CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CÔNG TÁC THANH NIÊN 1. Khái quát chung của quản lý nhà nước về công tác thanh niên 1. Khái niệm thanh niên và công tác thanh niên Thanh niên là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong đời sống hằng ngày cũng như trong lĩnh vực khoa học. Tùy thuộc vào nội dung tiếp cận mà có các quan niệm khác nhau về thanh niên.
Theo Từ điển Tiếng Việt [49, tr871]: “Thanh niên là người còn trẻ, đang ở độ tuổi trưởng thành”. Khái niệm này xác định thanh niên dưới hai góc độ: sinh học (độ tuổi) và tâm lý, giáo dục (sự trưởng thành), không phân biệt thành phần dân tộc, tôn giáo, vùng miền. Về mặt sinh học, thanh niên được coi là một giai đoạn phát triển trong cuộc đời con người. Các nhà tâm lý học lại thường nhìn nhận thanh niên gắn với các đặc điểm tâm lý lứa tuổi và coi đó là yếu tố cơ bản để phân biệt với các lứa tuổi khác.
Ở giai đoạn này, sự phát triển về thể chất đạt đến đỉnh cao, tuy nhiên, các yếu tố tâm lý mới được định hình và ổn định một cách tương đối. Dưới góc độ xã hội học, thanh niên lại được nhìn nhận là một giai đoạn xã hội hóa - thời kỳ kết thúc của tuổi thơ phụ thuộc chuyển sang xác lập vai trò cá nhân qua các hoạt động độc lập với tư cách đầy đủ của một công dân, là một trong các chủ thể của các quan hệ xã hội. Dưới góc độ kinh tế học, thanh niên là một lực lượng xã hội hùng hậu, là nguồn lực bổ sung cho đội ngũ những người lao động trên các lĩnh vực sản xuất v.v… Dưới góc độ chính trị, thanh niên được hiểu là lực lượng hậu bị của các đảng phái chính trị. Tại Việt Nam, ĐCS Việt Nam luôn coi công tác đoàn kết, 8 Luan van tập hợp, giáo dục thanh niên đi theo lý tưởng cộng sản chủ nghĩa là công tác có ý nghĩa rất quan trọng.
Đồng thời, xác định việc xây dựng Đoàn TNCS Hồ Chí Minh - tổ chức đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp của thanh niên, là đội dự bị tin cậy của Đảng, là một trong các nhân tố đảm bảo sự phát triển của Đảng và cách mạng Việt Nam [47]. Công ước của Liên hợp quốc định nghĩa thanh niên là nhóm người từ 15 đến 24 tuổi, chủ yếu dựa trên cơ sở phân biệt các đặc điểm về tâm sinh lý và hoàn cảnh xã hội so với các nhóm lứa tuổi khác. Nhưng Công ước quốc tế của Liên hợp quốc về quyền trẻ em lại xác định trẻ em đến dưới 18 tuổi [48]. Theo Điều 1, Luật Thanh niên năm 2005 [35], quy định: “Thanh niên quy định trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”.
Trong quá trình xây dựng Luật Thanh niên, độ tuổi để xác định là tuổi thanh niên cũng đã được bàn bạc, thảo luận, tranh luận với nhiều ý kiến khác nhau và cuối cùng đi đến thống nhất với quy định từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi. Ngoài ra, khái niệm thanh niên cũng được xem xét, nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác như triết học, giáo dục học, văn hóa học… Theo Từ điển Tiếng Việt [49]: công tác là “công việc của Nhà nước, của đoàn thể” hoặc “thực hiện công việc của Nhà nước, của đoàn thể”. Như vậy công tác thanh niên có thể được hiểu là công việc của Nhà nước, của đoàn thể hay thực hiện công việc của nhà nước, của đoàn thể liên quan đến thanh niên. Cách hiểu này đúng, tuy nhiên chưa phản ánh được đầy đủ tính mục đích của công tác thanh niên.
Điều 4, Nghị định số 120/2007/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thanh niên (2005) giải thích: “công tác thanh niên là những hoạt động của Đảng, Nhà nước và xã hội nhằm giáo dục, bồi dưỡng, tạo điều kiện thuận lợi cho thanh niên phấn đấu và trưởng thành, 9 Luan van đồng thời phát huy vai trò xung kích, sức sáng tạo và tiềm năng to lớn của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [18]. Công tác thanh niên là một bộ phận quan trọng trong công tác quần chúng, bao gồm toàn bộ những hoạt động của Đảng, Nhà nước, Đoàn Thanh niên và xã hội nhằm giáo dục, bồi dưỡng và tạo điều kiện cho thanh niên phát triển, trưởng thành, phát huy mọi tiềm năng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc [47]. Công tác thanh niên là một loại hoạt động xã hội hàm chứa sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các chủ thể xã hội và thanh niên, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của thanh niên và yêu cầu phát triển của xã hội; là quá trình tạo ra môi trường kinh tế, văn hoá, xã hội và là trường học cộng sản cho thanh niên học tập, rèn luyện và trưởng thành; là quá trình đưa thanh niên vào hoạt động thực tiễn cách mạng, đồng thời định hướng giúp thanh niên tự giáo dục, tự hoàn thiện nhân cách của mình. Khái niệm quản lý nhà nước về công tác thanh niên Trong QLNN, QLNN đối với công tác thanh niên giữ vai trò rất quan trọng; là hoạt động lập pháp, lập quy của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm đề ra các chính sách, pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội, các hoạt động của tổ chức và hành vi của công dân liên quan đến thanh niên; là hoạt động QLNN đối với công tác thanh niên trong bộ máy hành chính nhà nước; là hoạt động điều hành của Nhà nước trong việc tổ chức và phối hợp các cơ quan, các tổ chức trong công tác thanh niên.
QLNN đối với công tác thanh niên bao gồm cả các hoạt động kiểm tra, giám sát của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với các cơ quan, tổ chức trong công tác thanh niên. QLNN đối với công tác thanh niên là một dạng quản lý xã hội tổng hợp, mang tính quyền lực nhà nước đối với một đối tượng đặc trưng là thanh niên; là quá trình tác động của hệ thống các cơ quan nhà nước đối với công 10 Luan van tác thanh niên và thanh niên bằng chính sách, luật pháp, cơ chế vận hành và tổ chức bộ máy, bằng kiểm tra, giám sát, đồng thời cũng bằng các chính sách, luật pháp, Nhà nước huy động mọi tổ chức, mọi nguồn lực xã hội tham gia thực hiện các nhiệm vụ công tác thanh niên. QLNN đối với công tác thanh niên có những cách tiếp cận như sau [47], [48]: Thứ nhất, QLNN đối với công tác thanh niên là những hoạt động lập pháp và lập quy của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để chế định ra những quy định về công tác thanh niên; là hoạt động QLNN trong phạm vi những công việc về hành chính của các cơ quan trong bộ máy nhà nước có liên quan đến thanh niên; là hoạt động điều hành của Nhà nước về sự phối hợp tất cả cơ quan, bộ máy hoặc đoàn thể có liên quan đến công tác thanh niên, đặt công tác thanh niên trong sự thống nhất có sự quan tâm toàn diện của Nhà nước. Thứ hai, QLNN về công tác thanh niên là hoạt động điều hành của Nhà nước về sự phối hợp tất cả các cơ quan, bộ máy hoặc đoàn thể có liên quan đến công tác thanh niên; đặt công tác thanh niên trong sự thống nhất có sự quan tâm toàn diện và sự chi phối pháp luật của Nhà nước.
Thứ ba, QLNN về công tác thanh niên là hoạt động xây dựng thể chế có liên quan đến thanh niên, là sự quản lý của các cơ quan Nhà nước theo các chế định pháp luật, chính sách để điều chỉnh, phối hợp thống nhất việc triển khai nhiệm vụ công tác thanh niên của các tổ chức, lực lượng trong xã hội nhằm đạt được các mục tiêu của Đảng về công tác giáo dục, bồi dưỡng và phát huy lực lượng thanh niên. Các khái niệm này về căn bản là đúng, tuy nhiên chưa phản ảnh được đầy đủ tính đặc thù của hệ thống chính trị ở Việt Nam, đó là: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ. Từ "nhân dân làm chủ" bao hàm cả sự 11 Luan van tham gia QLNN về xã hội của nhân dân một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các tổ chức đại diện. Do vậy, QLNN về công tác thanh niên là một dạng quản lý xã hội tổng hợp, mang tính quyền lực Nhà nước đối với một đối tượng đặc trưng là thanh niên; là hoạt động lập pháp, lập quy của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm đề ra các chính sách, pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội, các hoạt động của tổ chức và hành vi của công dân liên quan đến thanh niên; là hoạt động điều hành của Nhà nước trong việc tổ chức và phối hợp các cơ quan, các tổ chức trong công tác thanh niên.
QLNN đối với công tác thanh niên bao gồm cả các hoạt động kiểm tra, giám sát của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với các cơ quan, tổ chức trong công tác thanh niên, đồng thời bằng các chính sách, luật pháp, Nhà nước huy động mọi tổ chức, mọi nguồn lực xã hội tham gia thực hiện các nhiệm vụ công tác thanh niên. Tóm lại, QLNN đối với công tác thanh niên là hoạt động lập pháp, lập quy của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm đề ra các chính sách, pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội, các hoạt động của tổ chức và hành vi của công dân liên quan đến thanh niên; là hoạt động điều hành của Nhà nước trong việc tổ chức và phối hợp các cơ quan, các tổ chức trong công tác thanh niên; các hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến công tác thanh niên [47], [48]. Từ khái niệm này, cho thấy sự cần thiết của QLNN về công tác thanh niên. Thực vậy, Thanh niên là một lực lượng xã hội to lớn, là nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của xã hội, là lực lượng xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Từ những ngày đầu cách mạng, Ðảng và Bác Hồ đã đề cao vai trò, vị trí quan trọng của thanh niên. Hơn tám mươi chín năm qua, Ðảng ta đã ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị về công tác thanh niên.