Luận văn thạc sĩ UEH: Vấn đề rủi ro thanh khoản của hệ thống ngân hàng Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Tú Mai
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Quế Giang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Vấn Đề Rủi Ro Thanh Khoản Của Hệ Thống Ngân Hàng Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Kết cấu của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT RỦI RO THANH KHOẢN NGÂN HÀNG
• 2.1. Thanh khoản của ngân hàng
• 2.1.1. Khái niệm tính thanh khoản
• 2.1.2. Đo lường thanh khoản
• 2.2. Rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng
• 2.2.1. Khái niệm rủi ro thanh khoản
• 2.2.2. Hệ quả của mất thanh khoản trong hệ thống ngân hàng
• 2.2.3. Quản lý rủi ro thanh khoản
• 2.2.4. Các nghiên cứu về thanh khoản hệ thống ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THANH KHOẢN HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Sơ lược về hệ thống Ngân hàng Việt Nam
• 3.2. Tình trạng thanh khoản của hệ thống NHTM
• 3.2.1. Các NHTM đua tăng lãi suất huy động vốn
• 3.2.2. Các ngân hàng khó đáp ứng nhu cầu vay vốn
• 3.2.3. Lãi suất trên thị trường liên ngân hàng tăng cao
• 3.3. Hoạt động quản lý thanh khoản của các NHTM
• 3.3.1. Tài sản thanh khoản chiếm tỷ lệ thấp
• 3.3.2. Tốc độ tăng trưởng tín dụng cao
• 3.3.3. Tỷ lệ cho vay so với nguồn vốn huy động cao
• 3.3.4. Vốn huy động từ khu vực dân cư chiếm tỷ trọng thấp
• 3.3.5. Mức độ phụ thuộc vào thị trường LNH
• 3.3.6. Nguồn vốn ngắn hạn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn vốn
• 4. CHƯƠNG 4: NGUYÊN NHÂN RỦI RO THANH KHOẢN NGÂN HÀNG
• 4.1. Rủi ro do chính sách kinh tế vĩ mô
• 4.2. Rủi ro do hạn chế trong hoạt động giám sát của NHNN
• 4.3. Rủi ro do bất cập trong hoạt động quản lý thanh khoản của các NHTM
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.1.1. Đối với chính phủ và NHNN
• 5.1.2. Đối với các NHTM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rủi ro thanh khoản của hệ thống ngân hàng Việt Nam

Rủi ro thanh khoản là một trong những vấn đề nghiêm trọng mà hệ thống ngân hàng Việt Nam đang phải đối mặt. Tình hình thanh khoản không ổn định có thể dẫn đến những hệ lụy lớn cho nền kinh tế. Đặc biệt, trong giai đoạn 2008-2011, các ngân hàng thương mại đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì thanh khoản. Việc quản lý rủi ro thanh khoản không chỉ ảnh hưởng đến từng ngân hàng mà còn tác động đến toàn bộ hệ thống tài chính.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của thanh khoản ngân hàng

Thanh khoản ngân hàng được hiểu là khả năng đáp ứng các nghĩa vụ tài chính khi đến hạn. Điều này rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính. Một ngân hàng có thanh khoản tốt sẽ có khả năng duy trì hoạt động và phát triển bền vững.

1.2. Tình hình thanh khoản của hệ thống ngân hàng Việt Nam

Trong giai đoạn 2008-2011, tình hình thanh khoản của các ngân hàng thương mại Việt Nam đã có nhiều biến động. Các cuộc đua lãi suất huy động vốn đã làm gia tăng áp lực lên thanh khoản, dẫn đến nhiều ngân hàng gặp khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp.

II. Những thách thức lớn đối với rủi ro thanh khoản ngân hàng

Hệ thống ngân hàng Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn liên quan đến rủi ro thanh khoản. Những yếu tố như chính sách vĩ mô không nhất quán, sự gia tăng nhanh chóng của tín dụng và quản lý rủi ro chưa hiệu quả đã tạo ra áp lực lớn lên thanh khoản của các ngân hàng.

2.1. Nguyên nhân chính gây ra rủi ro thanh khoản

Nguyên nhân chính dẫn đến rủi ro thanh khoản bao gồm sự bất cập trong chính sách vĩ mô và sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách tài khóa và tiền tệ. Điều này đã làm gia tăng áp lực lên thanh khoản của hệ thống ngân hàng.

2.2. Tác động của rủi ro thanh khoản đến nền kinh tế

Rủi ro thanh khoản không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của các ngân hàng mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ nền kinh tế. Khi ngân hàng không thể đáp ứng nhu cầu vay vốn, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh.

III. Phương pháp quản lý rủi ro thanh khoản hiệu quả

Để giảm thiểu rủi ro thanh khoản, các ngân hàng cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc xây dựng chính sách quản lý tài sản và nguồn vốn là rất cần thiết để đảm bảo thanh khoản ổn định.

3.1. Các biện pháp quản lý thanh khoản ngân hàng

Các ngân hàng cần xây dựng các biện pháp quản lý thanh khoản chặt chẽ, bao gồm việc theo dõi thường xuyên tình hình tài chính và dự trữ thanh khoản. Điều này giúp ngân hàng có thể ứng phó kịp thời với các tình huống khẩn cấp.

3.2. Sử dụng công cụ thị trường để cải thiện thanh khoản

Ngân hàng nhà nước cần tăng cường sử dụng các công cụ thị trường để điều tiết thanh khoản. Việc này không chỉ giúp ổn định thị trường tiền tệ mà còn tạo điều kiện cho các ngân hàng thương mại hoạt động hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thanh khoản

Nghiên cứu về rủi ro thanh khoản đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết trong hệ thống ngân hàng Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chính sách tài khóa và tiền tệ để đảm bảo thanh khoản cho hệ thống ngân hàng.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tình hình thanh khoản

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhiều ngân hàng thương mại đang gặp khó khăn trong việc duy trì thanh khoản. Các số liệu cho thấy tỷ lệ nợ xấu gia tăng, điều này ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn của ngân hàng.

4.2. Các khuyến nghị chính sách từ nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất một số khuyến nghị chính sách nhằm cải thiện tình hình thanh khoản, bao gồm việc tăng cường giám sát và quản lý rủi ro thanh khoản tại các ngân hàng thương mại.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của rủi ro thanh khoản

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rủi ro thanh khoản là một vấn đề cần được giải quyết triệt để để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Tương lai của rủi ro thanh khoản phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh chính sách và quản lý rủi ro của các ngân hàng.

5.1. Tương lai của quản lý rủi ro thanh khoản

Trong tương lai, việc quản lý rủi ro thanh khoản sẽ cần được cải thiện hơn nữa để đáp ứng các thách thức mới. Các ngân hàng cần chủ động hơn trong việc xây dựng các kế hoạch ứng phó với rủi ro thanh khoản.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho hệ thống ngân hàng

Để phát triển bền vững, hệ thống ngân hàng cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ và quản lý rủi ro. Điều này sẽ giúp đảm bảo thanh khoản và ổn định cho toàn bộ nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2008 – 2011, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam đã trải qua những căng thẳng nghiêm trọng về rủi ro thanh khoản, biểu hiện qua các cuộc đua lãi suất huy động vốn và lãi suất trên thị trường liên ngân hàng (LNH) tăng cao. Tốc độ tăng trưởng tín dụng trung bình giai đoạn 2006 – 2011 đạt khoảng 33%, trong khi tỷ lệ nợ xấu trung bình năm 2011 là 3,3%, cao hơn nhiều so với mức 2,14% năm 2010. Các ngân hàng nhỏ, có tỷ lệ tài sản thanh khoản thấp và vốn huy động từ dân cư chiếm tỷ trọng thấp, đã gặp khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu vốn cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích nguyên nhân gây rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, đánh giá hoạt động quản lý và giám sát thanh khoản, từ đó đề xuất các giải pháp chính sách phù hợp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2011, với dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính, báo cáo ngành và ý kiến chuyên gia. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng, góp phần nâng cao hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về thanh khoản ngân hàng và rủi ro thanh khoản. Theo Ủy ban Basel, thanh khoản là khả năng của ngân hàng đáp ứng các nghĩa vụ nợ khi đến hạn mà không bị thiệt hại quá mức. Rủi ro thanh khoản xảy ra khi ngân hàng không có đủ nguồn tài chính để thanh toán hoặc phải huy động vốn với chi phí cao. Các chỉ số đo lường thanh khoản bao gồm tỷ lệ tài sản thanh khoản trên tổng tài sản, tài sản thanh khoản trên nguồn vốn ngắn hạn, tỷ lệ tiền gửi khách hàng so với dư nợ, và chênh lệch lãi suất trên thị trường LNH. Mô hình cung – cầu thanh khoản của Peter S. Rose được áp dụng để phân tích trạng thái thanh khoản. Ngoài ra, nghiên cứu tham khảo các nguyên tắc quản lý thanh khoản của Basel và các nghiên cứu quốc tế về tác động của chính sách can thiệp nhà nước đến lựa chọn mức thanh khoản của ngân hàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp thống kê mô tả dựa trên số liệu thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của các NHTM, báo cáo thường niên và báo cáo hoạt động của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) giai đoạn 2008 – 2011. Cỡ mẫu gồm 22 NHTMCP được phân nhóm theo tiêu chí chất lượng tài sản, vốn và quản trị rủi ro. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện và khả năng thu thập số liệu đầy đủ. Ngoài ra, nghiên cứu còn tổng hợp ý kiến chuyên gia tài chính để làm rõ các vấn đề thực tiễn. Phân tích tập trung vào đánh giá thực trạng thanh khoản, các chỉ số tài chính liên quan, hoạt động quản lý và giám sát của NHNN, đồng thời xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp chính sách. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2008 – 2011, thời điểm có nhiều biểu hiện căng thẳng thanh khoản.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình trạng căng thẳng thanh khoản thể hiện qua đua lãi suất huy động vốn: Năm 2008, lãi suất huy động trung bình tăng từ 8,5% lên đến 18-20%/năm tại một số ngân hàng như SeAbank và MDB. Năm 2011, lãi suất trên thị trường LNH có thời điểm lên tới 37%/năm cho kỳ hạn một năm, trong khi trần lãi suất huy động do NHNN quy định là 14%/năm.
2. Khó khăn trong đáp ứng nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp: Theo khảo sát tại TP.HCM, 41,5% doanh nghiệp chỉ được đáp ứng 25-50% nhu cầu vay vốn, 32,5% được đáp ứng dưới 25%. Lãi suất vay của doanh nghiệp Việt Nam năm 2011 dao động 18-20%, cao gấp 3-4 lần so với các nước trong khu vực.
3. Tỷ lệ tài sản thanh khoản thấp và cấu trúc nguồn vốn không ổn định: Các ngân hàng nhóm 1 có tỷ lệ tài sản thanh khoản trung bình 31,2%, nhóm 2 là 26,3%, nhóm 3 và 4 chỉ đạt 19,2%. Tỷ lệ cho vay so với vốn huy động của nhóm 3 và 4 vượt quá 100%, trong khi quy định tối đa là 80%.
4. Phụ thuộc lớn vào nguồn vốn ngắn hạn và thị trường liên ngân hàng: Nguồn vốn huy động chủ yếu là ngắn hạn, lãi suất không kỳ hạn cao, tạo áp lực thanh khoản lớn. Một số ngân hàng nhỏ phải vay vốn trên thị trường LNH với lãi suất cao và điều kiện khắt khe, làm tăng rủi ro thanh khoản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến rủi ro thanh khoản là sự phối hợp không nhất quán giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa, với chính sách tiền tệ thắt chặt đột ngột trong khi chính sách tài khóa vẫn mở rộng, làm tăng áp lực vốn cho hệ thống ngân hàng. Hoạt động giám sát của NHNN còn nhiều hạn chế, chủ yếu dựa trên báo cáo định kỳ, thiếu minh bạch và công cụ chế tài hiệu quả, dẫn đến việc các ngân hàng không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thanh khoản. Bản thân các NHTM cũng chưa chú trọng quản lý rủi ro thanh khoản, tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn, nắm giữ tài sản kém thanh khoản và cấu trúc vốn không bền vững. Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về tác động tiêu cực của chính sách hành chính và sự ỷ lại vào hỗ trợ của nhà nước đối với quản lý thanh khoản ngân hàng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ lãi suất huy động theo thời gian, bảng so sánh tỷ lệ tài sản thanh khoản và tỷ lệ cho vay so với vốn huy động giữa các nhóm ngân hàng để minh họa rõ nét sự mất cân đối và rủi ro.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phối hợp chính sách tiền tệ và tài khóa: Chính phủ và NHNN cần tăng cường phối hợp để đảm bảo chính sách tiền tệ thắt chặt đi đôi với chính sách tài khóa giảm thâm hụt ngân sách, hạn chế phát hành trái phiếu công để giảm áp lực vốn lên hệ thống ngân hàng trong vòng 1-2 năm tới.
2. Sử dụng công cụ thị trường linh hoạt: NHNN nên giảm bớt các công cụ hành chính, tăng cường sử dụng các công cụ thị trường như lãi suất tái cấp vốn, tín phiếu NHNN với lãi suất phù hợp, đồng thời xóa bỏ trần lãi suất để các NHTM có thể huy động vốn hiệu quả hơn trong 6-12 tháng tới.
3. Tăng cường giám sát và minh bạch thông tin: NHNN cần nâng cao chất lượng giám sát liên tục, áp dụng các công cụ phân tích rủi ro hiện đại, phân loại rõ ràng các ngân hàng thiếu thanh khoản tạm thời và mất khả năng chi trả, đồng thời công bố xếp hạng tín nhiệm minh bạch để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trong 1 năm tới.
4. Nâng cao năng lực quản lý thanh khoản của NHTM: Các ngân hàng cần xây dựng chính sách quản lý tài sản cân đối giữa lợi nhuận và an toàn, tăng tỷ trọng tài sản thanh khoản và trái phiếu chính phủ, đa dạng hóa nguồn vốn huy động từ dân cư, loại bỏ các sản phẩm tiền gửi rút trước hạn với lãi suất cao, đồng thời nâng cao vai trò bộ phận quản lý rủi ro trong 1-2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và NHNN: Giúp hiểu rõ nguyên nhân và tác động của rủi ro thanh khoản, từ đó hoàn thiện chính sách tiền tệ và giám sát ngân hàng hiệu quả hơn.
2. Ban lãnh đạo và bộ phận quản lý rủi ro các NHTM: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược quản lý thanh khoản, cân đối nguồn vốn và tài sản, nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro.
3. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành tài chính ngân hàng: Là tài liệu tham khảo sâu sắc về lý thuyết, thực trạng và chính sách quản lý rủi ro thanh khoản trong bối cảnh Việt Nam.
4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hiểu rõ bối cảnh thị trường tín dụng và rủi ro thanh khoản ngân hàng, từ đó có quyết định vay vốn và đầu tư phù hợp, giảm thiểu rủi ro tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Rủi ro thanh khoản là gì và tại sao nó quan trọng?
   Rủi ro thanh khoản là nguy cơ ngân hàng không có đủ tiền mặt hoặc nguồn vốn để thanh toán các nghĩa vụ đến hạn. Nó quan trọng vì ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của ngân hàng và toàn bộ hệ thống tài chính, có thể dẫn đến phá sản hoặc khủng hoảng tài chính.

2. Nguyên nhân chính gây ra rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng Việt Nam?
   Nguyên nhân bao gồm sự phối hợp không nhất quán giữa chính sách tiền tệ và tài khóa, hoạt động giám sát còn hạn chế của NHNN, và quản lý thanh khoản yếu kém của các ngân hàng thương mại, đặc biệt là tỷ lệ tài sản thanh khoản thấp và phụ thuộc nhiều vào vốn ngắn hạn.

3. Tác động của rủi ro thanh khoản đến doanh nghiệp và nền kinh tế?
   Rủi ro thanh khoản làm tăng lãi suất vay, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận vốn hoặc phải chịu chi phí vay cao, dẫn đến giảm đầu tư, sản xuất và tăng nguy cơ phá sản doanh nghiệp, ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế.

4. Các công cụ nào NHNN có thể sử dụng để quản lý thanh khoản hiệu quả hơn?
   NHNN nên sử dụng các công cụ thị trường như lãi suất tái cấp vốn, tín phiếu NHNN với lãi suất linh hoạt, thay vì các biện pháp hành chính như trần lãi suất, nhằm điều hòa cung cầu vốn và giảm áp lực thanh khoản cho ngân hàng.

5. Làm thế nào các ngân hàng có thể nâng cao quản lý rủi ro thanh khoản?
   Ngân hàng cần tăng tỷ lệ tài sản thanh khoản, đa dạng hóa nguồn vốn huy động, xây dựng chính sách quản lý tài sản cân đối giữa lợi nhuận và an toàn, đồng thời nâng cao năng lực dự báo và ứng phó với các tình huống khủng hoảng thanh khoản.

Kết luận

• Rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2008 – 2011 đã gây ra các cuộc đua lãi suất, làm tăng chi phí vốn và hạn chế khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp.
• Nguyên nhân chủ yếu là do sự phối hợp không đồng bộ giữa chính sách tiền tệ và tài khóa, hoạt động giám sát còn nhiều hạn chế và quản lý thanh khoản yếu kém của các ngân hàng.
• Các ngân hàng nhỏ, có tỷ lệ tài sản thanh khoản thấp và phụ thuộc nhiều vào vốn ngắn hạn là nhóm dễ bị tổn thương nhất.
• Giải pháp cần tập trung vào phối hợp chính sách vĩ mô, nâng cao hiệu quả công cụ thị trường, tăng cường giám sát minh bạch và cải thiện quản lý rủi ro thanh khoản tại các ngân hàng.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các khuyến nghị chính sách trong vòng 1-2 năm tới, đồng thời theo dõi và đánh giá hiệu quả để điều chỉnh kịp thời.

Hành động ngay: Các cơ quan quản lý và ngân hàng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1) giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu, bao gồm 4 phần chính. Chương 2 đề cập đến khái niệm và các vấn đề lý thuyết về rủi ro thanh khoản, cách đo lường thanh khoản cũng như khung chính sách quản lý thanh khoản của một NHTM. Tiếp đó, Chương 3 sẽ khái quát thực trạng thanh khoản của hệ thống NHVN, trong đó phân tích những biểu hiện rủi ro thanh khoản của hệ thống NHTM VN, và đánh giá hoạt động quản lý của NHNN trong vai trò giám sát việc quản lý thanh khoản. Chương 4 xác định các nguyên nhân có thể dẫn đến rủi ro thanh khoản của hệ thống NHTM VN bao gồm các yếu tố xuất phát từ bối cảnh vĩ mô, từ hoạt động giám sát của NHNN và việc xây dựng chính sách quản lý rủi ro thanh khoản của các NHTM.

Trên cơ sở các phân tích đánh giá ở các phần trước, Chương 5 sẽ đưa ra các kết luận và kiến nghị các nhóm giải pháp chính sách nhằm đảm bảo thanh khoản cho hệ thống NH. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 CHƯƠNG 2. LÝ THUYẾT RỦI RO THANH KHOẢN NGÂN HÀNG 2.1 Thanh khoản của ngân hàng 2.1 Khái niệm tính thanh khoản Theo định nghĩa của Ủy ban Basel về giám sát NH: “Thanh khoản của ngân hàng là khả năng của ngân hàng đó để tăng thêm tài sản và đáp ứng các nghĩa vụ nợ khi đến hạn mà không bị thiệt hại quá mức” 3. Như vậy thanh khoản của một NH liên quan đến tiền mặt và các dòng lưu chuyển tiền tệ để thực hiện các nghĩa vụ thanh toán tại một thời điểm.

Cụ thể hơn thanh khoản của một NH có thể được định nghĩa là: “Thanh khoản đại diện cho khả năng thực hiện tất cả các nghĩa vụ thanh toán khi đến hạn đến mức tối đa bằng đơn vị tiền tệ được quy định” 4. Theo đó, việc không thực hiện được các nghĩa vụ thanh toán sẽ dẫn đến thiếu khả năng hoặc mất thanh khoản của một NH. Một NH có thanh khoản tốt nếu như NH đó nắm giữ nhiều tài sản thanh khoản, dễ dàng chuyển sang tiền mặt hoặc có khả năng huy động thêm nguồn vốn với thời gian và chi phí thấp để đáp ứng nhu cầu về vốn khi cần thiết. Tính thanh khoản có sự khác biệt với khả năng thanh toán của NHTM đó là tính chất thời điểm.

NH vẫn còn khả năng thanh toán trong điều kiện có vốn để trang trải các khoản chi phí. Tuy nhiên, nếu không có khả năng thanh toán các khoản nợ vào thời điểm đến hạn thì NH sẽ rơi vào tình trạng thiếu thanh khoản. Như vậy, một NH có thể mất thanh khoản trong khi vẫn có khả năng thanh toán, hay nói cách khác vốn là điều kiện cần nhưng chưa đủ để một NH đảm bảo khả năng thanh khoản.2 Đo lường thanh khoản Theo lý thuyết về quản trị NHTM của Peter S.Rose, trạng thái thanh khoản của NH được xác định thông qua mô hình cung – cầu về thanh khoản. Đối với các NH, cầu về thanh khoản gồm các yêu cầu chính về vốn để đáp ứng khi khách hàng rút tiền ra khỏi NH và các khách hàng muốn vay vốn từ NH.

Nguồn vốn mà các NH có thể sử dụng để đáp ứng nhu cầu về thanh 3 Basel (2008) 4 R.Duttweiler (2009) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 khoản là từ các khoản tiền gửi của khách hàng và các khoản vay trên thị trường LNH. Trong trường hợp nguồn cung thanh khoản không đủ để đáp ứng nhu cầu, NH sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt về thanh khoản và phải tìm cách huy động để bổ sung vốn thanh khoản 5. Để đảm bảo khả năng chi trả tức thời tại mọi thời điểm, các ngân hàng phải giám sát hàng ngày dự trữ thanh khoản của mình. Dự trữ thanh khoản bao gồm cả dự trữ sơ cấp bằng tiền (tiền mặt tại quỹ, tiền gửi NHNN, tiền gửi các tổ chức tín dụng khác) và dự trữ thứ cấp (giấy tờ có giá có đủ điều kiện để tái cấp vốn hoặc tái chiết khấu, hạn mức tín dụng được cấp bởi tổ chức tài chính khác…).

Đồng thời các NH cần xây dựng chính sách quản lý tài sản để đảm bảo duy trì nguồn vốn ổn định và có tính thanh khoản cao trong dài hạn. Theo bộ chỉ số lành mạnh tài chính của IMF đã được nhiều nước áp dụng, các chỉ số đánh giá sự lành mạnh về thanh khoản của NH bao gồm: Chỉ số tài sản thanh khoản trên tổng tài sản – hệ số tài sản thanh khoản (Liquid assets to total asset – Liquid asset ratio): đo lường mức thanh khoản của NH cho biết khả năng đáp ứng nhu cầu rút tiền mặt theo dự tính và bất thường của khách hàng. Tài sản thanh khoản trên nguồn vốn ngắn hạn (Liquid asets to shortterm liabilities): cho biết khả năng đáp ứng việc rút vốn ngắn hạn của khách hàng mà không ảnh hưởng đến thanh khoản của NH. Tổng tiền gửi của khách hàng so với tổng dư nợ (Customer deposit to total (noninterbank) loans): dùng để phát hiện những vấn đề thanh khoản, tỷ lệ này thấp cho thấy nguy cơ căng thẳng trong hệ thống NH và có thể là dấu hiệu dẫn đến sự suy giảm niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống NH.

Chênh lệch giữa lãi suất LNH cao nhất và thấp nhất (Spead between hihgest and lowest interbank rate): Để đánh giá các vấn đề thanh khoản và rủi ro của hệ thống NH, nếu chênh lệch càng lớn cho thấy một vài NH đang gặp vấn đề về thanh khoản 6 .Rose (2004) 6 Bộ chỉ số lành mạnh tài chính theo tiêu chuẩn IMF (NHNN, 2011) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Rủi ro thanh khoản trong hệ thống ngân hàng 2.1 Khái niệm rủi ro thanh khoản Theo A.Vento, rủi ro thanh khoản là một loại rủi ro của NH khi NH không có đủ các nguồn tài chính để thanh toán các nghĩa vụ nợ vào thời điểm đến hạn, hoặc là phải sử dụng những nguồn tài chính với chi phí cao mặc dù NH vẫn có khả năng thanh toán 7. Như vậy, rủi ro thanh khoản sẽ xảy ra khi NH không có đủ lượng tiền mặt để đáp ứng các nhu cầu tức thì về vốn để đáp ứng các nhu cầu rút tiền gửi và giải ngân các khoản tín dụng đã cam kết với khách hàng. Trong trường hợp đó, các NH sẽ phải tăng vốn bằng cách chuyển đổi tài sản sang tiền mặt, hoặc vay mượn trên thị trường để có đủ vốn thực hiện các yêu cầu thanh toán, do vậy NH có thể rơi vào tình trạng thiếu vốn thanh toán hoặc phải chịu mức chi phí cao để vay được vốn. Hoạt động của các NH thực chất là sử dụng các khoản vốn huy động với thời hạn ngắn để cho vay với kỳ hạn dài hơn nên luôn có sự chênh lệch về kỳ hạn của dòng vốn, do vậy mà rủi ro thanh khoản luôn luôn tiềm ẩn đối với các NH và có thể xảy ra bất cứ thời điểm nào.

Mặt khác, các loại rủi ro như rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường đều có ảnh hưởng đến trạng thái thanh khoản của NH và khi một trong các loại rủi ro xảy ra đều kéo theo rủi ro thanh khoản. Tình trạng kém thanh khoản của các NH có thể xuất phát từ phía tài sản nợ do sự sụt giảm về nguồn vốn huy động, hoặc từ phía tài sản có do các khoản nợ xấu không thu hồi được, từ đó ảnh hưởng lan truyền đến cả hệ thống NH làm cho thị trường tiền tệ bị bóp méo và và gây ra những trục trặc đối với toàn bộ nền kinh tế. Trên thị trường tiền tệ, tình trạng kém thanh khoản của hệ thống NH được biểu hiện ở việc tăng lãi suất để huy động vốn do đó lãi suất thị trường luôn ở mức cao. Mặt khác, do thiếu thanh khoản các NH đều có xu hướng cắt giảm cho vay, làm cho khách hàng rất khó tiếp cận với nguồn vốn tín dụng NH hoặc nếu có thì phải chịu mức lãi suất vay cao.

Tình trạng thiếu thanh khoản khiến cho các NH phải tăng cường vay mượn trên thị trường LNH, trong khi đó các NH khác không muốn cho vay đối với các NH có vấn đề, hoặc đòi hỏi mức lãi suất cao đi kèm với các yêu cầu về đảm bảo tài sản.Vento (2009) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 gây ra những trục trặc trên thị trường LNH, lãi suất LNH tăng cao đồng thời dòng vốn không lưu thông thông suốt do đó các NH càng thêm khó khăn trong việc cải thiện thanh khoản.2 Hệ quả của mất thanh khoản trong hệ thống ngân hàng Hệ thống NHTM đóng vai trò cơ bản như là người tạo thanh khoản cho nền kinh tế thông qua các hoạt động chủ yếu là nhận tiền gửi, cho vay, và nhiều hoạt động tài chính khác, do đó rủi ro thanh khoản của một NH sẽ có ảnh hưởng đến cả hệ thống và toàn bộ nền kinh tế.Duttweiler, “rủi ro thanh khoản là nguy cơ không thể thực hiện được các nghĩa vụ thanh toán, theo đó việc không thể thực hiện được này sẽ kéo theo những hậu quả không mong muốn” 8. Rủi ro thanh khoản có thể dẫn đến phá sản NH tại một thời điểm mặc dù khả năng tài chính của NH đó vẫn đảm bảo kinh doanh có lợi nhuận. Do vậy xảy ra tình trạng thiếu khả năng thanh khoản được xem là loại rủi ro nghiêm trọng nhất đối với các NH. Rủi ro thanh khoản có thể làm cho các NH thiếu hụt tạm thời về thanh khoản, khi đó các NH phải tìm các nguồn bổ sung thanh khoản bằng cách vay mượn từ các NH khác hoặc vay NHTW để giải quyết các nhu cầu đột biến về vốn.

Nghiên cứu về rủi ro của hệ thống NH cho thấy, tình trạng thiếu hụt tạm thời về thanh khoản có thể dẫn đến thanh khoản của NH nhanh chóng cạn kiệt và NH sẽ rơi vào tình trạng mất khả năng chi trả. Khi đó, việc hỗ trợ thanh khoản của NHTW cho các NH này sẽ làm tăng thêm rủi ro hệ thống và tăng chi phí cứu trợ. Đối với một NH, rủi ro thanh khoản có nguy cơ làm giảm uy tín của NH đó và đặc biệt nghiêm trọng khi các thông tin bị rò rỉ ra bên ngoài. Do bất cân xứng thông tin trong các giao dịch giữa khách hàng và NH, khi các biểu hiện thiếu thanh khoản xuất hiện sẽ nhanh chóng dẫn đến hiện tượng khách hàng rút tiền hàng loạt để bảo toàn vốn.

Điều này làm cho các NH trở nên cạn kiệt về thanh khoản, và thậm chí buộc phải đóng cửa.