Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây vương tùng murraya galabra guillaum làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại khu bảo tồn loài

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học cây vương tùng Murraya galabra, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm tại khu bảo tồn.

• Tác giả: Lèng Ngọc Mẫn
• Người hướng dẫn: ThS. Dương Văn Đoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Vương Tùng Murraya Galabra Guillaum để bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Trên thế giới
• 2.3. Điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế của khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.2. Tình hình dân cư kinh tế
• 2.3.3. Tình hình sản xuất nông nghiệp
• 2.3.4. Nhận xét chung về những thuận lợi và khó khăn của địa phương
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm và thời gian
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu có sẵn ở địa phương
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.3. Phương pháp sử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tình hình sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây Vương tùng
• 4.2. Tình hình sử dụng loài cây Vương tùng
• 4.2.1. Một số đặc điểm sinh học của loài cây Vương tùng
• 4.2.2. Đặc điểm về phân loại của loài Vương tùng trong hệ thống phân loại
• 4.2.3. Đặc điểm hình thái thân cây
• 4.2.4. Đặc điểm cấu tạo hoa, quả
• 4.2.5. Một số đặc điểm sinh thái của loài. Các loài cây đi kèm
• 4.2.6. Đặc điểm độ tàn che nơi phân bố của loài Vương tùng
• 4.2.7. Đặc điểm về tái sinh của loài
• 4.2.8. Đặc điểm cây bụi, dây leo và thảm tươi nơi có loài phân bố
• 4.2.9. Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố
• 4.2.10. Đặc điểm phân bố của loài
• 4.2.11. Đặc điểm phân bố trong các trạng thái rừng
• 4.2.12. Đặc điểm phân bố theo độ cao
• 4.2.13. Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu
• 4.2.14. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài
• 4.2.14.1. Các chính sách hoạt động để bảo tồn và phát triển loài Vương tùng
• 4.2.14.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.2.14.3. Đề xuất biện pháp phát triển
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học cây Vương Tùng

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh học cây Vương Tùng (Murraya galabra Guillaum), một loài thực vật quý hiếm tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc. Các đặc điểm bao gồm hình thái thân, lá, hoa, quả, và quá trình tái sinh. Kết quả cho thấy cây Vương Tùng có khả năng thích nghi cao với môi trường núi đá vôi, nhưng đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do tác động của con người. Nghiên cứu này là cơ sở khoa học quan trọng để bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phát triển các biện pháp bảo vệ loài.

1.1. Đặc điểm hình thái

Cây Vương Tùng có thân gỗ thẳng, vỏ màu nâu xám, lá kép hình lông chim. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành chùm. Quả hình cầu, khi chín có màu đỏ. Đặc điểm hình thái này giúp nhận diện loài trong tự nhiên và đánh giá sức sống của chúng.

1.2. Đặc điểm sinh thái

Cây Vương Tùng phân bố chủ yếu ở độ cao 500-700m, nơi có độ tàn che cao và đất giàu dinh dưỡng. Loài này thường xuất hiện cùng các loài cây bụi và dây leo, tạo thành hệ sinh thái đặc trưng của núi đá vôi.

II. Bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phát triển đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc. Các giải pháp bao gồm hạn chế khai thác, tăng cường giám sát, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc bảo tồn cây Vương Tùng không chỉ góp phần duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ hệ sinh thái núi đá vôi, một trong những môi trường sống quan trọng của Việt Nam.

2.1. Biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn bao gồm thiết lập vùng cấm khai thác, tăng cường tuần tra, và xây dựng chính sách hỗ trợ người dân địa phương. Đồng thời, nghiên cứu khuyến nghị nhân giống cây Vương Tùng trong các vườn ươm để đảm bảo nguồn gen.

2.2. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững được đề cao thông qua việc kết hợp bảo tồn với phát triển kinh tế địa phương. Các chương trình du lịch sinh thái và giáo dục môi trường được xem là giải pháp hiệu quả để nâng cao nhận thức và tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng.

III. Tác động của con người và giải pháp

Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động khai thác gỗ, chăn thả gia súc, và phát rừng làm nương rẫy đang đe dọa nghiêm trọng đến sự tồn tại của cây Vương Tùng. Để giảm thiểu tác động, cần có sự phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng, và các tổ chức bảo tồn. Việc thực hiện các chính sách quản lý rừng bền vững và nâng cao nhận thức về giá trị của nguồn gen thực vật là yếu tố then chốt.

3.1. Tác động tiêu cực

Khai thác gỗ trái phép và chăn thả gia súc làm suy giảm diện tích rừng, ảnh hưởng đến môi trường sống của cây Vương Tùng. Nghiên cứu ghi nhận nhiều cây bị chặt đổ do không có giá trị kinh tế.

3.2. Giải pháp khắc phục

Các giải pháp bao gồm tăng cường giám sát, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, và hỗ trợ người dân chuyển đổi sinh kế. Đồng thời, nghiên cứu khuyến nghị mở rộng diện tích rừng được bảo vệ và thực hiện các dự án phục hồi sinh thái.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh (KBTL&SC) Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn sở hữu diện tích 1.788 ha rừng tự nhiên trên núi đá vôi đặc dụng, đóng vai trò là hành lang sinh thái trọng yếu kết nối Vườn quốc gia Ba Bể và Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Mặc dù Việt Nam là một trong những trung tâm đa dạng sinh học (ĐDSH) hàng đầu Đông Nam Á, tài nguyên rừng tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng từ 43,7% độ che phủ (14,3 triệu ha năm 1943) xuống 27,8% (9,2 triệu ha năm 1990) trước khi phục hồi danh nghĩa lên 40,7% vào năm 2013 (chủ yếu là rừng trồng). Trong bối cảnh đó, hệ sinh thái núi đá vôi karst nhạy cảm đang đối mặt với áp lực nhân sinh nghiêm trọng từ việc khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG) không bền vững.

Loài Vương tùng (Murraya glabra Guillaum., danh pháp đồng nghĩa: Micromelum glabrum Guillaum. 1910; Murraya tetramera Huang 1959) thuộc họ Cửu lý hương (Rutaceae), là loài thực vật quý hiếm được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU A1a,c,d) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và thuộc nhóm thực vật cần bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Vương tùng chứa hàm lượng tinh dầu cao trong lá (4,40% trung bình, đạt 5,48% ở lá non) với thành phần chính là menthone ($C_{10}H_{18}O$) chiếm 93–99%, có giá trị dược liệu cao trong điều trị cảm mạo, tê thấp và chiết xuất menthol. Do áp lực khai thác thương mại rễ và lá từ người dân địa phương kết hợp tập tính tái sinh tự nhiên kém, loài này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ.

                  HỆ THỐNG MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU DỰ ÁN
[1. Xã hội học PRA]       [2. Sinh thái học Quần xã]    [3. Sinh học & Bảo tồn]
- Khảo sát 30 hộ dân      - Thiết lập 16 OTC (1.000m²)   - Đo đếm hình thái 100 lá
- Đánh giá nhận thức      - Xác định chỉ số IVI (%)      - Đánh giá tái sinh ODB (25m²)
- Phân tích chuỗi thu hái - Đo độ tàn che, thổ nhưỡng    - Quy trình In-situ / Ex-situ

Mục tiêu dự án

1. Đánh giá kiến thức bản địa và thực trạng khai thác: Điều tra định lượng mức độ hiểu biết và tình hình thương mại hóa loài Vương tùng của cộng đồng người Dao, Tày vùng đệm.
2. Xác định đặc điểm phân loại và hình thái học: Mô tả chi tiết cấu trúc thân, cành, hoa, quả và biến thiên hình thái lá giữa cây trưởng thành ($D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$) và cây tái sinh.
3. Phân tích đặc tính sinh thái và cấu trúc quần xã: Xác định chỉ số giá trị quan trọng (Importance Value Index - IVI), tổ thành loài cây tầng cao, độ tàn che tán rừng, đặc điểm vi khí hậu và phẫu diện đất tại các sinh cảnh phân bố.
4. Khảo sát đặc tính tái sinh tự nhiên: Đánh giá mật độ, chất lượng và nguồn gốc tái sinh (hạt/chồi) tại các ô dạng bản (ODB).
5. Xây dựng giải pháp bảo tồn và nhân giống: Đề xuất mô hình bảo tồn nguyên vị (in-situ), chuyển vị (ex-situ) và khung chính sách quản trị tài nguyên bền vững.

Giải pháp tiếp cận và Phạm vi nghiên cứu

• Phương pháp tiếp cận: Tích hợp phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal - PRA) với phương pháp điều tra thực vật học định lượng của Curtis & McIntosh (1951) và phân loại rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1987).
• Phạm vi không gian: Rừng kín thường xanh trên núi đá vôi thuộc 3 phân khu: Nặm Thúng, Lũng Lỳ và Nặm Phiêng thuộc KBTL&SC Nam Xuân Lạc.
• Giới hạn kỹ thuật: Khảo sát thực địa trên địa hình karst hiểm trở (độ dốc trung bình $43^\circ$, vách đá lộ đầu 60–90%) trong khung thời gian từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương pháp nghiên cứu / Bảo tồn	Ưu điểm	Nhược điểm / Hạn chế	Mức độ phù hợp với Nam Xuân Lạc
Khảo sát tuyến định tính truyền thống	Triển khai nhanh, bao phủ diện tích rộng	Thiếu dữ liệu cấu trúc định lượng; không tính được chỉ số ưu thế sinh thái (IVI)	Thấp (chỉ dùng để định vị sơ bộ)
Điều tra xã hội học đơn lẻ (PRA)	Nắm bắt nhanh áp lực khai thác và thị trường	Dữ liệu mang tính chủ quan; không phản ánh chính xác mật độ và phân bố sinh học	Trung bình (cần kết hợp đo đếm sinh học)
Phân tích quần xã định lượng kết hợp thổ nhưỡng	Xác định chính xác cấu trúc sinh thái, mối quan hệ loài đi kèm và ổ sinh thái	Đòi hỏi nhân lực chuyên môn cao, khó khăn trên địa hình vách đá karst	Rất cao (phương pháp cốt lõi của đề tài)

Đánh giá nhu cầu quản lý bảo tồn (Mô hình MoSCoW)

• Must have (Bắt buộc phải có): Định vị tọa độ GPS quần thể Murraya glabra; công thức tổ thành cây tầng cao; công thức tổ thành cây tái sinh; dữ liệu trắc lượng hình thái lá; đánh giá áp lực nhân sinh.
• Should have (Nên có): Phân tích trắc lượng thổ nhưỡng (độ xốp, tầng đất mặt $A_0$, $A$); hàm lượng tinh dầu chiết xuất theo tuổi lá.
• Could have (Có thể có): Thử nghiệm ươm gieo hạt giống trong vườn ươm lâm nghiệp.
• Won't have (Chưa thực hiện trong giai đoạn này): Giải trình tự gen phân tử (DNA barcoding) hoặc phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) chi tiết từng đồng phân monoterpene.

       GAP ANALYSIS: TỪ HIỆN TRẠNG ĐẾN GIẢI PHÁP BẢO TỒN VƯƠNG TÙNG

---

Thiết kế hệ thống nghiên cứu thực địa

Công cụ và Thiết bị Kỹ thuật sử dụng

• Định vị & Đo đạc không gian: GPS Garmin eTrex 30x (sai số $\pm 3\text{m}$); Địa bàn lâm nghiệp Suunto KB-14; Thước đo độ cao Blume-Leiss.
• Trắc lượng hình thái: Thước kẹp kính quang học Mitutoyo 150mm (độ chính xác $0,01\text{ mm}$); Thước đo đường kính Richter $D_{1.3}$.
• Xử lý số liệu sinh thái: Phần mềm Microsoft Excel 2013 và R Project for Statistical Computing (v3.6.0) để phân tích tương quan và chạy ma trận tổ thành sinh thái.

Hệ thống Công thức Toán học Sinh thái học Quần xã

1. Chỉ số Giá trị Quan trọng (Importance Value Index - IVI):

IVI_i (%) = (A_i + D_i + RF_i) / 3

Trong đó:

• Độ phong phú tương đối ($A_i$):

A_i (%) = (N_i / sum(N)) * 100

• Độ ưu thế tương đối ($D_i$) dựa trên tiết diện ngang thân cây ($G_i$):

D_i (%) = (G_i / sum(G)) * 100
G_i = sum(pi * (D_1.3)^2 / 4)

• Tần suất xuất hiện tương đối ($RF_i$):

RF_i (%) = (F_i / sum(F)) * 100
F_i = (So_OTC_xuat_hien_loai_i / Tong_so_OTC) * 100

2. Hệ số Tổ thành Cây Tái sinh ($K_i$) và Mật độ Tái sinh ($N/ha$):

K_i = (N_i / N_tong) * 10
N/ha = (n_taisinh / S_ODB) * 10000

---

Phương pháp luận (Methodology)

                       QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 4 GIAI ĐOẠN

Ma trận Đánh giá Rủi ro và Biện pháp Giảm thiểu

Rủi ro kỹ thuật / Thực địa	Mức độ	Biện pháp kiểm soát & Giảm thiểu
Địa hình karst hiểm trở ($>40^\circ$), vách đá trơn trượt	Cao	Sử dụng thiết bị bảo hộ dây leo núi chuyên dụng; chia nhỏ tuyến điều tra theo đường đồng mức
Mật độ cá thể M. glabra quá thấp ngoài tự nhiên	Rất cao	Mở rộng diện tích khảo sát sang các dải vách đá lân cận; phỏng vấn dẫn đường bởi thợ rừng bản địa
Sai lệch số liệu đo đếm kích thước lá do dị hình	Trung bình	Chọn ngẫu nhiên 100 lá trên 4 hướng Đông - Tây - Nam - Bắc ở 3 tầng tán cây trưởng thành

---

Implementation và kết quả

Quy trình Thực thi và Xử lý Số liệu

Dữ liệu ngoại nghiệp từ 16 OTC và 80 ODB được xử lý tự động hóa thông qua thuật toán tính toán sinh thái quần xã viết bằng R script:

# Thuật toán tính toán cấu trúc tổ thành sinh thái IVI
calculate_ivi <- function(df_trees) {
  # df_trees chứa: Plot_ID, Species, DBH_cm
  total_plots <- length(unique(df_trees$Plot_ID))
  
  species_summary <- df_trees %>%
    group_by(Species) %>%
    summarise(
      Abundance_N = n(),
      BasalArea_G = sum(pi * (DBH_cm / 200)^2), # m2
      Plot_Freq = n_distinct(Plot_ID)
    )
  
  total_N <- sum(species_summary$Abundance_N)
  total_G <- sum(species_summary$BasalArea_G)
  total_F <- sum(species_summary$Plot_Freq)
  
  ivi_table <- species_summary %>%
    mutate(
      Ai = (Abundance_N / total_N) * 100,
      Di = (BasalArea_G / total_G) * 100,
      RFi = (Plot_Freq / total_F) * 100,
      IVI = (Ai + Di + RFi) / 3
    ) %>%
    arrange(desc(IVI))
  
  return(ivi_table)
}

---

Phân tích Hình thái Sinh học Loài Vương tùng (Murraya glabra)

• Dạng sống & Thân: Cây gỗ nhỏ mọc thành bụi cao 2–4m. Vỏ thân nhẵn, màu xám tro, ít cành nhánh cấp cao. Cây non có lớp lông tơ màu hung nâu phủ kín chồi và cuống lá non; ngọn non có màu đỏ tía đặc trưng.
• Cơ quan sinh dưỡng (Lá): Lá kép lông chim một lần lẻ, mọc so le, dài 10–25cm, mang 3–9 lá chét. Phiến lá chét hình trứng đến mũi mác; mặt trên bóng láng, mặt dưới xanh nhạt có 6–8 đôi gân lông chim. Toàn bộ phiến lá và viền mép lá chứa các túi tiết tinh dầu gợn lên tạo thành răng cưa giả.

       BIẾN THIÊN KÍCH THƯỚC LÁ CHÉT THEO VỊ TRÍ TÁN TRÊN LÁ KÉP (cm)

• Cơ quan sinh sản (Hoa & Quả): Cụm hoa chùm xim ở đầu cành mang hoa nhỏ màu trắng thơm ngát; 4–5 cánh hoa dài 4–6mm; 8 nhị (4 nhị ngoài dài 5mm, 4 nhị trong dài 4mm). Bầu nhụy sần sùi mang tuyến tinh dầu. Quả mọng hình cầu hoặc bầu dục, đường kính 7–9mm, chứa 1–2 hạt, khi chín chuyển màu đỏ tươi.

---

Đặc tính Sinh thái Quần xã và Đất đai

Cây Vương tùng chỉ xuất hiện tại 2 trong số 16 OTC khảo sát (OTC 07 tại Lũng Lỳ và OTC 15 tại Nặm Phiêng) ở đai cao 700–750m so với mực nước biển, độ dốc sườn núi $43^\circ$. Rừng thuộc trạng thái phục hồi sau khai thác $IIIA_2$.

Công thức Tổ thành Sinh thái Tầng Cây cao ($IVI \ge 5%$)

• Tại OTC 07: $$\text{Công thức} = 31,71Ng + 16,25Nh + 12,75Gvn + 10,72Tr + 7,49Tbb + 5,47Nr - 2,28Vt + 12,8Lk$$ (Trong đó: Ng: Nghiến; Nh: Nhọc; Gvn: Găng Việt Nam; Tr: Trai; Tbb: Thích Bắc Bộ; Nr: Nhãn rừng; Vt: Vương tùng ($IVI = 2,28%$); Lk: Loài khác)

• Tại OTC 15: $$\text{Công thức} = 15,49Ng + 11,06Tbb + 9,56Nh + 8,38Nr + 7,31Mt + 6,39Gvn + 6,18Sn + 5,24T + 5,21Tr - 1,5Vt + 23,66Lk$$ (Trong đó: Mt: Muồng trắng; Sn: Sâng; T: Táu; Vt: Vương tùng ($IVI = 1,50%$))

        CẤU TRÚC TỔ THÀNH TẦNG CAO NƠI VƯƠNG TÙNG PHÂN BỐ (OTC 07)
Nghiến (Ng)         ██████████████████████████████ 31,71%
Nhọc (Nh)           ███████████████ 16,25%
Găng VN (Gvn)       ████████████ 12,75%
Trai (Tr)           ██████████ 10,72%
Thích BB (Tbb)      ███████ 7,49%
Nhãn rừng (Nr)      █████ 5,47%
Vương tùng (Vt)     ██ 2,28% (Loài kèm phụ, chỉ số IVI < 5%)
Loài khác (Lk)      ████████████ 12,80%

Độ tàn che và Thổ nhưỡng

• Độ tàn che tán rừng: Trung bình đạt $0,70$ (dao động từ $0,55$ đến $0,85$).
• Độ che phủ thảm tươi, cây bụi: Đạt $10,95%$ (OTC 07: $9,0%$; OTC 15: $12,9%$), gồm các loài chỉ thị ẩm như Dây mã tiền, Ráy leo, Dương xỉ, Giảo cổ lam, Chân chim gai.
• Đặc tính Thổ nhưỡng: Đất phát triển trên đá vôi, tầng $A_0$ mỏng ($1\text{ cm}$), tầng đất mặt $A$ dày $10–20\text{ cm}$, thành phần cơ giới thịt nhẹ pha sét, màu nâu đỏ đến nâu vàng, ẩm xốp. Tỷ lệ đá lộ đầu cực cao từ $60%$ (OTC 15) đến $90%$ (OTC 07).

---

Khảo sát Động thái Tái sinh Tự nhiên

      TỔ THÀNH CÂY TÁI SINH TẠI CÁC Ô TIÊU CHUẨN CÓ VƯƠNG TÙNG (ODB = 25m²)

Mật độ tái sinh tự nhiên của Vương tùng đạt mức báo động đỏ: chỉ ghi nhận 3 cá thể cây mạ ($H_{vn} < 50\text{ cm}$) trong tổng số $400\text{ m}^2$ diện tích ô dạng bản khảo sát tại OTC 07, hoàn toàn vắng bóng tại OTC 15. Tỷ lệ hạt nảy mầm và sống sót thành cây triển vọng ($H_{vn} > 2\text{m}$) bằng $0%$.

---

Khảo sát Xã hội học PRA và Tác động Nhân sinh

Kết quả phỏng vấn cấu trúc 30 hộ gia đình (20 hộ thôn Nà Dạ, 10 hộ thôn Bản Eng):

• Hiểu biết & Khai thác: $100%$ người dân nhận biết được loài cây dưới các tên gọi bản địa (Củ khỉ, Cơm nguội, Nguyệt quế nhẵn, Nhâm hôi).
• Mục đích sử dụng: $90%$ hộ khai thác lá và rễ để bán cho thương lái cất tinh dầu; $10%$ kết hợp bán và làm thuốc sắc chữa cảm sốt, phong thấp; $0%$ hộ có hoạt động gây trồng hoặc bảo vệ nhân tạo.
• Điểm áp lực nhân sinh (Thang điểm 0–3):
  • Khai thác lâm sản ngoài gỗ: $1,61 / 3,00$
  • Chặt phá cây gỗ tầng cao: $0,96 / 3,00$
  • Đốt thực bì làm nương rẫy: $0,93 / 3,00$
  • Chăn thả gia súc tự do trong vùng lõi: $0,51 / 3,00$

---

Đổi mới và đóng góp

Điểm mới Khoa học và Công nghệ

1. Thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng đầu tiên: Cung cấp bộ thông số toán học sinh thái đầy đủ nhất về $IVI$, độ tàn che ($0,70$), mật độ tái sinh và phẫu diện thổ nhưỡng của Murraya glabra trên núi đá vôi Nam Xuân Lạc.
2. Xác lập mối quan hệ quần xã đặc trưng: Chứng minh Vương tùng là loài cây ưa bóng một phần dưới tán rừng kín ($IIIA_2$), đi kèm chỉ thị với các loài cây gỗ quý như Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Trai (Garcinia fragraeoides), Thích Bắc Bộ (Acer tonkinense).
3. Định lượng giá trị hoạt chất và tổn thương quần thể: Kết nối hàm lượng menthone ($93–99%$) với động lực khai thác kiệt quệ từ thị trường, làm căn cứ chuyển đổi nhóm bảo tồn ưu tiên.

                  SO SÁNH CÁC GIẢI PHÁP TIẾP CẬN BẢO TỒN

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Chiến lược Bảo tồn Nguyên vị (In-situ Conservation)

• Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt: Đóng cọc ranh giới bảo tồn tuyệt đối xung quanh khu vực OTC 07 (Lũng Lỳ) và OTC 15 (Nặm Phiêng) tại đai cao $700–750\text{ m}$. Nghiêm cấm mọi hành vi chặt tỉa, chăn thả gia súc và đào xới rễ.
• Tác động lâm sinh hỗ trợ tái sinh: Tiến hành phát dọn cục bộ dây leo, cây bụi lấn át (Dây mã tiền, Ráy leo) trong bán kính $10\text{ m}$ quanh cây mẹ để tăng cường chiếu sáng tán dưới, xới nhẹ đất mặt xen kẽ hốc đá tạo điều kiện cho hạt rơi tiếp xúc tầng đất ẩm $A$.

Quy trình Nhân giống Chuyển vị (Ex-situ Propagation)

        QUY TRÌNH KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG & GÂY TRỒNG VƯƠNG TÙNG
[Cấy bầu đất (Vỏ PE 12x20cm, 80% đất mùn núi đá + 20% phân chuồng hoai)]
[Chăm sóc vườn ươm 8-12 tháng (Đạt Hvn >= 30cm, D0 >= 0.4cm)]
[Trồng bổ sung dưới tán rừng IIIA2 (Mật độ 500 cây/ha, Độ tàn che 0.6)]

Phân tích Hiệu quả Kinh tế - Xã hội (ROI Lâm nghiệp)

• Khai thác truyền thống (Phá hủy): Đào rễ bán thô đem lại thu nhập $50.000–80.000\text{ VNĐ/kg}$, làm suy kiệt toàn bộ cây mẹ sau 1 lần thu hoạch.
• Mô hình Khai thác Tinh dầu Bền vững: Thu hái lá tỉa cành định kỳ ($2\text{ lần/năm}$), năng suất $15–20\text{ kg lá/bụi/năm}$. Với tỷ lệ tinh dầu $4,40%$, $100\text{ kg}$ lá tươi chiết xuất được $4,4\text{ lít}$ tinh dầu menthone đậm đặc, giá trị thương mại đạt $4.000.000–6.000.000\text{ VNĐ}$, cao gấp 8 lần khai thác hủy diệt.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

1. Số lượng mẫu cây mẹ hạn chế: Do nạn khai thác quá mức trước năm 2014, trong 16 OTC chỉ ghi nhận 2 cá thể cây mẹ trưởng thành, làm giảm tính đại diện thống kê về mặt hình thái học quần thể lớn.
2. Khung thời gian nghiên cứu: Đề tài tiến hành trong 5 tháng (tháng 01 – tháng 05/2014) nên chưa theo dõi trực tiếp trọn vẹn chu kỳ ra quả chín (tháng 8–9) tại thực địa mà phải kế thừa số liệu mẫu tiêu bản.

Hướng phát triển tiếp theo

• Nghiên cứu nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm cành có xử lý chất điều hòa sinh trưởng (IBA, NAA nồng độ 500–1.000 ppm).
• Ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào thực vật (in-vitro) phục vụ sản xuất cây giống quy mô lớn.
• Phân tích sâu thành phần hóa sinh tinh dầu thu hái ở các thời điểm khác nhau trong năm bằng sắc ký khí GC-MS.

---

Đối tượng hưởng lợi

                 CƠ CẤU ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI TỪ DỰ ÁN

• Sinh viên & Học viên Lâm nghiệp: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn hóa về phương pháp luận nghiên cứu sinh thái học thực vật và cấu trúc rừng núi đá vôi.
• Ban quản lý Rừng đặc dụng: Sở hữu dữ liệu tọa độ và giải pháp lâm sinh cụ thể để thực hiện nhiệm vụ bảo tồn loài theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Cộng đồng địa phương (Dân tộc Dao, Tày): Nâng cao nhận thức, tiếp cận quy trình nhân giống để phát triển kinh tế hộ gia đình từ dược liệu dưới tán rừng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện lập địa tự nhiên tối ưu để cây Vương tùng phát triển là gì?

Vương tùng phát triển tối ưu trên vách núi đá vôi karst ở đai cao $700–750\text{ m}$ so với mực nước biển, độ dốc sườn núi khoảng $40–45^\circ$. Đất thuộc loại nâu đỏ hoặc nâu vàng phát triển trên đá vôi, ẩm, xốp, giàu mùn hữu cơ nhưng tầng đất mặt mỏng ($10–20\text{ cm}$), độ tàn che tán rừng duy trì từ $0,6–0,7$.

2. Tại sao khả năng tái sinh tự nhiên của Vương tùng tại Nam Xuân Lạc lại cực kỳ thấp?

Có 3 nguyên nhân chính: (1) Số lượng cây mẹ thành thục quá ít (chỉ 2 cây/16 OTC); (2) Tỷ lệ đá lộ đầu cao ($60–90%$) khiến hạt rụng khó tiếp xúc với đất ẩm để nảy mầm; (3) Cây con bị cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng gay gắt bởi thảm tươi rậm rạp và dây leo tầng thấp.

3. Thành phần hóa học chính của tinh dầu lá Vương tùng là gì và ứng dụng ra sao?

Thành phần chủ yếu trong tinh dầu lá Vương tùng là menthone ($C_{10}H_{18}O$), chiếm tỷ lệ $93–99%$. Đây là hợp chất monoterpene cetone tự nhiên quý giá dùng để sản xuất dầu xoa bóp, thuốc cảm cúm, giảm đau khớp và chuyển hóa tổng hợp menthol phục vụ công nghiệp dược phẩm.

4. Người dân địa phương có thể gây trồng loài cây này tại vườn nhà không?

Hoàn toàn có thể. Vương tùng có thể nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành. Khi đưa về vườn nhà vùng đệm, cần tạo giá thể đất mùn pha đá vôi thoát nước tốt, duy trì độ che bóng $50–60%$ trong 2 năm đầu để mô phỏng điều kiện dưới tán rừng tự nhiên.

5. Khung pháp lý nào đang bảo vệ loài cây Vương tùng tại Việt Nam?

Loài Vương tùng (Murraya glabra) được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) phân hạng VU A1a,c,d; nằm trong danh mục bảo tồn ĐDSH cấp quốc gia và chịu sự quản lý, bảo vệ nghiêm ngặt của Luật Lâm nghiệp cùng Nghị định 32/2006/NĐ-CP (nhóm IIA - hạn chế khai thác thương mại).

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của tác giả Lèng Ngọc Mẫn tại KBTL&SC Nam Xuân Lạc đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu đề ra, làm sáng tỏ các đặc điểm sinh học, sinh thái và hiện trạng quần thể của loài cây dược liệu quý hiếm Vương tùng (Murraya glabra Guillaum.).

• Giá trị học thuật: Đề tài đã xây dựng thành công công thức cấu trúc tổ thành sinh thái $IVI$ tầng cây cao ($31,71Ng + 16,25Nh + 12,75Gvn + ... - 2,28Vt$) và hệ số tái sinh ($K_i = 1,30$), bổ sung nguồn dẫn liệu quý giá cho ngành thực vật học và lâm học Việt Nam.
• Giá trị thực tiễn: Cảnh báo nguy cơ suy kiệt nguồn gen do tỷ lệ đá lộ đầu cao ($90%$) kết hợp áp lực khai thác thương mại ($90%$ hộ phỏng vấn); đồng thời đề xuất giải pháp khoanh nuôi bảo vệ In-situ và nhân giống Ex-situ khả thi.
• Kêu gọi hành động: Ban quản lý KBTL&SC Nam Xuân Lạc và các cơ quan hữu quan cần nhanh chóng đưa khu vực Lũng Lỳ và Nặm Phiêng vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt; đồng thời triển khai dự án thử nghiệm ươm gieo hạt giống nhằm bảo tồn bền vững nguồn gen cây rừng quý hiếm này cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam được coi là một trong những nước thuộc vùng Đông Nam Á giàu về đa dạng sinh học (ĐDSH). Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động, thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miễn Điện, Nam Trung Quốc, Indonesia và Malaysia. Các đặc điểm trên đã tạo cho nơi đây trở thành một trong những khu vực có ĐDSH cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới. ĐDSH có vai trò rất quan trọng đối với việc duy trì các chu trình tự nhiên và cân bằng sinh thái.

Đó là cơ sở của sự sống còn, thịnh vượng của loài người và sự bền vững của thiên nhiên trên trái đất. Việt Nam được coi là một trong những trung tâm ĐDSH của vùng Đông Nam Á. Từ kết quả nghiên cứu về khoa học cơ bản trên lãnh thổ Việt Nam, nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đều nhận định rằng Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á có tính đa ĐDSH cao do có sự kết hợp của nhiều yếu tố. Tuy nhiên, tài nguyên rừng Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau như nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng kế hoạch, chiến tranh,… Theo số liệu mà Maurand P.

công bố trong công trình “Lâm nghiệp Đông Dương” thì đến năm 1943 Việt Nam còn khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ là 43,7% diện tích lãnh thổ. Quá trình mất rừng xảy ra liên tục từ năm 1943 đến đầu những năm 1990, đặc biệt từ năm 1976 - 1990 diện tích rừng tự nhiên giảm mạnh, chỉ trong 14 năm diện tích rừng giảm đi 2,7 triệu ha, bình quân mỗi năm mất gần 190 ngàn ha (1,7%/năm) và diện tích rừng giảm xuống mức thấp nhất là 9,2 triệu ha với độ che phủ 27,8% vào năm 1990. Tính tới hết năm 2010 - 2011 - 2012 với nhiều nỗ lực cho việc bảo vệ và phát triển rừng thông qua nhiều chương trình và dự án, tỷ lệ che phủ rừng của nước ta năm 2010 đạt 39,5%, năm 2011 đạt 40,2%, năm 2013 đạt 40.7% (Tình hình thực hiện phát triển kinh tế xã hội năm 2011, 2012, 2013) xong chủ yếu là rừng trồng, rừng tự nhiên vẫn suy giảm. Việc n 2 mất rừng tự nhiên, dẫn tới đất đai bị suy thoái do xói mòn, rửa trôi, sông hồ bị bồi lấp, môi trường bị thay đổi, hạn hán lũ lụt gia tăng, ảnh hưởng lớn đến mọi mặt đời sống của nhiều vùng dân cư.

Mất rừng còn đồng nghĩa với sự mất đi tính đa dạng về nguồn gen động thực vật. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (KBTL&SCNXL) huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn được thành lập theo Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/03/2004 của UBND tỉnh Bắc Kạn với diện tích 1.788 ha, nằm trong địa giới hành chính của xã Xuân Lạc, Bản Thi và Đồng Lạc chủ yếu là rừng trên núi đá vôi có nhiều loài cây quý hiếm. Trong khu vực có khoảng 373 loài động vật, trong đó có 20 loài quý hiếm; hệ thực vật khá phong phú gồm 515 loài thực vật bậc cao, trong đó có 30 loài quý hiếm được ghi trong sách đỏ Việt Nam. Mặc dù có diện tích nhỏ, nhưng KBTL&SCNXL là hành lang quan trọng nối liền Vườn quốc gia Ba Bể với khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên Na Hang.

Hiện trạng rừng ở KBT này còn tương đối nguyên vẹn, nhiều nơi ít bị tác động bởi con người, còn lưu giữ nhiều loài động vật quý hiếm đang có nguy cơ bị tuyệt Chủng ở Việt Nam và trên thế giới như Voọc đen má trắng, Vạc Hoa và các loài thực vật quý hiếm như Vương tùng, Huỳnh đường, Nghiến, Đinh, Thông pà cò các loài lan hài,. Núi đá vôi là hệ sinh thái rất đặc biệt của nước ta, nó chứa đựng một nguồn tài nguyên sinh học vô cùng quí giá. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam, KBTL&SC NXL là vùng núi đá vôi liền kề với VQG Ba Bể, KBT Na Hang Tuyên Quang. Tuy nhiên trong thực tế nguồn tài nguyên rừng tại đây đang bị tác động mạnh bởi sức ép của các làng bản xung quanh.

Vì vậy, công tác bảo tồn tính đa dạng sinh học, bảo vệ nguồn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác tại KBT đã được tỉnh Bắc Kạn rất quan tâm. Cũng như các KBT khác, KBTL & SCNXL huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn là nơi lưu giữ những nguồn gen và các loài động thực vật có giá trị, đặc biệt loài cây Vương tùng. Để tìm hiểu một số loài thực vật quý, hiếm đó tôi tiến hành thực hiện khóa luận tốt nghiệp: “ Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Vương tùng (Murraya galabra Guillaum.) làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc huyện Chợ Đồn Tỉnh Bắc Kạn ” n 3 1. Mục đích Dựa trên cơ sở điều tra nghiên cứu đặc điểm sinh thái và sự phân bố của loài Vương tùng làm cơ sở để đề xuất một số biện pháp nhằm bảo vệ loài Vương tùng và bảo tồn nguồn gen loài thực vật quý hiếm còn tồn tại trong KBT.

Mục tiêu - Tìm hiểu sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Vương tùng trong khu vực nghiên cứu. - Xác định tình hình phân bố tự nhiên của loài Vương tùng trong khu vực nghiên cứu. - Xác định một số đặc điểm sinh học và sinh thái của loài Vương tùng, từ đó đề xuất một số biện pháp để bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Vương tùng, một trong những loài cây rừng quý hiếm có trong KBT. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Việc nghiên cứu giúp tôi củng cố lại và bổ sung thêm kiến thức đã học. Qua đó giúp tôi làm quen với việc nghiên cứu khoa học, viết và trình bày báo cáo khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Thấy được sự đa dạng của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu, và sự suy giảm của các loài thực vật trong những năm qua, từ đó đánh giá được sự tác động của con người đối với tài nguyên rừng. - Đưa ra một số biện pháp nhằm bảo tồn loài cây Vương tùng cùng các loài thực vật quý hiếm khác tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc.

- Đây là tài liệu tham khảo cho những người có nhu cầu tìm hiểu về các vấn đề đã được nêu trong khóa luận. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu Trong những năm nửa cuối của thế kỷ 20, diện tích rừng của Việt Nam đã có những biến động đáng kể; chất lượng rừng và giá trị đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần.

∗Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường.là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. ∗Về cơ sở bảo tồn Trước tình hình đó, Chính phủ Việt Nam đã có những giải pháp nhằm bảo vệ rừng, bảo vệ giá trị đa dạng sinh học. Một trong những giải pháp quan trọng là việc thành lập hệ thống các khu rừng đặc dụng trên phạm vi toàn quốc. Ngày 8 tháng 9 năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) đã ban hành chỉ thị số194-CT về việc thành lập hệ thống rừng đặc dụng với 73 khu, và được chia làm 3 loại: vườn quốc gia (VQG), khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên và khu rừng văn hoá lịch sử và môi trường.

Ngày 17 tháng 9 năm 2003, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định số192/2003/QĐ-TTg phê duyệt chiến lược quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam đến năm 2010[17]. Hệ thống này có tổng diện tích gần 2,5 triệu hécta chiếm khoảng 7% diện tích tự nhiên toàn quốc với 126 khu rừng đặc dụng, trong đó có 27 VQG, 49 khu dự trữ thiên nhiên, 13 khu bảo tồn loài/nơi cư trú và 37 khu bảo tồn cảnh quan. Đến tháng 12 năm 2009, số lượng VQG của Việt Nam là 30 khu. n 5 Bên cạnh sự ra đời của hệ thống các khu rừng đặc dụng, Chính phủ cũng đã ban hành các quy định về việc bảo tồn và phát triển các loài động thực vật quý hiếm.

Ngày 17 tháng 1 năm 1992, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã ban hành Nghị định số18 - HĐBT về việc quy định danh mục động thực vật rừng quý hiếm và chế độ quản lý bảo vệ. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ (Sách đỏ Việt nam, 1986) phần II, Thực vật[3]. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (Sách đỏ việt Nam, 2007) phần II Thực vật[4], để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên(EW) Nhóm các loài nguy cấp được chú trọng bảo vệ hàng đầu gồm các phân hạng chính sau: + Cực kì nguy cấp(CR) + Nguy cấp (EN) + Sắp nguy cấp (VU) Nhóm các loài ít nguy cấp: + Ít nguy cấp: (LR) - Phụ thuộc bảo tồn: (LR/cd) - Sắp bị đe dọa: (LR/nt) - Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc) +Thiếu dẫn liệu: Data Deficient (DD) + Không đánh giá: Not Evaluated (NE) Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP)[14].

Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: +IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IA đối với thực vật rừng).