CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG 1.1 Tổng quan về rủi ro tín dụng ngân hàng 1.1 Khái niệm Rủi ro tín dụng là những tổn thất tiềm tàng trong hoạt động tín dụng mà ngân hàng không lường trước được khi cấp tín dụng cho khách hàng. Nói cách khác, khách hàng không trả được nợ hoặc trả nợ không đúng hạn theo hợp đồng; Thu nhập dự tính mang lại từ các tài sản có sinh lời của ngân hàng có thể không được hoàn trả đầy đủ xét cả mặt số lượng và thời hạn. Như vậy, rủi ro tín dụng là sự tổn thất tài chính (trực tiếp hoặc gián tiếp) xuất phát từ người đi vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đúng hạn theo cam kết hoặc mất khả năng thanh toán, còn được gọi là rủi ro mất khả năng chi trả và rủi ro sai hẹn, gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng hoạt động tín dụng của ngân hàng (Hoàng, 2011). Ngân hàng sẽ không bị đe dọa bởi rủi ro tín dụng nếu luôn luôn nhận lại được cả gốc và lãi các khoản vay đúng thời hạn, ngược lại nếu người vay gặp khó khăn về tài chính, thì cả gốc và lãi khoản vay bị đặt trong tình trạng rủi ro không thu hồi được.
Trong điều kiện bình thường, phần lớn các khoản tín dụng được đầu tư bởi ngân hàng đều được đảm bảo với mức xác suất cao và lãi thu được thường dưới dạng lãi suất cố định; nhưng khi có rủi ro, mặc dù xảy ra với xác suất thấp, mức vốn có thể bị mất lại không có giới hạn.1Dựa vào nguyên nhân Rủi ro tín dụng được phân chia theo sơ đồ sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 – Phân loại rủi ro tín dụng theo nguyên nhân Rủi ro tín dụng Rủi ro Rủi ro giao dịch danh mục Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa chọn đảm bảo nghiệp vụ nội tại tập trung Rủi ro giao dịch Nguyên nhân phát sinh do những hạn chế trong giao dịch, xét duyệt cho vay và đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch, gồm: rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ. -Rủi ro lựa chọn: liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng. Khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay.
-Rủi ro bảo đảm: phát sinh từ những tiêu chuẩn đảm bảo như điều khoản hợp đồng cho vay, tài sản đảm bảo, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của tài sản đảm bảo. -Rủi ro nghiệp vụ: liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, gồm: hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Rủi ro danh mục Nguyên nhân phát sinh do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân thành: Rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. -Rủi ro nội tại: xuất phát từ các yếu tố, đặc điểm riêng có và mang tính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 riêng biệt trong mỗi chủ thể đi vay, ngành hoặc lĩnh vực kinh tế.
-Rủi ro tập trung: do ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, nhiều doanh nghiệp hoạt động cùng một ngành hoặc lĩnh vực; hoặc trong một vùng địa lý; hoặc cùng một loại hình kinh doanh có rủi ro cao.2 Dựa vào tính chất tác động Rủi ro tín dụng được phân thành rủi ro khách quan và rủi ro chủ quan: -Rủi ro khách quan: do nguyên nhân khách quan như thảm họa, thiên tai và biến động ngoài dự kiến làm thất thoát vốn vay trong khi vẫn thực hiện đúng hợp đồng. -Rủi ro chủ quan: do nguyên nhân chủ quan của người vay và người cho vay nhưng vô tình hay cố ý làm thất thoát vốn vay hoặc những lý do chủ quan khác.3 Nguyên nhân Rủi ro tín dụng có thể phát sinh từ ba nhóm nguyên nhân sau đây: 1.1 Do ngân hàng: Gồm: ngân hàng mở rộng tín dụng quá mức, trình độ nhân viên hạn chế, quy chế tín dụng yếu, và môi trường cạnh tranh không lành mạnh,. Thứ nhất, Ngân hàng mở rộng tín dụng quá mức sẽ nới lỏng trong việc lựa chọn khách hàng và bỏ qua qui định cho vay. Ngoài ra, việc này còn tăng cường độ làm việc của nhân viên tín dụng ngân hàng, làm cho việc kiểm tra, giám sát bị hạn chế.
Thứ hai, trình độ nhân viên hạn chế làm gia tăng rủi ro tín dụng, vì việc chọn lọc khách hàng, thẩm định và quyết định cho vay sẽ không chính xác. Hơn nữa, nhân viên không am tường về ngành nghề lĩnh vực cho vay thì rủi ro cho vay rất lớn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Thứ ba, quy chế cho vay thiếu chặt chẽ cũng là nguyên nhân phát sinh rủi ro tín dụng. Thiếu chặt chẽ trong quy chế khiến nhân viên tín dụng dễ mắc sai lầm, hoặc lợi dụng quy chế để thu lợi cá nhân.
Mặt khác, ngân hàng do muốn che giấu nợ xấu nên có thể gia hạn nợ hoặc đảo nợ cho khách hàng,. làm cho rủi ro tín dụng gia tăng. Thứ tư, cạnh tranh không lành mạnh nhằm thu hút khách hàng giữa các ngân hàng cũng góp phần tạo nên rủi ro. Đôi khi ngân hàng hạ thấp các chuẩn tín dụng, giảm thời gian thẩm định, xem nhẹ đảm bảo tiền vay, bỏ qua các thủ tục trong quy trình,.và nhiều yếu tố khác có thể gây ra rủi ro tín dụng như: đánh giá khách hàng, tổ chức nhân sự, công nghệ thông tin .2 Do khách hàng: Gồm năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh, sử dụng vốn sai mục đích, lừa đảo.
Thứ nhất, năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh của khách hàng là yếu tố quan trọng quyết định sự thành bại của dự án sản xuất kinh doanh. Do vậy, khi sử dụng vốn vay sẽ tạo ra rủi ro tín dụng. Thứ hai, sử dụng vốn vay sai mục đích dẫn đến nguồn trả nợ bấp bênh và không theo kế hoạch đã định. Ngân hàng mất khả năng kiểm soát vốn cho vay nên xảy ra rủi ro tín dụng.
Thứ ba, khách hàng lừa đảo ngân hàng và dùng nhiều thủ đoạn để vay được vốn như thành lập doanh nghiệp, lập dự án giả, khai man tài sản thế chấp, cấu kết mua chuộc nhân viên ngân hàng mất phẩm chất đạo đức nhằm đạt mục tiêu. Ngân hàng khi rơi vào các trường hợp này thì gần như mất trắng vốn cho vay và tài sản đảm bảo. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Do môi trường kinh doanh: Biến động của môi trường hoạt động kinh doanh đều có khả năng dẫn đến rủi ro tín dụng như môi trường pháp lý thay đổi, nền kinh tế bị suy thoái, khủng hoảng kinh tế, lạm phát, thiên tai,.4 Tác động và ảnh hưởng -Đối với ngân hàng Ngân hàng không thu được vốn lãi, một phần hoặc toàn bộ vốn vay, nhưng ngân hàng vẫn phải thanh toán vốn gốc và lãi cho số tiền đã huy động. Hậu quả làm cho ngân hàng mất cân đối thu chi và làm giảm hiệu quả kinh doanh.
Trường hợp rủi ro lớn dẫn đến mất khả năng thanh khoản làm mất lòng tin của người gửi tiền, cũng như người vay và ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng. Điều này dẫn đến hiệu quả kinh doanh thấp, huy động vốn giảm sút, uy tín và sức cạnh tranh giảm. Kết quả kinh doanh ngày càng xấu đi và có thể bị phá sản. -Đối với hệ thống ngân hàng Hoạt động của ngân hàng trong một quốc gia có liên quan mật thiết đến hệ thống ngân hàng và các tổ chức kinh tế xã hội.
Do vậy, nếu một ngân hàng có kết quả hoạt động xấu, mất thanh khoản hoặc phá sản thì sẽ có những tác động lây lan ảnh hưởng xấu đến hệ thống và nền kinh tế. Nếu không có sự can thiệp kịp thời của ngân hàng nhà nước và chính phủ thì tâm lý sợ mất tiền gửi sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ khách hàng. Họ sẽ đồng loạt rút tiền tại các ngân hàng thương mại làm cho các ngân hàng khác cũng rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán. Như vậy, rủi ro tín dụng có thể làm cho các ngân hàng lâm vào tình trạng phá sản dây chuyền và kinh tế khủng hoảng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 -Đối với nền kinh tế Hoạt động ngân hàng liên quan đến tất cả lĩnh vực kinh tế xã hội. Ngân hàng phá sản sẽ ảnh hưởng đến tình hình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp. Điều này dẫn đến doanh nghiệp không thanh toán tiền lương cho nhân viên và công nhân, và dẫn đến đời sống công nhân viên gặp khó khăn. Hơn nữa, kinh tế bị suy thoái, giá cả tăng, sức mua giảm, thất nghiệp tăng sẽ làm xã hội mất ổn định.
Ngoài ra, rủi ro tín dụng cũng ảnh hưởng đến nền kinh tế thế giới vì ngày nay nền kinh tế mỗi quốc gia đều phụ thuộc ít nhiều vào kinh tế khu vực và thế giới.2 Quản trị rủi ro tín dụng 1.1 Khái niệm Rủi ro tín dụng là những rủi ro do khách hàng không thực hiện đúng các điều khoản hợp đồng tín dụng, như chậm trả nợ, trả nợ không đầy đủ hoặc không trả nợ khi khoản vay đến hạn, làm cho ngân hàng không thu được đầy đủ cả nợ gốc và lãi của khoản vay, hay ngân hàng thu nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn, gây ra những tổn thất về tài chính và khó khăn trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng (Ngân hàng nhà nước Việt Nam, 2005). Quản trị rủi ro tín dụng là một vấn đề phức tạp và đa chiều, có nhiều cách tiếp cận khác nhau, theo hướng định tính hay định lượng. Dù là sử dụng phương pháp nào thì yếu tố quan trọng là dự đoán và kiểm soát được rủi ro tín dụng. Như vậy: Quản trị rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là khả năng dự đoán và kiểm soát được tổn thất xảy ra trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Sự cần thiết quản trị rủi ro tín dụng Quản trị rủi ro tín dụng đề ra những mục tiêu cụ thể giúp ngân hàng đi đúng hướng. Qua đó, ngân hàng thương mại phải có kế hoạch hành động cụ thể và hiệu quả phù hợp với mục tiêu đề ra. Quản trị rủi ro tín dụng tốt giúp góp phần làm giảm thiểu chi phí hoạt động và giảm tổn thất cho ngân hàng.