CHƯƠNG 1 RỦI RO LÃI SUẤT VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ RỦI RO LÃI SUẤT TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC NHTM 1.1 Tổng quan về lãi suất: 1.1 Khái niệm lãi suất: Khi sử dụng bất kỳ khoản tín dụng nào, người vay cũng phải trả thêm một phần giá trị ngoài phần vốn gốc vay ban đầu. Tỷ lệ phần trăm của phần tăng thêm này so với phần vốn vay ban đầu được gọi là lãi suất. Đó là giá cả của quyền được sử dụng vốn vay trong một thời gian nhất định mà người sử dụng trả cho người sở hữu nó. Lãi suất được trả bởi lẽ đồng tiền ngày hôm nay có giá hơn đồng tiền nhận được ngày mai khi tính đến thời gian của tiền tệ.
Khi người cho vay chuyển quyền sử dụng vốn cho người khác có nghĩa là anh ta hy sinh quyền sử dụng tiền tệ ngày hôm nay của mình với hy vọng có được lượng tiền tệ lớn hơn vào ngày mai. Sẽ không có sự chuyển nhượng vốn nếu không có phần lớn lên thêm đó hoặc là nó không đủ để bù đắp cho giá trị thời gian của tiền tệ. Với ý nghĩa như vậy, lãi suất ảnh hưởng trực tiếp đến các quyết định của cá nhân trong việc hình thành tỷ lệ giữa tiêu dùng và tiết kiệm. Lãi suất cũng ảnh hưởng đến các quyết định phân bổ vốn đầu tư của các doanh nghiệp và hộ gia đình: nên đầu tư vào nhà xưởng máy móc hay gửi tiết kiệm.
Xét ở phạm vi toàn xã hội, các quyết định này sẽ ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng và tỷ lệ thất nghiệp của quốc gia. Vì lãi suất phản ánh giá của việc sử dụng tiền của người khác, nên việc xác định chính xác mức lãi được hưởng là mối quan tâm hàng đầu khi thực hiện việc cấp hay nhận các khoản tín dụng.2 Bản chất của lãi suất: Lãi suất là một lãnh vực phức tạp, bởi vì nó hội tụ nhiều mối quan hệ, các mâu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -2- thuẫn liên quan trực tiếp lợi ích vật chất trong xã hội. Nhà kinh tế học người Pháp A.Poial khẳng định: “Lãi suất là một công cụ tích cực trong phát triển kinh tế và đồng thời là một công cụ kìm hãm của chính sự phát triển ấy, tùy thuộc vào sự khôn ngoan hay dại khờ trong việc sử dụng chúng”. Tính tổng hợp, đa dạng và phức tạp của lãi suất trong tiến trình phát triển kinh tế đã gây ra nhiều tranh cãi, nhiều quan niệm khác nhau.
Khi bàn về bản chất của lãi suất, người ta thường đề cập đến quan niệm của Mác và của các nhà kinh tế hiện đại. Quan niệm của Mác rất chính xác, vì nó xác định lại yếu tố quan trọng nhất của lãi suất là: 1) nguồn gốc của lãi suất là giá trị thặng dư; 2) xác định lãi suất là giá trị quyền sử dụng vốn. Các nhà kinh tế học hiện đại với ý nghĩa kinh tế ứng dụng, cho rằng: lãi suất là giá mua và giá bán quyền sử dụng vốn, hoặc như lãi suất tiết kiệm hay lãi suất tiền gửi thì đó là phần thưởng do sự tiết chế tiêu dùng trong hiện tại để có một sự tiêu dùng lớn hơn trong tương lai. Quan niệm này không truy nguồn gốc của lãi suất, nhưng xuất phát từ đặc trưng cơ bản của tín dụng là tính hoàn trả bao gồm gốc và lãi vốn là trách nhiệm của người sử dụng vốn vay.
Khái niệm này có ý nghĩa về mặt kinh tế hết sức quan trọng, bổ sung về mặt lý luận cho khái niệm về lãi suất của Mác trong điều kiện hiện nay.3 Phân loại lãi suất: Khi nói đến lãi suất, chúng ta thấy có rất nhiều loại lãi suất khác nhau và phạm vi hoạt động của chúng cũng khác nhau. - Phân loại theo nguồn vốn sử dụng trong ngân hàng sẽ bao gồm: lãi suất huy động và lãi suất cho vay. + Lãi suất huy động vốn (lãi suất tiền gửi): Lãi suất tiền gửi là lãi suất trả cho các khoản tiền gửi. Nó được áp dụng để tính lãi phải trả cho người gửi tiền.
Lãi suất tiền gửi có nhiều mức khác nhau tùy thuộc vào thời hạn gửi tiền, vào qui mô tiền gửi. + Lãi suất cho vay vốn (lãi suất cho vay): Lãi suất cho vay là lãi suất mà người đi vay phải trả cho ngân hàng do việc sử dụng vốn vay của ngân hàng. Nó được áp dụng để tính lãi tiền vay mà khách hàng phải trả ngân hàng. Về mặt nguyên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -3- tắc mức lãi suất tiền vay bình quân phải cao hơn mức lãi suất tiền gửi bình quân, và có sự phân biệt giữa các khoản vay với thời hạn khác nhau cũng như mức rủi ro khác nhau.
- Phân loại theo giá trị thực: lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực + Lãi suất danh nghĩa: là lãi suất tính theo giá trị danh nghĩa của tiền tệ vào thời điểm nghiên cứu hay nói cách khác là loại lãi suất chưa trừ đi tỷ lệ lạm phát. Lãi suất danh nghĩa thường được thông báo chính thức trong các quan hệ tín dụng. + Lãi suất thực tế: là lãi suất được điều chỉnh lại cho đúng theo những thay đổi về lạm phát. Hay nói cách khác là lãi suất đã loại trừ đi tỷ lệ lạm phát.
Lãi suất thực có 2 loại: Lãi suất thực trước (dự tính): là lãi suất thực được điều chỉnh lại cho đúng theo những thay đổi dự tính về lạm phát. Lãi suất thực tính sau: là lãi suất thực được điều chỉnh lại cho đúng theo những thay đổi thực tế về lạm phát. Mối quan hệ giữa lãi suất danh nghĩa, lãi suất thực, và lạm phát được Irving Fisher, một trong những chuyên gia kinh tế tiền tệ lớn trong thế kỷ XX nêu thành phương trình sau (phương trình Fisher): Lãi suất danh nghĩa = Lãi suất thực + Tỷ lệ lạm phát Hoặc có thể viết: Lãi suất thực = Lãi suất danh nghĩa - Tỷ lệ lạm phát - Phân loại theo mức độ ổn định của lãi suất: lãi suất cố định và lãi suất thả nổi. + Lãi suất cố định: là lãi suất được áp dụng cố định trong suốt thời hạn vay.
Nó có ưu điểm: người gửi tiền và người vay tiền biết trước số tiền lãi được trả và phải trả. Bên cạnh đó có nhược điểm: bị ràng buộc vào một lãi suất nhất định trong một thời gian nào đó, các tổ chức cung ứng tín dụng và người vay tiền khó có khả năng phản ứng linh hoạt với các biến động, nếu có, của cung cầu vốn trên thị trường tài chính. + Lãi suất thả nổi: là lãi suất có thể thay đổi phù hợp với sự biến động của lãi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -4- suất thị trường và có thể báo trước hoặc không báo trước. Mặc dù khi áp dụng cơ chế lãi suất này, cả người đi vay và người cho vay không thể xác định chính xác mức lãi suất sẽ phải trả nhưng nó thích hợp trong một môi trường đầu tư không ổn định và các nhân tố ảnh hưởng đến lãi suất là khó dự đoán.4 Mối quan hệ giữa lãi suất tiền gửi và tiền vay trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng: Theo nguyên tắc hoạt động của ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác mà hoạt động thường xuyên và chủ yếu của chúng là kinh doanh tiền tệ thì lãi suất cho vay bao giờ cũng phải lớn hớn lãi suất huy động đã bỏ ra và thu được lợi nhuận.
Mối quan hệ giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động được xác định như sau: LS cho vay = LS huy động + Chi phí + Rủi ro tối thiểu + Lợi nhuận 1.5 Vai trò của lãi suất trong nền kinh tế thị trường: a) Lãi suất là phương tiện kích thích lợi ích vật chất để thu hút mọi nguồn vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế: Lãi suất là một loại giá cả đặc biệt của việc buôn bán vốn tiền tệ, do đó nó cũng tuân thủ quy luật cung cầu thị trường. Muốn thu hút nguồn vốn nhàn rỗi từ các chủ thể trong nền kinh tế, ngoài việc phục vụ tốt còn đòi hỏi giá cả (lãi suất) phải hợp lý và hấp dẫn. Đối với ngân hàng, lãi suất huy động tiền gửi cao sẽ kích thích lòng ham muốn lợi nhuận của khách hàng đối với ngân hàng. Do đó, nếu ngân hàng muốn tăng cường huy động vốn có thể bằng nhiều biện pháp trong đó có công cụ lãi suất.
b) Lãi suất là công cụ kích thích đầu tư phát triển kinh tế: Với mức lãi suất cho vay hợp lý sẽ kích thích các nhà đầu tư vay vốn mở rộng và phát triển sản xuất kinh doanh, tạo ra nhiều sản phẩm cho xã hội, tăng thu nhập quốc dân, hạn chế thất nghiệp, tăng mức sống của người dân, từ đó tạo điều kiện cho nền kinh tế ngày càng phát triển. c) Lãi suất là đòn bẩy kích thích ngân hàng và các doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả: Đối với doanh nghiệp, khi vay vốn đòi hỏi phải sử dụng vốn một cách tiết kiệm, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- có hiệu quả, phải thực sự quan tâm đến kết quả sản xuất kinh doanh để đảm bảo hoàn trả đúng hạn cả vốn và lãi. Đối với các ngân hàng, hoạt động chủ yếu là huy động vốn để cho vay. Do đó, ngân hàng phải tìm nhiều biện pháp thiết thực để thu hút mọi nguồn vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi trong xã hội, thực hiện các biện pháp cho vay có hiệu quả, sao cho đáp ứng được các yêu cầu hạch toán kinh tế.
d) Lãi suất là một trong những công cụ đánh giá “sức khỏe” của nền kinh tế: Căn cứ vào sự biến động của lãi suất hoặc tình hình lãi suất trong một thời kỳ có thể dự báo được một số yếu tố của nền kinh tế như: tính sinh lời của các cơ hội đầu tư, tình hình tiền tệ, tình hình kinh tế trong tương lai. Từ đó, các ngân hàng hoặc doanh nghiệp có điều kiện để chuẩn bị và lựa chọn phương án kinh doanh cho phù hợp. e) Lãi suất là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế: Sự thay đổi của lãi suất sẽ ảnh hưởng đến nhu cầu đầu tư, xuất khẩu. do đó sẽ ảnh hưởng tổng sản phẩm quốc dân.
Đồng thời, sự thay đổi lãi suất cũng ảnh hưởng đến nhu cầu tiêu dùng, ảnh hưởng đến cầu hàng hóa. Do đó, lãi suất đã góp phần điều tiết sản xuất và tiêu dùng, điều tiết cung và cầu hàng hóa. Lãi suất còn là công cụ để thực hiện mục tiêu chính sách tiền tệ quốc gia.