Chương 1: Tổng quan về thương mại điện tử Chương 2: An toàn thông tin và chữ ký số trong giao dịch thương mại điện tử Chương 3: Cài đặt và thử nghiệm chữ ký số trong giao dịch TMĐT Cuối luận văn là phần kết luận và danh sách các tài liệu tham khảo. Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 3 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. Khái niệm về thƣơng mại điện tử 1.
Thƣơng mại truyền thống Thương mại truyền thống (TMTT) là sự trao đổi hàng hóa/dịch vụ của ít nhất hai phía tham gia. Bao gồm tất cả các hoạt động của các bên tham gia để hoàn thành các giao dịch mua bán. Hệ thống trao đổi hàng hóa/dịch vụ dựa trên nguyên tắc tiền tệ. Là một kênh phân phối hàng hóa từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng thông qua các trung gian như nhà phân phối, đại lý và các điểm bán lẻ như cửa hàng tạp hóa, bách hóa,.Các hoạt động trong giao dịch mua bán là các hoạt động mà hai bên mua và bán cam kết thực hiện nhằm thực hiện một giao dịch mua bán (chuyển tiền - đơn đặt hàng - gửi hóa đơn - chuyển hàng đến người mua).
Tuy nhiên mô hình này có nhược điểm là công ty hoàn toàn thụ động trong việc kiểm soát đích đến của hàng hóa và các chương trình khuyến mãi cũng như tính liên tục trong cung ứng và sự thống nhất của giá cả đến tay người tiêu dùng. Thƣơng mại điện tử 1. Khái niệm thương mại điện tử Thương mại điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như "thương mại điện tử" (Electronic commerce), "thương mại trực tuyến" (Online trade), "thương mại không giấy tờ" (Paperless commerce) hoặc "kinh doanh điện tử" (E-business). Tuy nhiên, "thương mại điện tử" vẫn là tên gọi phổ biến nhất và được dùng thống nhất trong các văn bản hay công trình nghiên cứu của các tổ chức hay các nhà nghiên cứu.
Thương mại điện tử bắt đầu bằng việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử và mạng viễn thông, các doanh nghiệp tiến tới ứng dụng công nghệ thông tin vào mọi hoạt động của mình, từ bán hàng, marketing, thanh toán đến mua sắm, đào tạo, phối hợp hoạt động với nhà cung cấp, đối tác, khách hàng,.khi đó Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 4 thương mại điện tử phát triển thành kinh doanh điện tử, và doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử ở mức cao được gọi là doanh nghiệp điện tử. Như vậy, có thể hiểu kinh doanh điện tử là mô hình phát triển của doanh nghiệp khi tham gia thương mại điện tử ở mức độ cao và ứng dụng công nghệ thông tin chuyên sâu trong mọi hoạt động của doanh nghiệp. Cho đến nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về thương mại điện tử. Các định nghĩa này dựa trên các khía cạnh, các quan điểm khác nhau [1][ 2][4].
Khái niệm TMĐT theo nghĩa hẹp [4]: theo nghĩa hẹp, thương mại điện tử là việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử và mạng viễn thông, đặc biệt là máy tính và Internet. Cách hiểu này tương tự với một số quan điểm như: TMĐT là các giao dịch thương mại về hàng hóa và dịch vụ được thực hiện thông qua các phương tiện điện tử (Diễn đàn đối thoại xuyên Đại Tây Dương, 1997). TMĐT là việc thực hiện các giao dịch kinh doanh có dẫn tới việc chuyển giao giá trị thông qua các mạng viễn thông (EITO, 1997). TMĐT là việc hoàn thành bất kỳ một giao dịch nào thông qua một mạng máy tính làm trung gian mà bao gồm việc chuyển giao quyền sở hữu hay quyền sử dụng hàng hóa và dịch vụ (Cục thống kê Hoa Kỳ, 2000).
Khái niệm TMĐT theo nghĩa rộng: liên minh Châu Âu (EU): TMĐT bao gồm các giao dịch thương mại thông qua các mạng viễn thông và sử dụng các phương tiện điện tử. Nó bao gồm TMĐT gián tiếp (trao đổi hàng hóa hữu hình) và TMĐT trực tiếp (trao đổi hàng hóa vô hình). Thương mại điện tử là việc trao đổi thông tin thương mại thông qua các phương tiện điện tử, không cần phải in ra giấy bất cứ công đoạn nào của toàn bộ quá trình giao dịch. TMĐT theo nghĩa rộng được định nghĩa trong luật mẫu về thương mại điện tử của Ủy ban LHQ về luật thương mại quốc tế: “Thuật ngữ thương mại cần được diễn giải theo nghĩa rộng để bao quát các vấn đề phát sinh từ mọi quan hệ mang tính chất Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 5 thương mại dù có hay không có hợp đồng.
Các quan hệ mang tính chất thương mại bao gồm các giao dịch sau đây: bất cứ giao dịch nào về thương mại về cung cấp hoặc trao đổi hàng hoá hoặc dịch vụ, thoả thuận phân phối, đại diện hoặc đại lý thương mại, uỷ thác hoa hồng, cho thuê dài hạn, xây dựng các công trình, tư vấn, kỹ thuật công trình, đầu tư, cấp vốn, ngân hàng, bảo hiểm, thoả thuận khai thác hoặc tô nhượng, liên doanh các hình thức khác về hợp tác công nghiệp hoặc kinh doanh, chuyên chở hàng hoá hay hành khách bằng đường biển, đường không, đường sắt hoặc đường bộ” [4]. Như vậy, có thể thấy rằng phạm vi của thương mại điện tử rất rộng, bao quát hầu hết các lĩnh vực hoạt động kinh tế, việc mua bán hàng hoá và dịch vụ chỉ là một trong hàng ngàn lĩnh vực áp dụng của thương mại điện tử. Theo nghĩa hẹp TMĐT chỉ gồm các hoạt động thương mại được tiến hành trên mạng máy tính mở như Internet. Trên thực tế chính các hoạt động thương mại thông qua mạng Internet đã làm phát sinh thuật ngữ thương mại điện tử.
Giao dịch trong thương mại điện tử Giao dịch thương mại (Commercial transaction) là sự tương tác giữa hai bên hoặc nhiều bên, trong đó hàng hóa, dịch vụ hoặc một đồ vật có giá trị được trao đổi. Các khía cạnh liên quan đến các giao dịch thương mại, chẳng hạn như các quy định về người đại diện và hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật [10]. Theo luật giao dịch điện tử của nước CHXHCN Việt Nam "Giao dịch điện tử là giao dịch có sử dụng thông điệp dữ liệu được thực hiện bằng phương tiện điện tử". Giao dịch trong TMĐT là một hệ thống bao gồm: các giao dịch liên quan đến mua bán hàng hóa và dịch vụ, tạo thu nhập; các giao dịch có khả năng trợ giúp quá trình tạo ra thu nhập: kích thích nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ, cung ứng dịch vụ trợ giúp bán hàng, trợ giúp người tiêu dùng, hoặc trợ giúp trao đổi thông tin giữa các doanh nghiệp.
Việc tiến hành các hoạt động thương mại trên các mạng điện tử cũng loại bỏ một số giới hạn vật lý nhất định. Các hệ thống máy tính trên Internet có thể được lắp Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 6 đặt để cung cấp trợ giúp khách hàng 24/7. Các đơn đặt hàng đối với hàng hóa và dịch vụ của doanh nghiệp cũng có thể được tiếp nhận bất kỳ khi nào, ở đâu. Giao dịch thương mại truyền thống và giao dịch TMĐT có nhiều điểm khác biệt cơ bản.
Để hiểu rõ sự khác biệt này, xem xét một chu trình mua bán một sản phẩm cụ thể: Bảng 1.1: So sánh các bƣớc trong chu trình mua bán giữa TM truyền thống và TMĐT STT Các bƣớc trong chu trình TM truyền thống Thƣơng mại điện bán hàng tử Tìm kiếm thông tin sản 1 Tạp chí, từ rơi, catalog Trang Web phẩm Yêu cầu mua sản phẩm, 2 chuyển yêu cầu đã chấp Dạng ấn phẩm Thư tín điện tử nhận 3 Kiểm tra Catalog, giá cả Catalog Catolog trực tuyến Kiểm tra tồn kho và khẳng 4 Fax, điện thoại Catolog trực tuyến định giá cả Lập đơn đặt hàng (người Thư tín điện tử, 5 Dạng ấn phẩm mua) trang Web 6 Theo dõi đơn đặt hàng Dạng ấn phẩm CSDL trực tuyến CSDL trực tuyến, 7 Kiểm tra tồn kho Ấn phẩm, fax, điện thoại Web 8 Email, Catalog trực Lịch trình phân phối Dạng ấn phẩm tuyến 9 Lập hóa đơn Dạng ấn phẩm CSDL trực tuyến Nhà vận chuyển, 10 Phân phối sản phẩm Nhà vận chuyển Internet 11 Xác nhận biên lai Dạng ấn phẩm Thư tín điện tử Gửi hóa đơn (người cung 12 Thư tín truyền thống Thư tín điện tử ứng) 13 Nhận hóa đơn (người mua) Thư tín truyền thống EDI EDI, CSDL trực 14 Lịch trình thanh toán Dạng ấn phẩm tuyến Gửi thanh toán (người 15 Thư tín truyền thống EDI mua) Nhận thanh toán (người 16 Thư tín truyền thống EDI cung ứng) Kết luận: Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 7 Giao dịch trong thương mại truyền thống và TMĐT có nhiều bước thực hiện giống nhau, tuy nhiên cách thức thông tin được nhận và chuyển tải lại khác nhau. Về mặt công nghệ, giao dịch trên cơ sở giấy tờ truyền thống và giao dịch dựa trên cơ sở máy vi tính khác nhau về nguyên tắc, thao tác thực hiện và những quy định về luật pháp. Việc tạo, gửi và nhận các tài liệu trên cơ sở dữ liệu trong máy vi tính rất thuận tiện, nhanh chóng và ít tốn kém, nhưng lại có nhược điểm là các tài liệu dễ dàng bị sao chép và không thể phân biệt được các bản sao với bản gốc như tài liệu trên giấy. Chính vì vậy việc đảm bảo an toàn thông tin trong giao dịch TMĐT là rất cần thiết.
Các loại hình Thương mại điện tử Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại các hình thức/mô hình TMĐT, căn cứ vào phân loại theo đối tượng tham gia thì có bốn chủ thể chính tham gia vào các giao dịch thương mại điện tử: Chính phủ (G), doanh nghiệp (B), khách hàng cá nhân (C), người lao động (E). Việc kết hợp các chủ thể này lại với nhau sẽ được những mô hình TMĐT khác nhau. Dưới đây là một số mô hình TMĐT phổ biến nhất hiện nay [4]: 1. B2B (Business - To - Business): Là loại hình giao dịch qua các phương tiện điện tử giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp.
Các giao dịch B2B chủ yếu được thực hiện trên các hệ thống ứng dụng thương mại điện tử như mạng giá trị gia tăng VAN, các sàn giao dịch thương mại điện tử B2B (emarketplaces) Hình 1. Mô hình giao dịch B2B. Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. B2C (Business - To - Customer): Thương mại điện tử B2C là chỉ bao gồm các giao dịch thương mại trên Internet giữa doanh nghiệp với khách hàng, mà trong đó, đối tượng khách hàng của loại hình này là các cá nhân mua hàng.
