Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Chánh Niệm, Cảm Hứng và Ý Định Khởi Nghiệp Kinh Doanh Xã Hội

Tổng hợp kiến thức Mối Quan Hệ Giữa Chánh Niệm, Cảm Hứng và Ý Định Khởi Nghiệp Kinh Doanh Xã Hội, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu

• Tác giả: Bùi Ngọc Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Xuân Lan
• Trường học: Trường Đại Học Mở Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Chánh Niệm, Cảm Hứng Và Ý Định Khởi Nghiệp Kinh Doanh Xã Hội
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2. Bối cảnh thực tiễn
• 1.3. Bối cảnh lý thuyết
• 1.4. Câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 1.6.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 1.7. Ý nghĩa, đóng góp của nghiên cứu
• 1.7.1. Đóng góp về mặt lý thuyết
• 1.7.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 1.8. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Doanh nghiệp xã hội (DNXH)
• 2.2. Doanh nhân xã hội (social entrepreneur)
• 2.2.1. Doanh nhân xã hội
• 2.2.2. Phân biệt doanh nhân thương mại và doanh nhân xã hội
• 2.3. Ý định khởi sự kinh doanh xã hội (social entrepreneurship intention)
• 2.3.1. Khởi sự kinh doanh và KSKD xã hội
• 2.3.2. Phân biệt khởi sự kinh doanh xã hội và các khái niệm tương tự
• 2.3.3. Ý định khởi sự kinh doanh xã hội (social entrepreneurial intention - SEI)
• 2.3.4. Các nghiên cứu về ý định khởi sự kinh doanh xã hội
• 2.3.4.1. Hướng tiếp cận thứ nhất: Kiểm định và phát triển các mô hình nghiên cứu về ý định KSKD xã hội
• 2.3.4.2. Hướng nghiên cứu thứ hai: Tập trung vào các đặc tính của doanh nhân xã hội
• 2.3.4.3. Hướng nghiên cứu thứ ba: Tập trung vào các yếu tố bối cảnh
• 2.3.4.4. Các khoảng trống nghiên cứu
• 2.3.4.5. Hướng tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 2.4. Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu
• 2.4.1. Lý thuyết nghề nghiệp nhận thức xã hội (SCCT)
• 2.4.2. Chánh niệm (Mindfulness - MFN)
• 2.4.3. Nhận thức hỗ trợ của xã hội (perceived social support - PSS)
• 2.4.4. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết
• 2.4.5. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tiếp cận nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Kết quả tổng quan tài liệu
• 3.2.1.2. Kết quả thảo luận nhóm
• 3.2.1.3. Kết quả phỏng vấn thử sơ bộ
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Đối tượng khảo sát
• 3.2.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.2.3. Kỹ thuật xử lý dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.2. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.1. Kiểm định độ hội tụ và độ tin cậy nhất quán nội tại
• 4.2.2. Kiểm định giá trị phân biệt giữa các cấu trúc trong mô hình nghiên cứu
• 4.3. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.3.1. Đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.3.2. Đánh giá hệ số xác định (R2) và hệ số tác động (f2)
• 4.3.3. Đánh giá năng lực dự báo (Q2)
• 4.3.4. Đánh giá mối quan hệ và kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.3.5. Kiểm tra tác động trung gian
• 4.3.6. Đánh giá sự ảnh hưởng của nghề nghiệp đến mô hình ý định KSKD xã hội
• 4.3.7. Đánh giá sự khác biệt giữa giới tính trong mô hình ý định KSKD xã hội
• 4.3.8. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3.8.1. Mô hình dựa trên Lý thuyết SCCT và các thành phần trong bối cảnh KSKD xã hội
• 4.3.8.2. Nhận thức hỗ trợ xã hội
• 4.3.8.3. Chánh niệm
• 4.3.8.4. Ảnh hưởng của nghề nghiệp đối với ý định KSKD xã hội
• 4.3.8.5. Ảnh hưởng của giới tính đối với ý định KSKD xã hội
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý
• 5.1. Kết quả nghiên cứu
• 5.2. Tính mới của nghiên cứu
• 5.3. Các đóng góp chính của kết quả nghiên cứu
• 5.4. Hàm ý quản trị
• 5.4.1. Đối với các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp xã hội
• 5.4.2. Đối với các nhà hoạch định chính sách
• 5.5. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Mở Đầu

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa chánh niệm, cảm hứng và ý định khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội là một chủ đề quan trọng. Các doanh nghiệp xã hội không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn giải quyết các vấn đề xã hội. Việc hiểu rõ các yếu tố như tâm lý khởi nghiệp, sự sáng tạo và động lực là cần thiết để thúc đẩy sự phát triển của doanh nhân xã hội. Luận án này nhằm mục đích xây dựng một mô hình nghiên cứu để làm rõ mối quan hệ này, từ đó cung cấp các hàm ý quản trị cho các nhà hoạch định chính sách và nhà quản lý.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu

Sự phát triển của doanh nghiệp xã hội đã trở thành một xu hướng toàn cầu. Các doanh nghiệp này không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Theo báo cáo của UNDP, số lượng doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam đang gia tăng, tuy nhiên, tỷ lệ khởi nghiệp trong lĩnh vực này vẫn còn thấp. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa chánh niệm, cảm hứng và ý định khởi nghiệp sẽ giúp hiểu rõ hơn về động lực thúc đẩy các doanh nhân xã hội, từ đó đề xuất các giải pháp hỗ trợ hiệu quả hơn.

II. Cơ Sở Lý Thuyết

Chương này trình bày các lý thuyết liên quan đến chánh niệm, cảm hứng và ý định khởi nghiệp. Lý thuyết nghề nghiệp nhận thức xã hội (SCCT) được sử dụng làm khung lý thuyết chính. Chánh niệm được định nghĩa là khả năng chú ý đến hiện tại mà không phán xét, trong khi cảm hứng là nguồn động lực mạnh mẽ thúc đẩy hành động. Mối quan hệ giữa các yếu tố này và ý định khởi nghiệp sẽ được phân tích để làm rõ cách thức mà chúng tương tác với nhau.

2.1. Chánh Niệm và Ý Định Khởi Nghiệp

Nghiên cứu cho thấy chánh niệm có tác động tích cực đến ý định khởi nghiệp. Những người có khả năng thực hành chánh niệm thường có khả năng quản lý cảm xúc tốt hơn, từ đó tạo ra động lực mạnh mẽ hơn trong việc khởi nghiệp. Họ có xu hướng đưa ra quyết định sáng suốt hơn và ít bị ảnh hưởng bởi áp lực bên ngoài. Điều này cho thấy rằng việc phát triển chánh niệm có thể là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội.

2.2. Cảm Hứng và Sự Sáng Tạo

Cảm hứng đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích sự sáng tạo. Những người có cảm hứng cao thường có khả năng phát triển các ý tưởng mới và giải pháp sáng tạo cho các vấn đề xã hội. Nghiên cứu cho thấy rằng cảm hứng không chỉ thúc đẩy ý định khởi nghiệp mà còn giúp các doanh nhân xã hội vượt qua những thách thức trong quá trình khởi nghiệp. Việc nuôi dưỡng cảm hứng có thể tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của doanh nghiệp xã hội.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để thu thập và phân tích dữ liệu. Phương pháp định tính bao gồm thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu với các chuyên gia trong lĩnh vực doanh nghiệp xã hội. Phương pháp định lượng được thực hiện thông qua khảo sát với 502 người tham gia, nhằm kiểm tra các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả từ cả hai phương pháp sẽ được sử dụng để xây dựng mô hình nghiên cứu và kiểm định các mối quan hệ giữa các biến.

3.1. Phương Pháp Định Tính

Phương pháp định tính giúp xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp. Thảo luận nhóm với các chuyên gia cho phép thu thập thông tin sâu sắc về chánh niệm, cảm hứng và động lực trong kinh doanh xã hội. Kết quả từ các cuộc thảo luận này sẽ được sử dụng để điều chỉnh thang đo và xây dựng các giả thuyết cho nghiên cứu định lượng.

3.2. Phương Pháp Định Lượng

Phương pháp định lượng được thực hiện thông qua khảo sát với 502 người tham gia. Dữ liệu thu thập sẽ được phân tích bằng phần mềm SmartPLS để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về mối quan hệ giữa chánh niệm, cảm hứng và ý định khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội. Điều này sẽ giúp xác định các yếu tố quan trọng cần được chú trọng trong các chương trình hỗ trợ doanh nhân xã hội.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng chánh niệm và cảm hứng có tác động tích cực đến ý định khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội. Các yếu tố như nhận thức năng lực và nhận thức hỗ trợ xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý định khởi nghiệp. Mô hình nghiên cứu đã được kiểm định thành công, cho thấy sự tương tác giữa các yếu tố này là rất mạnh mẽ.

4.1. Tác Động Của Chánh Niệm

Nghiên cứu chỉ ra rằng chánh niệm có tác động tích cực đến ý định khởi nghiệp. Những người thực hành chánh niệm thường có khả năng quản lý cảm xúc tốt hơn, từ đó tạo ra động lực mạnh mẽ hơn trong việc khởi nghiệp. Điều này cho thấy rằng việc phát triển chánh niệm có thể là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội.

4.2. Tác Động Của Cảm Hứng

Cảm hứng cũng được xác định là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy ý định khởi nghiệp. Những người có cảm hứng cao thường có khả năng phát triển các ý tưởng mới và giải pháp sáng tạo cho các vấn đề xã hội. Nghiên cứu cho thấy rằng cảm hứng không chỉ thúc đẩy ý định khởi nghiệp mà còn giúp các doanh nhân xã hội vượt qua những thách thức trong quá trình khởi nghiệp.

V. Kết Luận và Hàm Ý Quản Trị

Luận án đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa chánh niệm, cảm hứng và ý định khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh xã hội. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách và nhà quản lý. Các chương trình hỗ trợ doanh nhân xã hội cần chú trọng đến việc phát triển chánh niệm và cảm hứng để kích thích ý định khởi nghiệp.

5.1. Đề Xuất Chính Sách

Các nhà hoạch định chính sách nên xem xét việc phát triển các chương trình đào tạo về chánh niệm và cảm hứng cho các doanh nhân xã hội. Điều này sẽ giúp kích hoạt động cơ xã hội tích cực và thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp xã hội. Các chương trình này cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng để đạt hiệu quả cao nhất.

5.2. Đề Xuất Cho Các Tổ Chức Hỗ Trợ

Các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp xã hội cần chú trọng đến việc cung cấp các nguồn lực và hỗ trợ cho các doanh nhân trong việc phát triển chánh niệm và cảm hứng. Việc này không chỉ giúp tăng cường ý định khởi nghiệp mà còn tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự trỗi dậy của doanh nghiệp xã hội (DNXH) đại diện cho một bước chuyển biến mô hình kinh tế quan trọng, đóng vai trò giải quyết các thách thức xã hội và môi trường cấp bách mà các khu vực công và doanh nghiệp thương mại truyền thống chưa thể bao phủ toàn diện (Gupta và cộng sự, 2020). Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), DNXH vận dụng tinh thần doanh nhân nhằm thực hiện đồng thời hai mục tiêu xã hội và kinh tế. Tại Việt Nam, theo báo cáo của Trung tâm Khởi nghiệp và Sáng tạo Xã hội (CSIE) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), số lượng DNXH đăng ký chính thức mới đạt 80 đơn vị (Nguyễn Đình Cung, 2019), trong khi Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) ước tính toàn quốc có khoảng 19.000 doanh nghiệp mang các đặc trưng của DNXH. Đáng chú ý, Báo cáo GEM 2015 chỉ ra tỷ lệ người trưởng thành khởi sự kinh doanh (KSKD) xã hội tại Việt Nam chỉ đạt 0,45%, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình 3,2% của thế giới và 13,7% trong lĩnh vực kinh doanh thương mại (Bosma và cộng sự, 2016).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự hạn chế của các khung lý thuyết truyền thống như Lý thuyết Hành vi Hoạch định (TPB) của Ajzen (1991) và Mô hình Sự kiện Doanh nhân (SEE) của Shapero và Sokol (1982). Các mô hình này chủ yếu tiếp cận theo chủ nghĩa hành vi hoặc cảm xúc đạo đức đơn thuần, bỏ qua sự tương tác hai chiều mang tính nhận thức giữa đặc điểm tâm lý cá nhân và bối cảnh xã hội (Stirzaker và cộng sự, 2021). Nhằm lấp đầy khoảng trống này, luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Bùi Ngọc Tuấn Anh (2022) tại Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh đã vận dụng Lý thuyết Nghề nghiệp Nhận thức Xã hội (Social Cognitive Career Theory - SCCT) của Lent và cộng sự (1994) để giải thích tiến trình hình thành ý định KSKD xã hội (Social Entrepreneurial Intention - SEI).

Hệ thống câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu được xác lập thông qua việc kiểm định 5 nhóm giả thuyết chính:

1. Đánh giá tác động trực tiếp và gián tiếp của Cảm hứng (Inspiration - INS) đến Ý định KSKD xã hội (SEI).
2. Kiểm định mức độ tác động của Chánh niệm (Mindfulness - MFN) đến Ý định KSKD xã hội (SEI).
3. Đo lường vai trò của Nhận thức Hỗ trợ Xã hội (Perceived Social Support - PSS) đối với Ý định KSKD xã hội (SEI).
4. Xác định cơ chế trung gian của Nhận thức Năng lực KSKD Xã hội (Social Entrepreneurial Self-Efficacy - SEF) và Kỳ vọng Kết quả KSKD Xã hội (Social Outcome Expectations - SOE).
5. Đánh giá vai trò điều tiết/khác biệt đa nhóm của yếu tố nhân khẩu học gồm Giới tính và Nghề nghiệp.

Nghiên cứu được triển khai trên quy mô mẫu chính thức gồm 502 cá nhân có hiểu biết về DNXH thông qua mạng lưới Hội Hỗ trợ Cộng đồng Doanh nghiệp Xã hội Việt Nam (SSEC) trong giai đoạn thu thập dữ liệu năm 2020. Kết quả lượng hóa đã xác định trật tự tổng tác động lên SEI lần lượt là: Nhận thức năng lực (SEF), Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS), Chánh niệm (MFN), Cảm hứng (INS) và Kỳ vọng kết quả (SOE).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn về ý định KSKD xã hội phân hóa thành ba dòng tiếp cận chính:

1. Dòng tiếp cận mô hình ý định hành vi: Ứng dụng TPB (Ajzen, 1991; Ernst, 2011) và SEE (Shapero & Sokol, 1982; Mair & Noboa, 2006; Krueger & Brazeal, 1994). Hướng tiếp cận này xem xét thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi như những tiền đề dự báo ý định.
2. Dòng tiếp cận đặc điểm tính cách cá nhân (Trait approach): Khai thác các thuộc tính xã hội như sự đồng cảm (empathy), lòng trắc ẩn (compassion) và nghĩa vụ đạo đức (moral obligation) (Bacq & Alt, 2018; Hockerts, 2017; Miller và cộng sự, 2012).
3. Dòng tiếp cận bối cảnh thể chế và môi trường: Nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố hỗ trợ bên ngoài và hệ sinh thái xã hội (Bacq & Janssen, 2011; Diochon & Ghore, 2016; Ip và cộng sự, 2018).

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai quan điểm đối nghịch. Quan điểm thứ nhất (Mair & Noboa, 2006) cho rằng các biến số cảm xúc đạo đức là động lực quyết định thúc đẩy hành vi xã hội. Ngược lại, quan điểm thứ hai (Stirzaker và cộng sự, 2021; Miles, 2012) phản biện rằng lòng trắc ẩn chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ, bởi KSKD xã hội bản chất là một mô hình lai (hybrid model) đòi hỏi năng lực nhận thức kinh doanh nhạy bén để tự chủ tài chính. Việc thiếu vắng các cơ chế nhận thức bối cảnh và nhận thức năng lực khiến các mô hình trước đây không giải thích được tại sao nhiều cá nhân có lòng trắc ẩn nhưng không bao giờ chuyển hóa thành hành động lập nghiệp.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                            TIỀN ĐỀ NGOẠI SINH                                |
|  - Cảm hứng (INS - Thrash & Elliot, 2003; Wartiovaara và cộng sự, 2019)     |
|  - Chánh niệm (MFN - Kabat-Zinn, 2003; Chinchilla & Garcia, 2017)           |
|  - Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS - Ip và cộng sự, 2018)                     |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
                                       |
                                       v
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                         CƠ CHẾ TRUNG GIAN (SCCT)                            |
|  - Nhận thức năng lực KSKD xã hội (SEF - Lent và cộng sự, 1994)             |
|  - Kỳ vọng kết quả KSKD xã hội (SOE - Bandura, 1986; Lent và cộng sự, 1994) |
+--------------------------------------+--------------------------------------+
                                       |
                                       v
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                              KẾT QUẢ ĐẦU RA                                 |
|          Ý định Khởi sự Kinh doanh Xã hội (SEI - Thompson, 2009)            |
|                                                                             |
|      [Biến điều tiết đa nhóm: Giới tính & Phân loại Nghề nghiệp]            |
+-----------------------------------------------------------------------------+

So sánh với các công trình quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Hockerts (2017) trên mẫu sinh viên quốc tế chỉ tập trung vào 4 tiền đề kinh điển (kinh nghiệm quá khứ, sự đồng cảm, nhận thức năng lực và nghĩa vụ đạo đức) theo khung mở rộng của Mair & Noboa (2006). Luận án của Bùi Ngọc Tuấn Anh (2022) vượt lên bằng cách tích hợp hai cấu trúc tâm lý mới là chánh niệm và cảm hứng.
• Nghiên cứu của Tiwari và Bhat (2020) tại Ấn Độ kiểm định vai trò của sự đồng cảm và hỗ trợ xã hội nhưng bị giới hạn trong khung lý thuyết hành vi thuần túy. Luận án tái định vị hiện tượng KSKD xã hội dưới lăng kính lựa chọn nghề nghiệp có chủ đích thông qua lý thuyết SCCT tại một nền kinh tế mới nổi Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến học thuật thông qua việc mở rộng Lý thuyết Nghề nghiệp Nhận thức Xã hội (SCCT) của Lent, Brown và Hackett (1994). Nguyên bản SCCT được thiết kế nhằm lý giải sự phát triển sở thích học thuật và lựa chọn nghề nghiệp nói chung. Nghiên cứu này chứng minh tính tương thích vững chắc của SCCT trong bối cảnh khởi nghiệp phi truyền thống, nơi mục tiêu kép (lợi nhuận và giá trị cộng đồng) cùng tồn tại.

Các đóng góp lý thuyết cốt lõi gồm:

1. Mở rộng tiền đề nội tại của SCCT: Tích hợp Cảm hứng (Inspiration) như một động lực kích hoạt cảm xúc định hướng hành động (Thrash & Elliot, 2003; Wartiovaara và cộng sự, 2019) và Chánh niệm (Mindfulness) như một năng lực nhận thức tự điều chỉnh (Chinchilla & Garcia, 2017).
2. Làm rõ cơ chế trung gian nhận thức: Xác nhận vai trò cầu nối của Nhận thức năng lực (SEF) và Kỳ vọng kết quả (SOE). Chánh niệm và cảm hứng không chỉ tác động trực tiếp mà chủ yếu truyền dẫn qua việc củng cố niềm tin vào năng lực bản thân để giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp.
3. Tái cấu trúc các yếu tố bối cảnh: Đưa Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS) vào mô hình như một nguồn lực ngoại sinh quan trọng, định hình trực tiếp nhận thức năng lực và kỳ vọng thành công của doanh nhân tiềm năng.
4. Phát triển lý thuyết giới tính và xuất thân nghề nghiệp: Chứng minh sự biến thiên của các mối quan hệ cấu trúc giữa các nhóm đối tượng (sinh viên, nhân viên/chuyên viên, nhà quản lý/chủ doanh nghiệp), giải đáp câu hỏi học thuật "Ai có thể trở thành doanh nhân xã hội?" do H. Cohen và cộng sự (2019) đặt ra.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều bốn lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Nghề nghiệp Nhận thức Xã hội (SCCT) (Lent và cộng sự, 1994): Cung cấp bộ khung cấu trúc liên kết các yếu tố cá nhân, môi trường với ý định nghề nghiệp thông qua SEF và SOE.
• Lý thuyết Nhận thức Xã hội (Social Cognitive Theory - SCT) (Bandura, 1986): Giải thích nguyên lý tương tác tam giác tương hỗ (triadic reciprocal causation) giữa con người, hành vi và môi trường.
• Lý thuyết Cảm hứng trong KSKD (Thrash & Elliot, 2003; Wartiovaara và cộng sự, 2019): Cung cấp cơ chế chuyển hóa năng lượng cảm xúc từ việc nhận thức một ý tưởng xã hội cao đẹp sang trạng thái sẵn sàng hành động.
• Lý thuyết Chánh niệm (Mindfulness Theory) (Kabat-Zinn, 2003; Dane, 2011; Chinchilla & Garcia, 2017): Định nghĩa chánh niệm như trạng thái nhận thức rõ ràng về hiện tại mà không phán xét, giúp doanh nhân xã hội duy trì sự nhạy bén thị trường đồng thời nuôi dưỡng lòng trắc ẩn mà không bị kiệt quệ cảm xúc.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình được xác lập trong phạm vi nền kinh tế mới nổi (Việt Nam), nơi các khung pháp lý và chính sách hỗ trợ DNXH còn ở giai đoạn đầu hình thành, và áp dụng cho các cá nhân đã có mức độ hiểu biết nền tảng nhất định về mô hình doanh nghiệp xã hội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng hậu kỳ (Post-positivism), kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design):

• Giai đoạn định tính (Khám phá và hiệu chỉnh): Thực hiện tổng quan y văn hệ thống để phát triển khung giả thuyết sơ bộ; tổ chức thảo luận nhóm chuyên gia (Focus Group Discussion) gồm các giảng viên KSKD, chuyên gia từ CSIP, SSEC và các nhà sáng lập DNXH tại Việt Nam; tiến hành phỏng vấn thử nghiệm (pilot study) với $N = 30$ cá nhân nhằm tinh chỉnh từ ngữ và bảo đảm tính giá trị nội dung (content validity) của bảng hỏi.
• Giai đoạn định lượng (Kiểm định chính thức): Sử dụng bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc đóng theo thang đo Likert 5 điểm (1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu tập trung vào tổng thể mục tiêu là các cá nhân từng tham gia các chương trình đào tạo, hội thảo, ươm tạo do Hội Hỗ trợ Cộng đồng Doanh nghiệp Xã hội Việt Nam (SSEC) tổ chức hoặc phối hợp tổ chức (như CSIP, Saigon Innovation Hub, Seed Planters).

Tiêu chí lựa chọn mẫu bảo đảm đáp viên đã có nhận thức rõ ràng về khái niệm DNXH, hạn chế tối đa độ lệch hiểu biết sai lệch về bản chất KSKD xã hội. Quá trình thu thập qua biểu mẫu trực tuyến (Google Forms) thu về 502 phiếu hợp lệ sau khi loại bỏ các quan sát không đạt yêu cầu (missing data hoặc trả lời đơn điệu).

Quy trình bảo đảm độ giá trị và độ tin cậy:

• Độ tin cậy nhất quán nội tại (Internal Consistency Reliability): Đo lường qua hệ số Cronbach's Alpha và Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR), tất cả các cấu trúc đều vượt ngưỡng khuyến nghị $> 0,70$.
• Giá trị hội tụ (Convergent Validity): Đánh giá qua Hệ số tải ngoài (Outer Loadings) $> 0,708$ và Phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - AVE) $> 0,50$.
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Đạt chuẩn theo cả hai tiêu chí truyền thống Fornell-Larcker (căn bậc hai của AVE lớn hơn hệ số tương quan giữa các biến) và tiêu chí hiện đại Tỷ số Dị biệt - Đơn nhất (Heterotrait-Monotrait Ratio - HTMT $< 0,85$).

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm SmartPLS 3.8 bằng kỹ thuật Mô hình hóa Phương trình Cấu trúc Bình phương Nhỏ nhất Từng phần (PLS-SEM). Phương pháp này được lựa chọn dựa trên khuyến nghị của Hair và cộng sự (2017) do tính ưu việt trong việc xử lý mô hình phức tạp có nhiều biến trung gian, không đòi hỏi nghiêm ngặt về phân phối chuẩn của dữ liệu và phục vụ tốt mục tiêu mở rộng lý thuyết khám phá.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG SỐ ĐO LƯỜNG VÀ ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH (PLS-SEM TRÊN SMARTPLS 3.8)            |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| Cỡ mẫu hợp lệ: N = 502                                                      |
| Kiểm tra đa cộng tuyến: Hệ số VIF của các biến đều < 3,0 (Không có Collinearity) |
| Kỹ thuật Bootstrap: 5.000 mẫu lặp lại (subsamples) để kiểm định p-value     |
| Năng lực giải thích (R²): Ý định KSKD xã hội (SEI) đạt mức giải thích cao    |
| Năng lực dự báo ngoài mẫu: Q² (Cross-validated redundancy) > 0              |
| Phân tích đa nhóm (PLS-MGA): Đánh giá điều tiết theo Giới tính và Nghề nghiệp |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Đặc điểm nhân khẩu học của mẫu ($N = 502$): Mẫu bảo đảm tính đa dạng cao với cơ cấu gồm sinh viên, nhân viên/chuyên viên văn phòng, cán bộ quản lý, giám đốc và các cá nhân tự kinh doanh; cơ cấu giới tính cân bằng, phản ánh chân thực thành phần quan tâm đến DNXH tại các đô thị lớn của Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Trật tự tác động tổng thể lên Ý định KSKD Xã hội: Kết quả mô hình cấu trúc xác định hệ số tác động tổng hợp (total effect) có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) theo thứ tự giảm dần: $$\text{Nhận thức năng lực (SEF)} > \text{Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS)} > \text{Chánh niệm (MFN)} > \text{Cảm hứng (INS)} > \text{Kỳ vọng kết quả (SOE)}$$
2. Xác lập vai trò của Chánh niệm trong khởi nghiệp: Chánh niệm thể hiện tác động tích cực có ý nghĩa thống kê lên SEF, SOE và tác động gián tiếp mạnh mẽ đến SEI. Điều này phản ánh thực tế rằng việc duy trì sự tỉnh thức giúp cá nhân bình tâm trước các rủi ro xã hội phức tạp và củng cố niềm tin vào năng lực giải quyết vấn đề.
3. Cơ chế kích hoạt của Cảm hứng: Cảm hứng đóng vai trò như một lực đẩy nội tâm, gia tăng kỳ vọng vào các kết quả tạo tác động xã hội tích cực (SOE) và nâng cao ý định khởi sự một cách rõ nét.
4. Phát hiện ngược kỳ vọng về Kỳ vọng kết quả (SOE): Mặc dù SOE có tác động tích cực đến SEI nhưng trọng số tác động trực tiếp thấp hơn nhiều so với Nhận thức năng lực (SEF). Trong KSKD xã hội, sự tự tin vào kỹ năng và giải pháp của bản thân là yếu tố tiên quyết vượt trội so với việc tính toán phần thưởng kỳ vọng.
5. Sự khác biệt đa nhóm có ý nghĩa:
   • Theo nghề nghiệp: Nhóm nhà quản lý/chủ kinh doanh thể hiện mối liên kết giữa nhận thức năng lực và ý định mạnh hơn nhóm sinh viên.
   • Theo giới tính: Tác động của cảm hứng và nhận thức hỗ trợ xã hội lên ý định ở nhóm nữ giới sâu sắc hơn so với nam giới, chứng minh bản chất giàu lòng trắc ẩn và tính gắn kết xã hội của phụ nữ trong KSKD xã hội (Muntean & Ozkazanc-Pan, 2016).

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Thiết lập thành công mô hình tích hợp SCCT với các biến tâm lý học đương đại (chánh niệm, cảm hứng) trong KSKD xã hội, cung cấp một chuẩn đối sánh học thuật cho các nghiên cứu tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Hàm ý phương pháp: Chứng minh tính hiệu quả của phương pháp phân tích đa nhóm (PLS-MGA) kết hợp phân tích trung gian nhiều bước trong việc giải mã các cấu trúc hành vi đa tầng.
• Hàm ý thực tiễn cho các tổ chức hỗ trợ (CSIP, SSEC, Vườn ươm): Cần thiết kế các chương trình đào tạo không chỉ thuần túy về kỹ năng kinh doanh (lập kế hoạch tài chính, gọi vốn) mà phải lồng ghép các học phần rèn luyện Chánh niệm và kỹ thuật tạo Cảm hứng, giúp doanh nhân tương lai nâng cao khả năng phục hồi tâm lý và duy trì động lực xã hội bền bỉ.
• Hàm ý chính sách: Cơ quan quản lý nhà nước cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ rõ ràng (giảm thuế, bảo lãnh tín dụng vi mô, hoàn thiện khung pháp lý DNXH theo Luật Doanh nghiệp 2020), từ đó nâng cao Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS) – một trong những tiền đề có tác động tổng hợp lớn thứ hai thúc đẩy người dân KSKD xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận các giới hạn học thuật:

1. Dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm duy nhất trong năm 2020, chỉ đo lường "ý định" chứ chưa theo dõi được tiến trình chuyển hóa thực tế từ "ý định" sang "hành vi thành lập DNXH".
2. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện: Khung mẫu gắn liền với mạng lưới SSEC, dù bảo đảm độ am hiểu chuyên sâu nhưng có thể hạn chế phần nào tính đại diện tổng quát cho toàn bộ dân số Việt Nam.
3. Đặc thù bối cảnh quốc gia: Nghiên cứu thực hiện đơn lẻ tại Việt Nam, chưa thực hiện so sánh đa văn hóa với các quốc gia có mức độ phát triển DNXH khác nhau.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Triển khai nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal study) theo dõi nhóm đáp viên sau 3–5 năm để đánh giá tỷ lệ chuyển hóa từ SEI sang hành vi KSKD thực tế.
• Mở rộng kiểm định mô hình so sánh đối chiếu đa quốc gia giữa các nước ASEAN (như Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Philippines).
• Tích hợp các yếu tố thể chế vĩ mô (Institutional Theory) và các đặc tính tâm lý khác như Khả năng thích ứng nghịch cảnh (Resilience) hoặc Lòng biết ơn.
• Ứng dụng phương pháp phân tích định tính so sánh tập mờ (fsQCA) để khám phá các cấu hình điều kiện phức tạp dẫn đến ý định KSKD xã hội cao.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Mở ra một hướng nghiên cứu liên ngành độc đáo giữa Tâm lý học Nhận thức, Khoa học Thần kinh (chánh niệm) và Quản trị Khởi nghiệp Xã hội. Luận án cung cấp hệ thống thang đo đã được chuẩn hóa trong bối cảnh văn hóa phương Đông, ước tính tạo lập nguồn trích dẫn nền tảng cho các nghiên cứu sinh và học giả trong khu vực.
• Tác động ngành và hệ sinh thái DNXH: Cung cấp công cụ chẩn đoán tâm lý và năng lực cho các quỹ đầu tư tác động xã hội (Impact Investing Funds) và các tổ chức tăng tốc khởi nghiệp để tuyển chọn ứng viên tiềm năng có xác suất thành công cao.
• Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ các đề án của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, CIEM nhằm xây dựng các cơ chế ưu đãi cụ thể, hướng tới nâng tỷ lệ tham gia KSKD xã hội từ 0,45% tiệm cận mức trung bình toàn cầu 3,2%.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy sự ra đời của các mô hình DNXH sáng tạo trong các lĩnh vực giáo dục cho trẻ yếu thế, tạo sinh kế nông nghiệp bền vững, quản lý rác thải và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu đã được kiểm định độ tin cậy cao, lấp đầy khoảng trống giữa lý thuyết SCCT và tâm lý học khởi nghiệp xã hội.
• Các nhà quản trị vườn ươm và tổ chức phi chính phủ: Sở hữu bộ tiêu chí và thang đo đo lường năng lực (SEF), nhận thức hỗ trợ (PSS) để thiết kế chương trình can thiệp và đánh giá hiệu quả đầu tư giáo dục khởi nghiệp.
• Các nhà hoạch định chính sách: Có dữ liệu định lượng chính xác về vai trò của môi trường hỗ trợ, từ đó ưu tiên nguồn lực xây dựng mạng lưới cố vấn, tài chính công và truyền thông tôn vinh doanh nhân xã hội.
• Các doanh nhân xã hội tương lai: Tự đánh giá mức độ sẵn sàng của bản thân về mặt nhận thức, chánh niệm và cảm hứng để chuẩn bị tâm thế vững vàng trước khi bước vào hành trình khởi nghiệp phụng sự cộng đồng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công hai cấu trúc tâm lý Chánh niệm (Mindfulness) và Cảm hứng (Inspiration) vào Lý thuyết Nghề nghiệp Nhận thức Xã hội (SCCT). Luận án đã giải thích được cách thức các thuộc tính nội tâm này thúc đẩy ý định KSKD xã hội thông qua hai cầu nối nhận thức: Nhận thức năng lực (SEF) và Kỳ vọng kết quả (SOE).

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với Hockerts (2017) và Tiwari & Bhat (2020) chỉ sử dụng kỹ thuật hồi quy hoặc mô hình cấu trúc cơ bản trên mẫu sinh viên thuần túy, luận án ứng dụng kỹ thuật PLS-SEM nâng cao trên phần mềm SmartPLS 3.8 kết hợp phân tích đa nhóm (PLS-MGA) trên mẫu $N = 502$ bao gồm đa dạng các thành phần xã hội (sinh viên, người đi làm, nhà quản lý, chủ doanh nghiệp), làm rõ sự khác biệt cấu trúc theo giới tính và nghề nghiệp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ kết quả phân tích định lượng là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là Kỳ vọng kết quả (SOE) có hệ số tác động tổng hợp lên ý định KSKD xã hội thấp hơn đáng kể so với Nhận thức năng lực (SEF) và Nhận thức hỗ trợ xã hội (PSS). Điều này chứng minh rằng đối với doanh nhân xã hội, niềm tin vào năng lực hành động và sự trợ lực từ mạng lưới xã hội có ý nghĩa quyết định hơn nhiều so với các toan tính về kết quả hay phần thưởng nhận lại.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ thang đo 6 khái niệm nghiên cứu (INS, MFN, PSS, SEF, SOE, SEI), dàn bài thảo luận nhóm chuyên gia, biên bản hiệu chỉnh nội dung và bảng hỏi khảo sát chính thức đều được công khai chi tiết trong hệ thống phụ lục của luận án, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái lặp và kiểm định độc lập tại các bối cảnh văn hóa khác nhau.

5. Định hướng lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo ra sao? Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Nghiên cứu thực nghiệm can thiệp chánh niệm (mindfulness intervention) đối với sức khỏe tinh thần và hiệu quả kinh doanh của doanh nhân xã hội; (2) Thiết lập mô hình giải thích đa tầng (Multilevel SEM) kết hợp giữa yếu tố thể chế quốc gia và nhận thức cá nhân; (3) Theo dõi dữ liệu bảng dài hạn về tỷ lệ sinh tồn của các DNXH được dẫn dắt bởi các nhà sáng lập có điểm chánh niệm và cảm hứng cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Ngọc Tuấn Anh (2022) đóng góp 6 giá trị học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Mở rộng lý thuyết SCCT: Khẳng định tính hiệu lực của SCCT trong việc diễn giải ý định khởi nghiệp xã hội như một quyết định lựa chọn nghề nghiệp có ý thức.
2. Tiên phong tích hợp Chánh niệm và Cảm hứng: Bổ sung hai biến số tâm lý đột phá vào y văn KSKD xã hội, mở rộng vượt bậc so với mô hình 5 đặc điểm tính cách lớn (Big Five).
3. Xác lập cơ chế trung gian nhận thức kép: Đo lường và kiểm định thành công vai trò truyền dẫn của Nhận thức năng lực (SEF) và Kỳ vọng kết quả (SOE).
4. Chuẩn hóa bộ công cụ đo lường: Đóng góp hệ thống thang đo đã qua kiểm định độ tin cậy và giá trị phân biệt trong bối cảnh thực tiễn của một nền kinh tế mới nổi.
5. Làm rõ vai trò điều tiết nhân khẩu học: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự khác biệt giữa nam và nữ, cũng như giữa sinh viên và những người đã có kinh nghiệm làm việc/quản lý trong tiến trình hình thành ý định khởi nghiệp xã hội.
6. Định hình hệ thống giải pháp hành động: Đề xuất lộ trình đồng bộ từ giáo dục chánh niệm, truyền thông truyền cảm hứng đến hoàn thiện chính sách thể chế nhằm gia tăng cả số lượng và chất lượng các doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng việc trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài luận án, từ đó nêu ra câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu cùng phương pháp nghiên cứu được giới thiệu tiếp theo. Ý nghĩa, đóng góp của công trình nghiên cứu cũng được trình bày trong phần này nhằm cung cấp một góc nhìn tổng quát về đề tài nghiên cứu. Cuối chương là phần trình bày bố cục của luận án.1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài luận án 1.1 Bối cảnh thực tiễn Doanh nhân xã hội và kinh doanh xã hội đã tồn tại trong nhiều thế kỷ, nhưng thuật ngữ kinh doanh xã hội bắt đầu được đề cập từ vài thập kỷ gần đây (Gupta và cộng sự, 2020; Zaremohzzabieh và cộng sự, 2019).

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) định nghĩa: “Doanh nghiệp xã hội (DNXH) là những tổ chức hoạt động dưới nhiều hình thức pháp lý khác nhau vận dụng tinh thần doanh nhân nhằm theo đuổi cùng lúc cả hai mục tiêu xã hội và kinh tế. DNXH thường cung cấp các dịch vụ xã hội và việc làm cho các nhóm yếu thế ở cả thành thị và nông thôn. Ngoài ra, DNXH còn cung cấp các dịch vụ cộng đồng, trên các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, môi trường”. Loại hình doanh nghiệp này đã cung cấp các mô hình sáng tạo nhằm giải quyết tích cực các vấn đề của xã hội, lấp đầy khoảng trống của các chương trình phúc lợi xã hội quốc gia (Gupta và cộng sự, 2020).

Không giống như các doanh nghiệp thương mại và các tổ chức phi lợi nhuận, KSKD xã hội chú trọng vào những mục tiêu xã hội bằng việc áp dụng các mô hình kinh doanh định hướng lợi nhuận (Baglioni và cộng sự, 2018). Do những lợi ích kinh tế và xã hội của KSKD xã hội, những nhà hoạch định chính sách và cộng đồng học thuật đang cố gắng tìm cách thúc đẩy hiện tượng này (Brieger & De Clercq, 2019; Tiwari và cộng sự, 2017a). Tại Việt Nam, DNXH cũng đã xuất hiện từ rất sớm. Một số DNXH tiên phong đã bắt đầu xuất hiện từ năm 1990 như Trường Hoa Sữa, Nhà hàng KOTO tại Hà Nội, Mai Handicrafts tại TP.

Theo báo cáo chính thức do Trung tâm Khởi nghiệp luan an 2 và Sáng tạo Xã hội (CSIE) và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) công bố thì số lượng DNXH đã đăng ký chính thức với chính phủ là 80 (Nguyễn Đình Cung, 2019). Tuy nhiên, số lượng DNXH theo Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) ước tính dựa trên các đặc điểm của DNXH với ba loại hình: doanh nghiệp vừa và nhỏ, hợp tác xã và các tổ chức phi chính phủ thì số DNXH ở Việt Nam vào khoảng 19. Bên cạnh đó, báo cáo GEM 2015 về KSKD xã hội cho thấy trong số 58 nền kinh tế tham gia khảo sát, Việt Nam có 1,1% người trưởng thành bắt đầu khởi nghiệp và tham gia vào các hoạt động xã hội. Tỷ lệ này thấp hơn mức trung bình là 3,2% của thế giới.

Thậm chí nếu xét chi tiết hơn, tỷ lệ người trưởng thành KSKD các DNXH ở Việt Nam rất thấp, chỉ đạt 0,45% so với mức 1,1% ở các hoạt động xã hội và 13,7% ở các hoạt động kinh doanh thông thường (Bosma và cộng sự, 2016). Các số liệu trên chứng tỏ rằng các DNXH ở Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu, cho dù tiềm năng loại hình kinh doanh đặc biệt này vẫn còn rất lớn. Tốc độ tăng trưởng chậm của DNXH thực sự là một vấn đề cho các quốc gia, bởi vì có thể họ đã bỏ qua một phương thức mới để hỗ trợ nhiều hơn cho công dân của mình (Bikse và cộng sự, 2015). Chính vai trò xúc tác quá trình giải quyết các lỗ hổng trong phát triển xã hội, kinh tế và chính trị, các DNXH giúp thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội (Tiwari và cộng sự, 2017a).

Thậm chí, KSKD xã hội được nhìn nhận như yếu tố then chốt cho một quốc gia phát triển bền vững (Lacap và cộng sự, 2018). Do đó, sự phát triển của DNXH được coi là cơ hội để tăng trưởng, đặc biệt là ở các nước mới nổi (Kabbaj và cộng sự, 2016). Có thể nhận thấy rằng sự phát triển các DNXH ở Việt Nam không phải là một lựa chọn mà là một điều cần thiết để đạt được sự phát triển bền vững về con người và kinh tế. Đây cũng là một câu hỏi nhận được nhiều sự quan tâm và cần làm rõ đối với cộng đồng cũng như các nhà hoạch định chính sách là làm thế nào để nâng cao chất lượng và số lượng DNXH ở Việt Nam? Krueger (2003) cho rằng một hình thức kinh doanh sẽ phát triển khi mà chất lượng cũng như số lượng các nhà doanh nhân của hình thức đó tăng lên.

Như vậy, ý định KSKD được xem như chỉ báo tin cậy cho hành vi khởi nghiệp (Liguori và cộng sự, 2020). Chính vì vậy, về mặt thực tiễn, cần có luan an 3 nghiên cứu làm rõ ý định KSKD xã hội, nhằm giải thích các nhân tố tác động đến quá trình hình thành ý định này, vì nó đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu lý do tại sao một người nào đó chọn trở thành doanh nhân xã hội. Do vậy, để có các phương án hỗ trợ phù hợp trong việc thúc đẩy sự ra đời những doanh nghiệp xã hội, cần phải nghiên cứu và phân tích về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tư duy của các cá nhân. Mặc dù hầu hết các nghiên cứu trong bối cảnh quốc tế tập trung vào các phân tích cấp độ cá nhân, tuy nhiên, phần lớn đều tập trung xem xét các tiền đề và điều kiện tiên quyết cần thiết để khuyến khích các hoạt động kinh doanh xã hội gắn với từng khu vực, quốc gia cụ thể (Anh và cộng sự, 2021; Brieger & De Clercq, 2019).

Cho đến nay vẫn còn rất ít các nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh của các quốc gia mới nổi (Tiwari & Bhat, 2020). Các kết quả nghiên cứu trước đây có thể chưa phù hợp khi áp dụng vào đặc thù KSKD xã hội ở Việt Nam. Với những lập luận trên, luận án tập trung vào Việt Nam như một trường hợp nghiên cứu, để chứng minh ứng dụng thực tế của KSKD xã hội ở một quốc gia mới nổi.2 Bối cảnh lý thuyết KSKD xã hội, vừa là một lĩnh vực mới nổi vừa là động lực để tạo ra sự thay đổi xã hội sâu sắc, liên quan đến nhiều lĩnh vực khác như kinh doanh (Müller, 2012), xã hội học (Goss và cộng sự, 2011; Maurer, 2012), quản trị công (Hosu, 2012; Short và cộng sự, 2009) và công tác xã hội (Berzin, 2012; Germak & Singh, 2009; Savaya và cộng sự, 2008). Kể từ khi trở thành một trong các chủ đề được quan tâm từ phía các nhà chuyên môn lẫn cộng đồng học thuật, những nghiên cứu KSKD xã hội đã tăng lên rõ rệt (Rey-Martí và cộng sự, 2016).

Trong bối cảnh KSKD xã hội, ý định khởi sự đề cập ý định khởi nghiệp có ý thức để giảm bớt các vấn đề xã hội bằng các phương tiện kinh doanh và được coi là yếu tố dự báo chính về hành vi KSKD xã hội (Hockerts, 2017). Trước đó, Liñán và Fayolle (2015) còn tuyên bố rằng ý định KSKD xã hội chắc chắn là chủ đề hứa hẹn nhất và cần được khám phá thêm. Sự xuất hiện ngày càng nhiều các công bố khoa học đã cho thấy sự quan tâm của giới học thuật về lĩnh vực KSKD xã hội (Luc, 2020a; Tiwari & Bhat, 2020; Zaremohzzabieh và cộng sự, 2019; Y. Zhang và cộng sự, 2021).

luan an 4 Carsrud và Brännback (2011) đã lập luận rằng để hiểu các ý định khởi sự phát triển như thế nào, cần tìm ra được các lý thuyết phản ánh các động lực trong quá trình ra quyết định của các cá nhân. Ý định KSKD xã hội thường được xem xét dưới góc độ hành vi tâm lý và là quá trình nhận thức, lên kế hoạch (Grégoire và cộng sự, 2011; Krueger, 2017). Cách tiếp cận này có lợi thế khi sử dụng các lý thuyết từ các ngành khác như tâm lý học và khoa học hành vi khác để hiểu động lực, tâm trí và hành vi của doanh nhân xã hội (Carsrud & Brännback, 2011; Zaremohzzabieh và cộng sự, 2019). Các lý thuyết được khẳng định trong lĩnh vực kinh doanh truyền thống đã được ứng dụng vào KSKD xã hội như: lý thuyết hành vi hoạch định (TPB) của Ajzen (1991) tiếp cận từ góc độ hành vi xã hội hợp lý do Ernst (2011) tiên phong; mô hình tiềm năng khởi nghiệp (EPM) của Krueger và Brazeal (1994) do Mair và Noboa (2005) giới thiệu; mô hình của sự kiện khởi nghiệp (SEE) của Shapero và Sokol (1982) cũng do chính Mair và Noboa (2006) đề nghị và được xem như mô hình dành riêng cho lĩnh vực KSKD xã hội.

Gần đây, Tran và Von Korflesch (2016) ứng dụng lý thuyết nghề nghiệp nhận thức xã hội (SCCT) (Lent và cộng sự, 1994) để giải thích ý định kinh doanh xã hội dựa trên nhận thức năng lực và kỳ vọng kết quả của hành vi. Nhìn chung, trong lĩnh vực KSKD xã hội, lý thuyết TPB và SEE đang là các lý thuyết nền được ứng dụng nhiều nhất (Zaremohzzabieh và cộng sự, 2019). Tuy nhiên, hai lý thuyết này đều có sự hạn chế khi quá tập trung vào sự nhận thức cá nhân mà chưa xét đến sự tương tác của cá nhân trong bối cảnh nhận thức xã hội (Stirzaker và cộng sự, 2021). Lý thuyết TPB giả định cách tiếp cận theo chủ nghĩa hành vi trong đó môi trường của một người gây ra ý định và hành vi, bỏ qua các quá trình và nhận thức cá nhân như tính cách và kỳ vọng kết quả (Bandura, 1986; Miles, 2012).

Còn với lý thuyết SEE được sử dụng thông qua Mair và Noboa (2006) thì các yếu tố dẫn dắt cảm xúc và đạo đức được ưu tiên hơn các ảnh hưởng theo ngữ cảnh và tình huống. Do đó, hai lý thuyết này bỏ qua tầm quan trọng của sự tương tác với môi trường xã hội của cá nhân trong việc định hình hành vi KSKD xã hội (Stirzaker và cộng sự, 2021). Trong khi đó lý thuyết SCCT xem sự tương tác giữa các yếu tố cá nhân và bối luan an 5 cảnh là những yếu tố quyết định quan trọng đối với các quá trình tạo động lực thúc đẩy hành vi lựa chọn nghề nghiệp (trở thành một doanh nhân xã hội) (Lent và cộng sự, 1994). Do đó, lý thuyết SCCT có thể là sự bổ sung cần thiết nhằm phát triển một lý thuyết toàn diện hơn về KSKD xã hội.