Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hiện đại hóa các quy trình công nghiệp, kỹ thuật điều khiển tự động và truyền động điện đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất, tối ưu hóa thời gian sản xuất và giảm chi phí nhân công. Báo cáo đồ án môn học "Truyền động điện" với đề tài "Mô hình đếm và phân loại vật gỗ theo chiều cao dùng trong điêu khắc sử dụng Arduino R3" do nhóm sinh viên Khoa Điện – Điện tử, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật – Đại học Đà Nẵng thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Đỗ Hoàng Ngân Mi.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Xuất phát từ quá trình tham quan, thực tập tốt nghiệp tại các nhà máy và khu công nghiệp, nhóm tác giả nhận thấy tại nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, các khâu vận chuyển, phân loại và đóng gói sản phẩm vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công. Điều này dẫn đến hiệu suất lao động chưa cao và độ đồng đều về kích thước sản phẩm không được đảm bảo tuyệt đối.

Trong quy trình công nghiệp sản xuất gỗ gồm 5 bước tiêu chuẩn:

  1. Bước 1: Bột gỗ sau khi nghiền nát được trộn cùng chất phụ gia và keo trong máy trộn sấy để tạo bột sợi.
  2. Bước 2: Bột sợi được rải bằng máy rải và cảo thành 2 hoặc 3 tầng tùy khổ.
  3. Bước 3: Ép gia nhiệt qua 2 giai đoạn (ép sơ bộ để nén và ép chặt các tầng bột sợi lại với nhau).
  4. Bước 4: Cắt ván và bo biên.
  5. Bước 5: Chà nhám, phân loại và đóng gói.

Khâu phân loại sản phẩm ở công đoạn cuối là bước quyết định để phân chia các phôi gỗ điêu khắc theo đúng kích thước mẫu trước khi chuyển giao. Nhóm nghiên cứu đã lựa chọn thiết kế mô hình băng chuyền tự động nhằm giải quyết bài toán phân loại kích thước, cụ thể là theo chiều cao định trước.

Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài hướng tới các mục tiêu cụ thể:

  1. Giảm thiểu sức lao động thủ công trong khâu phân loại phôi gỗ.
  2. Nâng cao năng suất và đảm bảo tính chính xác trong quá trình phân loại.
  3. Đơn giản hóa công tác quản lý, giám sát số lượng sản phẩm xuất xưởng.
  4. Tiết kiệm chi phí vận hành cho các cơ sở sản xuất quy mô vừa và nhỏ.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành mục tiêu đề ra, các nhiệm vụ chính được xác định gồm:

  1. Tìm hiểu cơ chế hoạt động và cấu tạo của các hệ thống băng chuyền phân loại sản phẩm.
  2. Phân tích sơ đồ nguyên lý và lựa chọn thiết bị phần cứng phù hợp.
  3. Nâng cao kỹ năng lập trình vi điều khiển, hàn mạch và tích hợp hệ thống điện tử.
  4. Phát triển tư duy nghiên cứu, thiết kế mô phỏng và thi công mô hình thực nghiệm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống điều khiển phân loại phôi gỗ điêu khắc theo 3 cấp độ chiều cao định trước (thấp, trung bình, cao) kết hợp cơ cấu đếm số lượng hiển thị tự động.
  • Phạm vi kỹ thuật: Mô hình cơ khí - điện tử thu nhỏ sử dụng vi điều khiển Arduino Uno R3, hệ thống băng tải kéo bởi động cơ DC, cảm biến hồng ngoại nhận diện độ cao và động cơ Servo điều khiển thanh gạt phân loại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết môn học Truyền động điện và Tự động hóa công nghiệp. Dây chuyền phân loại là hình thức tổ chức sản xuất trong đó các thiết bị được bố trí kế tiếp nhau theo trình tự định sẵn để phân chia sản phẩm dựa trên các tiêu chí đặc thù:

  • Phân loại theo chiều cao sản phẩm.
  • Phân loại theo khối lượng sản phẩm.
  • Phân loại theo màu sắc sản phẩm.
  • Phân loại theo hình ảnh sản phẩm.
  • Phân loại theo mã vạch sản phẩm.

Trong đó, phương pháp phân loại theo chiều cao dựa trên nguyên lý kích hoạt cảm biến tiệm cận tại các cao độ xác định để kích hoạt cơ cấu chấp hành đẩy vật phẩm vào đúng vị trí chứa.

Phương pháp nghiên cứu và công cụ kỹ thuật

Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu lý thuyết, mô phỏng số và chế tạo thực nghiệm:

  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Nghiên cứu tài liệu chuyên ngành về vi điều khiển AVR, kỹ thuật điều chế độ rộng xung (PWM) để điều khiển động cơ servo, và giao thức truyền thông nối tiếp I2C.
  • Phương pháp mô phỏng:
    • Sử dụng phần mềm Proteus 8 Professional (module ISIS để mô phỏng mạch điện tử và ARES để thiết kế mạch in).
    • Sử dụng phần mềm MATLAB (giao diện GUIDE) để lập trình giao tiếp nối tiếp với Arduino qua cổng COM, hiển thị trạng thái và đếm sản phẩm.
  • Phương pháp thực nghiệm chế tạo: Lắp ráp khung cơ khí băng tải, thiết kế mạch nguồn cách ly, hàn mạch kết nối cảm biến và vi điều khiển, nạp code điều khiển bằng Arduino IDE (ngôn ngữ C/C++).

Nguồn dữ liệu và tài liệu tham khảo

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất (datasheet ATmega328P, LM393, HD44780, MG90S, LM2596), cùng các giáo trình chuyên ngành như "Lập trình điều khiển với Arduino" (Phạm Quang Huy - Lê Cảnh Trung) và "Lập trình Matlab và Ứng dụng" (Nguyễn Hoàng Hải, Nguyễn Việt Anh).


Thiết kế và triển khai hệ thống

Cấu tạo và thông số thiết bị phần cứng

Hệ thống sử dụng các linh kiện điện tử và cơ cấu chấp hành với các thông số kỹ thuật chính:

Tên thiết bị / Linh kiện Vai trò trong hệ thống Thông số kỹ thuật chính
Arduino Uno R3 Khối xử lý trung tâm Vi điều khiển ATmega328P (16 MHz), điện áp hoạt động 5V, 14 chân Digital I/O (6 chân PWM), 6 chân Analog, Flash 32 KB, SRAM 2 KB, EEPROM 1 KB.
Cảm biến hồng ngoại (IR Sensor) Nhận diện vật thể và độ cao IC so sánh LM393, khoảng cách phát hiện 2 ~ 30 cm, góc quét 35°, ngõ ra logic mức thấp (0V khi có vật) và mức cao (5V khi không có vật).
Động cơ Servo MG90S Tay gạt phân loại phôi Góc quay 180°, điện áp hoạt động 4.8V ~ 6V DC, tốc độ quay 0.1s/60° (6V), mô-men xoắn 1.5 kg/cm (6V), bánh răng kim loại/nhựa, điều khiển bằng xung PWM.
Màn hình Text LCD 20x4 Hiển thị thông tin phân loại Driver HD44780, hiển thị 4 dòng x 20 ký tự, điện áp 5V, tích hợp Module chuyển đổi giao tiếp I2C (chip LCM2004, địa chỉ mặc định 0x27).
Động cơ DC LK0195 (Motor 545) Kéo băng tải Điện áp 5V - 9V DC, dòng không tải 1.4A, tốc độ quay từ 14.000 đến 25.000 vòng/phút, tích hợp cánh quạt tản nhiệt, khối lượng 160g.
Mạch giảm áp LM2596 Ổn định nguồn nuôi điều khiển Nguồn vào 4V - 35V DC, nguồn ra điều chỉnh 1V - 30V DC, dòng ra tối đa 3A, kích thước 53 x 26 mm.
Bộ nguồn tổ ong 24V/5V Cấp nguồn cho toàn hệ thống Điện áp vào 220V AC, ngõ ra 24V DC (5A) cho phần động lực và 5V DC cho mạch điều khiển nhằm tránh sụt áp và chống nhiễu.

Nguyên lý hoạt động của mô hình

Hệ thống vận hành theo chu trình khép kín sau khi người vận hành nhấn nút Start:

  1. Trường hợp 1 (Vật thấp - 3cm): Khi phôi gỗ cao 3cm di chuyển trên băng tải đến vị trí cảm biến hồng ngoại 1 (lắp ở độ cao tương ứng), cảm biến 1 nhận diện vật thể. Arduino xuất tín hiệu kích hoạt động cơ Servo 1 quay góc gạt vật vào khay chứa 3cm. Màn hình LCD và giao diện máy tính tăng bộ đếm sản phẩm thấp lên 1 đơn vị, đồng thời hiển thị chiều cao 3cm.
  2. Trường hợp 2 (Vật trung bình - 5cm): Khi phôi gỗ cao 5cm đi qua, cảm biến 1 không kích hoạt (hoặc được lọc theo thuật toán), vật tiếp tục đến vị trí cảm biến hồng ngoại 2. Cảm biến 2 phát hiện vật, Arduino điều khiển động cơ Servo 2 gạt vật vào khay chứa 5cm. Bộ đếm sản phẩm trung bình tăng lên 1 đơn vị, hiển thị chiều cao 5cm.
  3. Trường hợp 3 (Vật cao - 7cm): Phôi gỗ cao 7cm đi qua vị trí cảm biến 1 và 2 mà không bị gạt ra ngoài, tiếp tục đi đến cuối băng chuyền gặp cảm biến hồng ngoại 3. Khi cảm biến 3 xác nhận, phôi gỗ tự động rơi vào khay chứa 7cm. Bộ đếm sản phẩm cao tăng lên 1 đơn vị, hiển thị chiều cao 7cm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan đề tài

Chương 1 hệ thống hóa lý thuyết tổng quan về dây chuyền phân loại trong sản xuất công nghiệp, giới thiệu 5 phương thức phân loại phổ biến (chiều cao, khối lượng, màu sắc, hình ảnh, mã vạch). Tác giả phân tích chi tiết quy trình 5 bước sản xuất gỗ công nghiệp để xác định vị trí của khâu phân loại kích thước phôi. Trên cơ sở đó, chương trình bày lý do chọn đề tài, 4 mục tiêu kinh tế - kỹ thuật, nhiệm vụ nghiên cứu và các yêu cầu kỹ thuật đối với mô hình băng chuyền 3 cấp độ chiều cao.

Chương 2: Tìm hiểu về cấu trúc Arduino Uno và các thiết bị trong đề tài

Chương 2 trình bày chi tiết về cấu trúc phần cứng của hệ thống. Tác giả phân tích cấu tạo vi điều khiển ATmega328P trên board Arduino Uno R3, cấu trúc giao thức truyền thông nối tiếp 2 dây I2C ứng dụng qua module LCM2004 giúp giảm thiểu số chân kết nối với LCD 20x4. Chương này cũng phân tích nguyên lý làm việc của cảm biến hồng ngoại dùng IC so sánh LM393, đặc tính kỹ thuật của động cơ Servo MG90S, động cơ DC 545 kéo băng tải, nút nhấn điều khiển công nghiệp, mạch giảm áp DC-DC LM2596 và cấu trúc bộ nguồn tổ ong cấp điện riêng biệt cho phần động lực và điều khiển.

Chương 3: Thiết kế và thi công

Chương 3 tập trung vào thiết kế hệ thống cơ khí, mạch điện tử và chương trình điều khiển:

  • Trình bày sơ đồ khối chức năng và lưu đồ thuật toán điều khiển tuần tự.
  • Ứng dụng môi trường Arduino IDE để biên dịch mã nguồn C/C++.
  • Triển khai mô phỏng nguyên lý mạch trên Proteus 8 Professional.
  • Xây dựng giao diện điều khiển và giám sát (GUI) trên MATLAB GUIDE, kết nối vi điều khiển qua cổng nối tiếp (COM3, Arduino Uno). Giao diện cho phép kích hoạt hệ thống (Chạy, Dừng, Reset), hiển thị trực tiếp số lượng sản phẩm từng loại (spthap, sptb, spcao) và tổng số lượng (tong).

Chương 4: Tổng kết

Chương 4 đánh giá toàn diện kết quả thực hiện mô hình:

  • Khẳng định mô hình đã chế tạo thành công, đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật đề ra ban đầu về phân loại 3 mức chiều cao.
  • Nêu rõ các ưu điểm về kích thước nhỏ gọn, thẩm mỹ trong đi dây, chi phí chế tạo phù hợp và tính linh hoạt trong mở rộng.
  • Đánh giá thẳng thắn các mặt hạn chế còn tồn tại và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cấp, hoàn thiện cho các giai đoạn nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

Kết quả kỹ thuật đạt được

  1. Thiết kế và chế tạo hoàn chỉnh mô hình thực nghiệm: Hệ thống cơ khí băng tải, cơ cấu gạt servo và mạch điều khiển trung tâm được lắp ráp chắc chắn, đi dây gọn gàng, hoạt động đúng trình tự logic.
  2. Khả năng phân loại và đếm tự động: Mô hình phân loại chính xác các mẫu vật gỗ theo 3 mức chiều cao (3cm, 5cm, 7cm). Khi vật đi qua các vị trí cảm biến tương ứng, hệ thống kích hoạt cơ cấu đẩy và cập nhật số lượng hiển thị lên màn hình LCD 20x4.
  3. Mô phỏng và điều khiển giao tiếp máy tính: Xây dựng thành công mô phỏng trên Proteus và thiết lập chương trình giao diện điều khiển, đếm số lượng trên MATLAB GUIDE kết nối trực tiếp với board Arduino.

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

  • Làm sáng tỏ tính khả thi của việc ứng dụng các nền tảng vi điều khiển mã nguồn mở chi phí thấp (Arduino) vào giải quyết các bài toán tự động hóa trong các dây chuyền sản xuất quy mô nhỏ.
  • Cung cấp tài liệu kỹ thuật có tính hệ thống từ khâu tính toán phần cứng, thiết kế giao thức kết nối I2C, điều khiển động cơ bước/servo đến tích hợp phần mềm mô phỏng và giao diện giám sát.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

Dựa trên quá trình thử nghiệm thực tế, nhóm tác giả đã chỉ ra các điểm tồn tại:

  • Hiện tượng nhiễu cảm biến: Cảm biến hồng ngoại đôi lúc bị ảnh hưởng bởi môi trường ánh sáng bên ngoài, dẫn đến việc đọc tín hiệu chưa hoàn toàn ổn định ở mọi thời điểm.
  • Xử lý tuần tự đơn lẻ: Hệ thống hiện chỉ xử lý được từng sản phẩm một cách tuần tự; chưa tối ưu khi các sản phẩm xuất hiện liên tục hoặc nối đuôi nhau quá sát trên băng tải.
  • Chưa tự động hóa khâu cấp phôi: Quá trình đưa phôi gỗ lên băng tải vẫn phải thực hiện thủ công bằng tay.
  • Giao diện giám sát thực tế: Giao diện điều khiển máy tính chưa hoàn thiện thành hệ thống SCADA/giám sát công nghiệp độc lập hoàn chỉnh ngoài mô hình thí nghiệm.

Hướng phát triển và mở rộng

  1. Cải tiến cảm biến và công nghệ nhận diện: Thay thế hoặc kết hợp cảm biến hồng ngoại bằng xử lý ảnh và các thư viện trí tuệ nhân tạo (AI) để nâng cao độ chính xác, tốc độ nhận dạng và đa dạng hóa tiêu chí phân loại (màu sắc, vân gỗ, khuyết tật bề mặt).
  2. Tự động hóa khâu cấp phôi: Thiết kế cơ cấu nạp phôi tự động (phễu cấp liệu hoặc bàn nâng) để loại bỏ hoàn toàn thao tác đặt vật bằng tay.
  3. Nâng cấp cơ cấu chấp hành: Ứng dụng xi lanh khí nén hoặc cánh tay robot công nghiệp để đẩy/gắp sản phẩm thay cho động cơ servo quay gạt góc nhỏ.
  4. Mở rộng thuật toán xử lý: Phát triển chương trình điều khiển đa nhiệm, cho phép xử lý đồng thời nhiều tín hiệu cảm biến cùng lúc khi băng chuyền vận hành ở tốc độ cao.

Giá trị tham khảo

Báo cáo đồ án là tài liệu tham khảo hữu ích đối với:

  • Sinh viên ngành Kỹ thuật Điện, Tự động hóa, Cơ điện tử: Cung cấp phương pháp tích hợp hệ thống điều khiển sử dụng Arduino, kỹ thuật giao tiếp I2C cho LCD, phương pháp điều khiển góc quay động cơ Servo bằng xung PWM, và lập trình giao diện giám sát qua MATLAB GUIDE kết nối cổng Serial.
  • Người thực hiện các đề tài đồ án môn học, đồ án tốt nghiệp tương tự: Cung cấp tài liệu về sơ đồ nối dây, thông số kỹ thuật chi tiết của các module linh kiện thông dụng (LM393, LM2596, MG90S, LCD2004) và cấu trúc triển khai một báo cáo kỹ thuật theo chuẩn trường đại học kỹ thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống sử dụng bao nhiêu cấp độ chiều cao để phân loại và các mốc kích thước cụ thể là bao nhiêu?
Mô hình phân loại phôi gỗ theo 3 cấp độ chiều cao: mức thấp (3cm), mức trung bình (5cm) và mức cao (7cm).

2. Vi điều khiển trung tâm và các cảm biến nhận diện trong mô hình là gì?
Hệ thống sử dụng vi điều khiển trung tâm là board Arduino Uno R3 (chip ATmega328P) kết hợp cùng 3 cảm biến hồng ngoại (IR Sensor sử dụng IC so sánh LM393 / model E18-D80NK) đặt ở các cao độ khác nhau để nhận diện kích thước vật thể.

3. Cơ cấu chấp hành nào được sử dụng để phân loại và vận chuyển phôi gỗ?
Hệ thống dùng động cơ DC LK0195 (Motor 545) để kéo băng tải vận chuyển phôi và sử dụng các động cơ Servo MG90S (hoặc SG90) để quay góc gạt/đẩy phôi gỗ vào các ngăn chứa tương ứng.

4. Vì sao hệ thống sử dụng module I2C LCM2004 kết nối với màn hình LCD 20x4?
Module chuyển đổi I2C LCM2004 giúp màn hình LCD 20x4 giao tiếp với Arduino chỉ bằng 2 đường tín hiệu (SDA, SCL), tiết kiệm tối đa số chân I/O của vi điều khiển ATmega328P so với việc kết nối song song 16 chân truyền thống.

5. Nhóm tác giả đã sử dụng những phần mềm nào trong quá trình thiết kế và mô phỏng?
Các phần mềm được sử dụng gồm: Arduino IDE (viết và nạp code C/C++), Proteus 8 Professional (mô phỏng mạch nguyên lý và mạch in), và MATLAB GUIDE (xây dựng giao diện giám sát, điều khiển Start/Stop/Reset và hiển thị số lượng đếm qua cổng COM).


Kết luận

Báo cáo đồ án "Mô hình đếm và phân loại vật gỗ theo chiều cao dùng trong điêu khắc sử dụng Arduino R3" đã hoàn thành tốt các mục tiêu nghiên cứu và yêu cầu kỹ thuật đề ra. Nhóm tác giả đã thiết kế, mô phỏng thành công trên Proteus/MATLAB và chế tạo mô hình băng chuyền thực tế có khả năng phân loại chính xác 3 mức chiều cao phôi gỗ kết hợp đếm hiển thị tự động. Đề tài khẳng định tính ứng dụng cao của các hệ thống tự động hóa vi điều khiển giá thành thấp trong việc nâng cao năng suất cho các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ, đồng thời vạch rõ các hướng phát triển nâng cấp bằng công nghệ xử lý ảnh và cơ cấu khí nén.