên lưng, đó là các giống Dasychira, Callitera, Orgyia, Pantana (Xiao, 1991). Đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học nhóm sâu róm hại thông Sâu róm thông (Dendrolimus punctatus Walker) phân bố tương đối rộng từ các tỉnh phía Nam Trung Quốc đến miền Trung nước ta, ngoài ra còn một số loài Sâu róm thông thuộc giống Dendrolimus như các loài D.

spectabilis phân bố ở phía Bắc Trung Quốc và một số nước khác như Nga, Pháp… (Billings, 1991; Zhang et al. Từ những năm 1530, dịch Sâu róm thông được ghi nhận là đã xuất hiện ở Triết Giang, Trung Quốc và trận dịch kéo dài suốt trong 9 năm liền. Đến năm 1599, dịch Sâu róm thông tiếp tục xuất hiện và kéo dài tới 17 năm tại Giang Tô (Bassus, 1974; Chen, 1990). Các nhà nghiên cứu cho thấy mỗi năm có khoảng 3 triệu ha rừng thông ở Trung Quốc bị sâu róm tấn công, thiệt hại ước tính mất đi sản lượng khoảng 5 triệu m3 gỗ.

Gần đây nhất là vào năm 1988, chỉ tính riêng ở huyện Đức Khánh thuộc tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, diện tích rừng thông bị hại lên tới 40.000 ha, sản lượng nhựa giảm 6.510 tấn (Lu et al. 8 Những nghiên cứu về Sâu róm thông được thực hiện chủ yếu là ở phía Đông Nam Trung Quốc, nơi thường xuyên xảy ra dịch và gây tổn thất nặng nề. Từ trước những năm 1970, rất nhiều công trình nghiên cứu về Sâu róm thông đã được công bố trên các tạp chí bao gồm các kết quả nghiên cứu về hình thái, đặc điểm sinh học và phương pháp dự tính dự báo, phòng trừ bằng biện pháp hoá học (Cai, 1995; Chen, 1990; Chen et al., 1980; Jian, 1984; Zhang et al., 2001; Zhang et al., 2003; Zhao et al. Ở giai đoạn sâu non, có sự thay đổi về kích thước, màu sắc, lượng thức ăn tiêu thụ và nơi qua đông phụ thuộc vào tuổi sâu.

Sâu non mới nở có tập tính ăn vỏ trứng, sống thành đàn, đến tuổi 2-3 mới phân tán tìm nguồn thức ăn. Sâu non tuổi 1-2 rất nhạy cảm với các tác động từ bên ngoài, khi có động mạnh hoặc gió thổi chúng thường buông tơ để phát tán rộng ra các khu vực xung quanh. Sâu non tuổi 1-3 có tỷ lệ sống rất thấp, chỉ đạt 30 - 50% (Chen, 1990). Thời gian vũ hóa của sâu trưởng thành diễn ra trong khoảng thời gian từ 7 - 8 giờ tối, sau khi vũ hóa sâu trưởng thành cái tiết ra pheromone để hấp dẫn sâu trưởng thành đực và tiến hành giao phối ngay, thời gian để giao phối kéo dài tới 16 giờ sau khi vũ hóa.

Mỗi sâu trưởng thành chỉ giao phối 1 lần và thời gian giao phối phải đạt trên 7 giờ mới đảm bảo trứng được thụ tinh, nếu chỉ giao phối dưới 6 giờ thì trứng không thể nở được hay nói cách khác trứng chưa được thụ tinh (Kong et al. Sau khi vũ hóa sâu trưởng thành không ăn bổ sung và có thể sống đến 15 ngày. Sâu trưởng thành cái mỗi ngày đẻ trứng 1-3 lần vào khoảng thời gian từ 7 - 10 giờ tối. Số lượng trứng đẻ trung bình đạt 300 - 400 trứng/con cái.

Số lượng trứng của mỗi con trưởng thành cái tỷ lệ thuận với trọng lượng của nhộng. Theo nghiên cứu của các nhà khoa học Trung Quốc, loài Dasychira axutha được xác định gây hại chủ yếu trên Thông nhựa và Thông mã vĩ, xuất hiện ở nhiều 9 tỉnh của Trung Quốc như Hắc Long Giang, Liêu Ninh, Triết Giang, Hồ bắc, Giang Tây, Hồ Nam, Quảng Đông, Quảng Tây,… Số thế hệ của loài này cũng rất khác nhau: 2 thế hệ ở phía bắc Trung Quốc, 3 thế hệ ở khu vực phía tây, 4 thế hệ ở khu vực phía tây và thường qua đông ở pha nhộng. Đặc điểm sinh thái nhóm sâu róm hại thông Ở Trung Quốc, Sâu róm thông có từ 1 đến 5 thế hệ trong năm phụ thuộc vào vĩ độ (Chen, 1990; Zhang et al., 2003), ở vị trí 30 vĩ độ Bắc có 2 - 3 thế hệ (He, 1995; Li et al., 1993), trong khi đó ở Đài Loan mỗi năm loài này có 3 thế hệ (Ying, 1986).