Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO, RỦI RO LÃI SUẤT VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề chung về rủi ro và công tác quản trị rủi ro trong hoạt động của NHTM 1. Những vấn đề chung về rủi ro 1. Khái niệm Mọi người đều phải thừa nhận rằng môi trường sống của chúng ta đầy rẫy những rủi ro.
Rủi ro có thể xuất hiện trong mọi ngành, mọi lĩnh vực. Rủi ro có thế xuất hiện một cách bất ngờ ở mọi lúc, mọi nơi. Tùy theo cách tiếp cận, ta có những cách định nghĩa khác nhau về rủi ro. Nhưng nhìn chung, có thể chia làm 2 quan điểm sau: - Theo quan điểm truyền thống: Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xãy ra cho con người.
Xã hội loài người càng phát triển, hoạt động của con người cũng ngày càng nhiều và đa dạng, và xuất hiện những rủi ro mới, chưa từng có trong quá khứ. - Theo quan điểm trung hòa Rủi ro là sự không chắc chắn, một tình trạng bất ổn hay sự biến động tiềm ẩn ở kết quả. Tuy nhiên, không phải sự không chắc chắn nào cũng là rủi ro. Chỉ những tình trạng không chắc chắn nào có thể ước đoán được xác suất xãy ra mới được xem là rủi ro.
Những tình trạng không chắc chắn nào chưa từng xãy ra và không thể ước đoán được xác suất xãy ra được xem là bất trắc chứ không phải rủi ro. Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được. Như vậy, Rủi ro được xem như là sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng. Giá trị kỳ vọng chính là giá trị trung bình có trọng số của một biến nào đó với trọng số chính là xác suất xãy ra giá trị của biến đó.
Sự khác biệt giữa giá trị 2 thực tế so với giá trị kỳ vọng được đo lường bởi độ lệch chuẩn. Do vậy, Độ lệch chuẩn hay Phương sai (Bình phương độ lệch chuẩn) chính là thước đo của rủi ro. Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng Rủi ro là những biến cố không mong đợi mà khi xãy ra sẽ dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định. Nhận xét: - Rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng của ngân hàng là hai đại lượng đồng biến với nhau trong một khoảng giá trị nhất định - Khi đề cập đến rủi ro người ta thường đề cập đến hai yếu tố mang tính đặc trưng: + Biên độ rủi ro: thể hiện mức độ thiệt hai do rủi ro gây ra + Tần suất xuất hiện rủi ro - Rủi ro là một yếu tố khách quan cho nên người ta không thể nào loại trừ được hẳn mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện của chúng cũng như những tác hại mà chúng gây nên 1.3 Ảnh hưởng của rủi ro đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng và nền kinh tế - xã hội Rủi ro sẽ gây tổn thất về tài sản cho ngân hàng.
Những tổn thất thường gặp là mất vốn khi cho vay, gia tăng chi phí hoạt động, giảm sút lợi nhuận, giảm sút giá trị của tài sản… Rủi ro làm giảm uy tín, sự tín nhiệm của khách hàng và có thể đánh mất thương hiệu của Ngân hàng. Một ngân hàng làm ăn thua lỗ liên tục, một ngân hàng thường xuyên không đủ khả năng thanh khoản có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng rút tiền hàng loạt của khách hàng, và phá sản là con đường tất yếu. Rủi ro khiến ngân hàng bị thua lỗ và bị phá sản sẽ ảnh hưởng đến hàng ngàn người gửi tiền vào ngân hàng, hàng ngàn doanh nghiệp không được đáp ứng nhu cầu vốn… làm cho nền kinh tế bị suy thoái, giá cả tăng, sức mua giảm, thất nghiệp 3 tăng, gây rối loạn trật tự xã hội. Và hơn nữa sẽ kéo theo sự sụp đổ của hàng loạt các ngân hàng trong nước, trong khu vực.
Hơn nữa, sự phá sản của một ngân hàng sẽ dẫn đến sự hoảng loạn của hàng loạt các ngân hàng khác và ảnh hưởng xấu đến toàn bộ nền kinh tế. Ngoài ra, rủi ro tín dụng cũng ảnh hưởng đến nền kinh tế thế giới, vì trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa kinh tế thế giới hiện nay, nền kinh tế của mỗi quốc gia đều phụ thuộc vào nền kinh tế khu vực và thế giới. Mặt khác, mối liên hệ về tiền tệ, đầu tư giữa các nước phát triển rất nhanh nên rủi ro tín dụng tại một nước luôn ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế các nước có liên quan. Thực tế đã chứng minh qua cuộc khủng hoảng tài chính châu Á (1997) và mới đây là cuộc khủng hoảng tài chính Nam Mỹ (2001-2002).
Quản trị rủi ro trong hoạt động của NHTM Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro. Quản trị rủi ro bao gồm các bước: Nhận dạng rủi ro, Phân tích rủi ro, Đo lường rủi ro, Kiểm soát, Phòng ngừa rủi ro và Tài trợ rủi ro. Nhận dạng rủi ro Nhận dạng rủi ro là quá trình xác định liên tục và có hệ thống đối với các hoạt động kinh doanh của ngân hàng thông qua việc phân tích khách hàng, môi trường kinh doanh, đặc thù các sản phẩm, dịch vụ và quy trình nghiệp vụ. Nhận dạng rủi ro bao gồm các công việc: theo dõi, xem xét, nghiên cứu môi trường hoạt động và toàn bộ mọi hoạt động của ngân hàng nhằm thống kê được tất cả các rủi ro, không chỉ những loại rủi ro đã và đang xảy ra, mà còn dự báo được những rủi ro mới có thể xuất hiện, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro thích hợp.
Phân tích rủi ro Phân tích rủi ro là phải xác định được những nguyên nhân gây ra rủi ro. Đây là một công việc phức tạp, bởi mỗi rủi ro không chỉ do một nguyên nhân duy nhất 4 gây ra mà thường do nhiều nguyên nhân gây ra. Trên cơ sở tìm ra các nguyên nhân, nhà quản trị sẽ tìm ra biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa rủi ro và tác động đến các nguyên nhân thay đổi chúng. Đo lường rủi ro Đo lường rủi ro là việc thu thập số liệu và phân tích, đánh giá.
Từ kết quả thu thập được, nhà quản trị lập ma trận đo lường rủi ro. Để đánh giá mức độ quan trọng của rủi ro đối với ngân hàng người ta sử dụng cả 2 tiêu chí: Tần suất xuất hiện của rủi ro và Biên độ của rủi ro – mức độ nghiêm trọng của tổn thất. Trong đó tiêu chí thứ 2 đóng vai trò quyết định. Hiện nay, trên thực tế có 3 phương pháp định lượng cơ bản: Phương pháp thống kê: dựa trên việc tính toán xác suất xãy ra thiệt hại đối với nghiệp vụ được nghiên cứu.
Phương pháp kinh nghiệm: hình thành trên kinh nghiệm của các chuyên gia. Phương pháp tính toán – Phân tích: dựa trên việc xây dựng đường cong xác suất thiệt hại và đánh giá rủi ro dựa trên sự biến thiên của đồ thị toán ứng dụng bằng phương pháp ngoại suy. Tuy nhiên, việc đánh giá rủi ro trên cơ sở toán học về mặt lý thuyết chưa hoàn thiện, vì vậy phương pháp này trên thực tế hiện nay chưa được áp dụng rộng rãi. Kiểm soát – Phòng ngừa rủi ro Công việc trọng tâm của công tác quản trị rủi ro là kiểm soát rủi ro Kiểm soát rủi ro là việc sử dụng các biện pháp, kỹ thuật, công cụ, chiến lược, các chương trình hoạt động để ngăn ngừa, né tránh hoặc giảm thiểu những tổn thất, những ảnh hưởng không mong đợi có thể xãy ra với ngân hàng.
Các biện pháp kiểm soát rủi ro như: các biện pháp né tránh rủi ro, ngăn ngừa tổn thất, giảm thiểu tổn thất, chuyển giao rủi ro, đa dạng rủi ro, quản trị thông tin… 1. Bù đắp rủi ro Khi rủi ro đã xãy ra, trước hết cần theo dõi, xác định chính xác những tổn thất về tài sản, về nguồn nhân lực, về giá trị pháp lý. Sau đó cần có những biện pháp bù đắp rủi ro thích hợp. Các biện pháp này được chia làm 2 nhóm: tự khắc 5 phục rủi ro và chuyển giao rủi ro.
Như vậy, quản trị rủi ro trong hoạt động ngân hàng là một quá trình tác động có ý thức, có tổ chức và có định hướng của các nhà quản trị ngân hàng lên các đối tượng quản trị và khách thể kinh doanh nhằm mục tiêu phòng ngừa, hạn chế và giảm thiểu rủi ro trong kinh doanh. Trên cơ sở đó nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo khả năng thực hiện các mục tiêu phát triển cả trong ngắn hạn và dài hạn. Đối với các NHTM, quản trị kinh doanh cũng chính là quản trị rủi ro, hay nói cách khác, quản trị rủi ro chính là trung tâm hoạt động quản trị điều hành của NHTM. Quản trị Rủi ro lãi suất của NHTM 1.1 Khái niệm Rủi ro lãi suất Theo Timothi W.Koch (Bank Management 1995 – University of South Crolina) định nghĩa: “Rủi ro lãi suất là sự thay đổi tiềm tàng về thu nhập lãi ròng và giá trị thị trường của vốn ngân hàng xuất phát từ sự thay đổi của mức lãi suất”.
Fitch (Dictionary of Banking Terms 1997-Baron’s Edutional Series Inc) thì: “Rủi ro lãi suất là rủi ro khi thay đổi lãi suất thị trường sẽ dẫn đến tài sản sinh lời giảm giá trị”. Tuy có nhiều khái niệm khác nhau, song các khái niệm cùng có nội hàm như nhau: Rủi ro lãi suất là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất, dẫn đến nguy cơ biến động thu nhập và giá trị ròng của ngân hàng.2 Nguyên nhân dẫn đến Rủi ro lãi suất H Khi xuất hiện sự không cân xứng về kỳ hạn giữa tài sản Có và tài sản Nợ: Trường hợp 1: Kỳ hạn của tài sản Có lớn hơn kỳ hạn của tài sản Nợ Ngân hàng huy động vốn ngắn hạn để cho vay, đầu tư dài hạn. Rủi ro sẽ trở thành hiện thực nếu lãi suất huy động trong những năm tiếp theo tăng lên trong khi lãi suất cho vay và đầu tư dài hạn không đổi.