CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHẤT LƯỢNG TÍN DỤNG XUẤT NHẬP KHẨU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG NỀN KINH TẾ 1. Đặc trưng kinh doanh của NHTM 1. Khái niệm NHTM Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, những hoạt động của NH đã gắn bó với con người từ rất sớm.
Nhiều cuộc nghiên cứu trên thế giới về lịch sử hình thành và phát triển của NH đều khẳng định rõ điều này. Các nghiên cứu đều cho rằng, những manh nha của hoạt động NH đã được hình thành và phát triển từ năm 3500 trước Công nguyên (trCN) với sự hoạt động tự phát của một số nhà thờ, người có quyền thế và các thợ vàng đáp ứng đòi hỏi của dân chúng trong việc cất trữ và bảo quản số của cải của mình nhằm tránh các cuộc cướp bóc thường xuyên xảy ra trong xã hội lúc đó. Thuật ngữ “Ngân hàng” (bank) bắt đầu được sử dụng từ năm 323 tr.CN, cho tới nay, thuật ngữ này đã được dùng để gọi tên cho một thiết chế kinh tế mà hoạt động của nó luôn ảnh hưởng mạnh mẽ và sâu sắc tới đời sống con người và xã hội. Có nhiều quan niệm khác nhau về NHTM, chẳng hạn: Nước Pháp coi “NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở hành nghề thường xuyên, nhận của công chứng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào các nghiệp vụ chiết khấu, TD hay tài chính” (Luật NH Pháp năm 1941).
Đan Mạch thì coi “NHTM là nơi thực hiện các nghiệp vụ thiết yếu bao gồm: thu nhận tiền ký thác; buôn bán vàng bạc; hành nghề thương mại và các giá trị địa ốc, các phương tiện TD và hối phiếu; bảo lãnh các món nợ; thực hiện các nghiệp 3 vụ chuyển ngân; đứng ra bảo hiểm, bảo đảm ký quỹ; tham dự vào thiết lập các xí nghiệp”. ở Việt Nam, cũng có nhiều quan niệm khác nhau về NHTM: -NHTM là các tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là TD, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. -NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà các hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện các nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. NHTM là một trong các tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế, thực hiện các chức năng: (1)Trung gian tài chính: Với chức năng này, thì hoạt động chủ yếu của NHTM là chuyển các khoản tiền tiết kiệm thành đầu tư; (2)Tạo phương tiện thanh toán: Giấy nợ do NHTM phát hành trở thành phương tiện thanh toán rộng rãi được nhiều người chấp nhận.
Ngày nay, nhà nước tập trung quyền lực phát hành tiền, nhưng các NHTM vẫn tạo tiền thông qua cho vay các khoản tiền gửi từ NH này đến NH khác; (3)Trung gian thanh toán: NHTM trở thành trung tâm thanh toán lớn nhất trong nền kinh tế với các hình thức thanh toán rất đa dạng, phong phú (séc, uỷ nhiệm chi, nhờ thu, thẻ …). Các NHTM còn thanh toán bù trừ với nhau thông qua NH trung ương hoặc các trung tâm thanh toán; Trong quá trình kinh doanh của mình, các NHTM tạo ra các công cụ tài chính, các loại hình dịch vụ tài chính NH làm tăng tính tiện ích của khách hàng khi sử dụng các sản phẩm dịch vụ NH. NHTM thực hiện các chính sách kinh tế, đặc biệt là chính sách tiền tệ, vì vậy đây là kênh quan trọng trong chính sách kinh tế của Chính phủ để ổn định kinh tế. Đặc trưng kinh doanh của NHTM Là một loại hình doanh nghiệp kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt là tiền tệ và thực hiện các dịch vụ liên quan đến tiền tệ, nên hoạt động kinh doanh NH có những đặc trưng cơ bản như sau: - NHTM là NH kinh doanh tiền gửi Trên thị trường tài chính, NHTM là các tổ chức tài chính trung gian quan trọng nhất truyền tải những khoản tiền tạm thời nhàn rỗi huy động được trong xã hội đến những người có nhu cầu chi tiêu và đầu tư.
Với chức năng đầu tiên là nhận tiền gửi của xã hội, sau đó NHTM đã trở thành các chủ thể chuyên mua bán quyền sử dụng vốn. Ngày nay có nhiều loại hình các tổ chức tài chính ra đời và phát triển như như: Công ty bảo hiểm, Công ty cho thuê tài chính, Công ty đầu tư tài chính, Công ty mua bán nợ.song người ta vẫn phân biệt NHTM với các tổ chức tài chính, TD khác ở chỗ NHTM kinh doanh tiền gửi. Do đặc điểm này mà NHTM cung cấp phần lớn TD ngắn hạn cho các nhu cầu về vốn bổ sung. - Hoạt động của NHTM có tính nhạy cảm cao và luôn chịu sự giám sát chặt chẽ của pháp luật Như chúng ta đã biết, kinh doanh trong lĩnh vực NH dựa vào niềm tin, vì vậy tính nhạy cảm trong kinh doanh rất cao, chỉ cần một biến động nhỏ cũng có thể gây tác động lớn tới hoạt động kinh doanh của một NH nói riêng và của hệ thống NH trong nền kinh tế nói chung (ví như một thay đổi nhỏ về lãi suất, hay cung cách phục vụ cũng có thể dẫn đến dịch chuyển khách hàng từ NH này sang NH khác).
Nếu NH hoạt động tốt, sẽ góp phần tiết kiệm các nguồn lực, giảm thiểu chi phí cho xã hội, tạo điều kiện cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển bền vững. Ngược lại, khi một NH phá sản sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến những người gửi tiền, và sự phá sản của NH luôn có hiệu ứng dây truyền, lây lan rất lớn và tác động xấu tới đời sống kinh tế, xã hội. Do vậy hoạt động của NH luôn phải được giám sát 5 chặt chẽ, thường xuyên bằng các luật định. Những quy chế giám sát phổ biến như: Quy chế về an toàn trong hoạt động kinh doanh NH; Quy chế về phân phối TD; Quy chế về thành lập và cấp giấy phép kinh doanh cho các NHTM.
- Các sản phẩm, dịch vụ của NHTM mang tính tương đồng, dễ bắt chước và gắn với yếu tố thời gian Sự giao thương kinh tế phát triển kéo theo các sản phẩm, dịch vụ mà NHTM cung cấp cho khách hàng ngày càng đa dạng. Sản phẩm của NHTM mang tính vô hình, phi vật chất, nó chỉ bắt đầu khi khách hàng đưa ra yêu cầu và chất lượng sản phẩm thể hiện ở khả năng hoàn thành yêu cầu của khách hàng với thời gian ngắn nhất, chi phí thấp nhất, chính xác, an toàn và tiện lợi cho khách hàng. Phần lớn các sản phẩm của NH này lại tương đồng với các sản phẩm của các NH khác, đặc biệt là các sản phẩm truyền thống như: huy động vốn, cho vay, thanh toán. Nếu một NH vừa đưa ra một sản phẩm nào đó hiệu quả là lập tức có thể bị các NH khác “bắt chước” thực hiện theo.
Như vậy, một sản phẩm, dịch vụ được gọi là mới khi nó được đưa ra thị trường trước các đối thủ cạnh tranh. Mặt khác, thời gian chính là yếu tố quan trọng thực hiện giá trị của sản phẩm, đồng thời cũng là một trong những yếu tố quyết định giá cả của sản phẩm dịch vụ NH. Vì vậy các sản phẩm dịch vụ NH luôn gắn chặt với yếu tố thời gian. - Khách hàng của NH rất đa dạng Khách hàng của NHTM đông đảo và rất đa dạng: từ cá nhân đến các tổ chức thuộc các lĩnh vực kinh doanh khác nhau, từ các địa bàn khác nhau thậm chí là cả những khách hàng ở những quốc gia khác nhau.
Điều này dẫn đến mức độ đa dạng, phức tạp trong đối tượng khách hàng và là một trong những căn cứ để các NHTM nghiên cứu và xây dựng chiến lược khách hàng phù hợp. - Kinh doanh trong lĩnh vực NH luôn chứa đựng nhiều rủi ro Do điểm khác biệt về lĩnh vực kinh doanh nên khả năng xảy ra rủi ro trong kinh doanh NH là rất lớn và có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Hơn nữa, do đối 6 tượng khách hàng đa dạng, phạm vi hoạt động rộng và hoạt động mang tính hệ thống nên rủi ro trong kinh doanh NH có tính lan truyền và để lại hậu quả to lớn, không chỉ bao gồm rủi ro nội tại của ngành, mà còn của tất cả các ngành khác trong nền kinh tế, không chỉ trong phạm vi quốc gia mà còn ảnh hưởng đến nhiều quốc gia khác. Các rủi ro thường gặp như: rủi ro TD, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh toán, rủi ro hối đoái….
Các nghiệp vụ kinh doanh cơ bản của một NHTM Hoạt động kinh doanh của một NHTM rất đa dạng, nhưng chúng ta có thể phân làm các nhóm nghiệp vụ cơ bản sau: 1. Huy động vốn * Huy động tiền gửi Đây là hoạt động thường xuyên của các NHTM và là hoạt động rất quan trọng đối với bản thân NH cũng như đối với nền kinh tế. Ta biết rằng, trong nền kinh tế luôn tồn tại một bộ phận tiền nhàn rỗi trong dân chúng và trong các tổ chức kinh tế – xã hội, bộ phận này nếu được huy động tập trung sẽ tạo nguồn vốn cho đầu tư phát triển kinh tế. Các NHTM, với vai trò và vị trí của mình là một trung gian tài chính, đứng ra huy động tập trung nguồn tiền nhàn rỗi trong nền kinh tế, từ đó đầu tư đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội.
Để có nguồn vốn lớn, đáp ứng nhu cầu vốn vay ngày càng tăng lên từ phía KH, các NHTM áp dụng nhiều biện pháp phong phú, đa dạng để huy động vốn: - Phong phú về kỳ hạn huy động: Nhận tiền gửi của các tổ chức, cá nhân dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn; - Phong phú về công cụ huy động: Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác để huy động vốn của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; - Phong phú về nguồn huy động: Vay trên thị trường tiền tệ, vay trong dân chúng, các tổ chức kinh tế trong nước, vay trên thị trường vốn quốc tế. 7 - Phong phú về cách thức hấp dẫn người gửi tiền: Tiết kiệm bậc thang, tiết kiệm dự thưởng, tiết kiệm gửi một nơi lấy ra ở nhiều nơi … Thực hiện hoạt động nhận tiền gửi, NHTM quản lý được một khối lượng lớn tiền của nền kinh tế. Đây chính là nguồn vốn để NH tài trợ trở lại đối với nền kinh tế.