Chương 1: Tổng quan tài liệu và những vấn đề lý luận cơ bản về quản trị rủi ro đối với phương thức thanh toán tín dụng chứng từ. Chương 2: Phương pháp luận và thiết kế nghiên cứu của đề tài Chương 3: Thực trạng hoạt động quản trị rủi ro đối với phương thức thanh toán tín dụng chứng từ tại Vietinbank Chương 4: Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro trong thanh toán bằng tín dụng chứng từ tại Vietinbank. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO ĐỐI VỚI PHƢƠNG THỨC TÍN DỤNG CHỨNG TỪ 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu 1.
Nghiên cứu của các tác giả nƣớc ngoài Trong khả năng tiếp cận và nguồn tài liệu còn hạn chế, tác giả tham khảo các tài liệu tiếng Anh về các nội dung lý thuyết. Các tài liệu này chủ yếu nêu khá ngắn gọn và rõ ràng các khái niệm về TDCT, lưu đồ, vai trò của các NHTM, các rủi ro gặp phải của các bên liên quan. Trong đó, hai tài liệu khá sát với nội dung nghiên cứu là: Documentary risk in commodity trade (UNCTAD) và Risk Analysis of Letter of Credit – Based on Principles of ‘Independence’ and ‘Strict Compliance’ (Yan Hao & Ling Xiao). Ấn phẩm Documentary risk in commodity trade (UNCTAD) đề cập đến rủi ro chứng từ trong thương mại hàng hóa gây ra các rủi ro cho cả bên mua và bên bán, tài liệu được chia ra 4 nội dung cơ bản là: (1) Giới thiệu về TDCT (Giới thiệu chung, Vai trò của ICC về Incorterms và UCP, Tín dụng chứng từ, Hướng dẫn chung cho người sử dụng chứng từ là người bán và người mua); (2) Vai trò của các ngân hàng (Các rủi ro ngân hàng gặp phải, vai trò quan trọng của các ngân hàng trong phương thức TDCT); (3) Các chứng từ được sử dụng chủ yếu trong thương mại hàng hóa quốc tế (Hóa đơn, chứng nhận xuất xứ, chứng nhận kiểm tra, phiếu đóng gói, chứng nhận bảo hiểm, vận đơn); (4) Lỗi, gian lận và cách xử lý (Gian lận TDCT, các phương tiện tránh gian lận).
Nội dung gần nhất với nghiên cứu của đề tài từ ấn phẩm này đó là các tác giả của UNCTAD đã phân thành 2 nhóm rủi ro chính là Rủi ro vĩ mô đến từ các yếu tố bên ngoài gây tác động tiêu cực tới giao dịch TTQT và Rủi ro giao dịch đến từ các yếu tố nội bộ bên trọng có thể ảnh hưởng đến tổng thể giao dịch TTQT. Cùng với việc chỉ rõ các rủi ro chính, các tác giả còn đưa ra gợi ý về cách các ngân hàng chống lại các rủi ro. Sau đó các tác giả tập trung trình bày những hỗ trợ mà các ngân hàng cung cấp cho người xuất khẩu và người nhập khẩu nhằm giúp họ thành công trong các giao dịch TDCT. 6 Bài báo Risk Analysis of Letter of Credit – Based on Principles of ‘Independence’ and ‘Strict Compliance’ (Yan Hao & Ling Xiao) đề cập tới 4 nội dung: (1) Giới thiệu; (2) Hai nguyên tắc chính của TDCT (nguyên tắc độc lập, nguyên tắc phù hợp nhận biết và các vấn đề phát sinh trong thực tế) ; (3) Phân tích các rủi ro (Các rủi ro cho nhà xuất khẩu, các rủi ro cho nhà nhập khẩu, các rủi ro cho ngân hàng; Tư vấn và các giải pháp (Tư vấn cho nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu, các ngân hàng).
Như vậy, các nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đã góp phần củng cố nền tảng lý thuyết vững chắc, đưa ra các gợi ý cũng như các giải pháp để tác giả tham khảo làm hoàn chỉnh cho nghiên cứu của đề tài. Nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về rủi ro trong thanh toán bằng phƣơng thức tín dụng chứng từ tại các NHTM cụ thể Nhóm này bao gồm các công trình tiêu biểu sau: - Luận văn thạc sỹ kinh tế: Rủi ro trong tín dụng chứng từ tại VPBank và các biện pháp phòng ngừa (tác giả Bế Quang Minh, 2008, ĐH Kinh tế TP HCM): Về cơ sở lý thuyết luận văn đi từ Khái niệm rủi ro và QTRR nói chung, sau đó đề cập tới phương thức TDCT và các rủi ro của nó, bên cạnh đó tác giả còn đề cập đến các văn bản pháp lý liên quan là nền tảng cho việc phòng chống rủi ro TDCT. Bài học kinh nghiệm tác giả tập trung vào kinh nghiệm từ Citi group.
Trong phần nghiên cứu về thực trạng tại VP bank tác giả phân tích theo hướng đề cập tới các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động TDCT, chỉ ra các rủi ro thường gặp đối với LC nhập khẩu và LC xuất khẩu, phân tích một số tình huống, đánh giá tỷ lệ thông qua các số liệu thu thập được từ 100 phiếu điều tra cán bộ VP bank. Nội dung khá quan trọng trong chương 2 về đánh giá công tác phòng chống rủi ro TDCT tại VP Bank, tác giả chỉ dừng lại ở việc cung cấp các thông tin ở từng giai đoạn thực hiện VP Bank đã làm gì để hạn chế rủi ro mà chưa đưa ra được các phân tích thỏa đáng và các đánh giá về kết quả theo quan điểm riêng của tác giả. Phần giải pháp tác giả trình bày dàn trải, trật tự chưa thực sự logic, thuyết phục, tuy nhiên cũng có thể tham khảo các nội dung để có cái nhìn đầy đủ hơn từ nhiều quan điểm. 7 - Luận văn thạc sỹ kinh tế: Rủi ro trong thanh toán bằng phương thức tín dụng chứng từ tại ngân hàng đầu tư và phát triển Việt Nam (BIDV) và các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu thiệt hại (tác giả Lê Thị Như Hoa, 2010, ĐH Kinh tế TP HCM): Về kết cấu và phương pháp thực hiện tương tự như tác giả Bế Quang Minh.
Điểm khác của đề tài là để cập đến các tình huống mới trong bối cảnh của BIDV là một ngân hàng có quy mô lớn hơn VP Bank và là đối thủ mạnh của Vietinbank. Theo tác giả tại giai đoạn nghiên cứu năm 2010, BIDV đạt dược sự phát triển đáng kể về quy mô, tốc độ tăng trưởng và đa dạng hóa dịch vụ do đó cũng là lý do dẫn tới sự gia tăng rủi ro cho ngân hàng này. Chương 3 về biện pháp phòng ngừa rủi ro, hạn chế thiệt hại tác giả đưa ra khá rõ ràng và logic hơn so với đề tài trên. - Bài báo đăng tạp chí: Rủi ro trong hoạt động thanh toán LC tại sở giao dịch ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam (Tác giả Nguyễn Ngọc Hồng, NHNN&PTNT Việt Nam): Trong bài báo tác giả đề cập đến 3 loại rủi ro thường gặp là rủi ro tín dụng, rủi ro kỹ thuật (lỗi chứng từ), rủi ro thanh khoản.
Mặc dù bài báo khá ngắn nhưng qua phân tích có thể thấy tác giả nắm khá rõ các thông tin của ngân hàng, có được các đánh giá nhìn nhận thực tế và đưa ra được quan điểm đánh giá của tác giả. Tuy nhiên, đúng như tiêu đề, bài báo chỉ dừng ở mục đích đề cập đến những rủi ro thường gặp, chưa đưa ra các giải pháp để tham khảo. Nhóm các công trình nghiên cứu về rủi ro trong thanh toán bằng phƣơng thức tín dụng chứng từ tại Vietinbank Bên cạnh việc tham khảo các nghiên cứu liên quan tại các NHTM khác, tác giả còn tìm thêm các công trình tương tự cũng về Vietinbank, tuy nhiên các luận văn này nghiên cứu trên bối cảnh lịch sử của giai đoạn về trước. Qua đó, giúp tác giả so sánh được sự chuyển biến của Vietinbank cũng như có được các kế thừa từ các nghiên cứu đi trước này.
- Luận văn thạc sỹ kinh tế: Quản lý rủi ro trong các phương thức thanh toán quốc tế tại SGD II – Ngân hàng Công thương Việt Nam (Nguyễn Thị Thanh Nga, 2007, Đại học kinh tế TP HCM): Đề tài đi vào vấn đề khá rộng đó là TTQT nói chung bao gồm nhiều phương thức. Thanh toán bằng phương thức TDCT là một 8 mảng quan trọng nên cũng được tác giả đề cập khá chi tiết. Các nội dung đề cập tới Vietinbank là một tham khảo hữu ích. - Luận văn thạc sỹ kinh tế: Giải pháp phòng ngừa rủi ro trong thanh toán xuất khẩu bằng phương thức tín dụng chứng từ tại SGD II – Ngân hàng Công Thương Việt Nam (Võ Thị Tuyết Trinh, 2008, Đại học kinh tế TP HCM): Nếu như tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga nghiên cứu một phạm vi rộng hơn về rủi ro trong TTQT thì tác giả Võ Thị Tuyết Trinh lại đi vào phạm vi hẹp đó là thanh toán xuất khẩu.
Đề tài không chỉ là một tham khảo về mặt lý thuyết mà còn tham khảo được các tình huống rất thực tế tại Vietinbank. Mặc dù 2 đề tài cùng nghiên cứu tại ngân hàng cụ thể là Vietinbank song phạm vi nghiên cứu khác nhau và cũng khác với đề tài Luận văn này đang thực hiện. Những kết quả có thể kế thừa Từ các công trình nghiên cứu tham khảo trong nước và ngoài nước tiêu biểu kể trên cùng với một số nguồn tài liệu khác tác giả đã kế thừa được các nội dung bao gồm: Hệ thống cơ sở lý thuyết, kinh nghiệm từ các ngân hàng, một số quan điểm của các tác giả cũng như các giải pháp chung. Tuy nhiên, các tài liệu tham khảo trên có sự khác biệt về phạm vi nghiên cứu, hoặc đối tượng nghiên cứu, điều kiện lịch sử nên luận văn này sẽ đưa ra các quan điểm cũng như các phân tích riêng của tác giả, thể hiện khả năng nghiên cứu và đánh giá độc lập trên cơ sở kiến thức, kinh nghiệm và các nguồn tài liệu thực tế, số liệu thu thập mới từ Vietinbank và bối cảnh hiện tại của Việt Nam.
Giới thiệu phƣơng thức thanh toán tín dụng chứng từ 1. Tài trợ thƣơng mại và thanh toán quốc tế 1. Khái niệm tài trợ thƣơng mại TTTM là việc hỗ trợ những phương tiện tài chính và hoặc những phương tiện thay thế tài chính cho các doanh nghiệp, định chế tài chính trong hoạt động thương mại nhằm hoàn tất việc thanh toán phát sinh trong quá trình từ sản xuất đến lưu thông hàng hóa và cung ứng dịch vụ. 9 Chẳng hạn trong hệ thống Vietinbank, TTTM là tất cả các hoạt động thanh toán và tài trợ cho hoạt động thương mại bao gồm nhờ thu, tín dụng chứng từ, bảo lãnh, phát hành bảo lãnh trên cơ sở bảo lãnh đối ứng, biên lai tín thác, bao thanh toán, cam kết chia sẻ rủi ro, chiết khấu bộ chứng từ (BCT), tái tài trợ và các giao dịch khác.