Luận văn Thạc sĩ UEH: Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại NHTM Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại các ngân hàng thương mại việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Phan Thị Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Trầm Thị Xuân Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
• 1.1. Lý do thực hiện đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu luận văn
• 1.7. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN RỦI RO TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Khái niệm về rủi ro trong ngân hàng
• 2.1.2. Phân loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại
• 2.1.3. Các chỉ số để đo lường rủi ro
• 2.1.3.1. Chỉ số Z-score
• 2.1.3.2. Tỷ lệ nợ xấu
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro
• 2.2.1. Nhóm yếu tố khách quan
• 2.2.1.1. Điều kiện kinh tế vĩ mô
• 2.2.1.2. Khách hàng
• 2.2.2. Nhóm yếu tố chủ quan
• 2.3. Tổng quan nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro của các ngân hàng thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN RỦI RO CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Phân tích thực trạng rủi ro của ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.1.1. Phân tích Z-score
• 3.1.2. Tỷ lệ nợ xấu
• 3.2. Phân tích thực trạng những yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro của ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.1. Nhóm nhân tố khách quan
• 3.2.1.1. Tăng trưởng GDP
• 3.2.1.2. Tỷ lệ lạm phát
• 3.2.2. Nhóm nhân tố chủ quan
• 3.2.2.1. Vốn điều lệ
• 3.2.2.2. Tổng tài sản
• 3.2.2.3. Khả năng sinh lợi của ngân hàng
• 3.2.2.4. Chi phí hoạt động
• 3.2.2.5. Thu nhập ngoài lãi
• 3.2.2.6. Dự phòng rủi ro tín dụng
• 4. CHƯƠNG 4: KHẢO SÁT, KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN RỦI RO TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. Mô hình nghiên cứu và các biến
• 4.1.1. Biến phụ thuộc
• 4.1.2. Các biến độc lập
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Thu thập và số liệu
• 4.4. Kết quả mô hình
• 4.4.1. Thống kê mô tả mẫu dữ liệu
• 4.4.2. Kết quả kiểm định giả thuyết của OLS
• 4.4.3. Phân tích lựa chọn mô hình
• 4.4.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ CÁC GỢI Ý GIẢI PHÁP NHẰM HẠN CHẾ RỦI RO TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Các gợi ý giải pháp
• 5.2.1. Một số gợi ý đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước
• 5.2.1.1. Đối với Chính phủ
• 5.2.1.2. Đối với Ngân hàng Nhà nước
• 5.2.2. Một số gợi ý giải pháp đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 5.3. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Hạn chế của đề tài
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM HẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá luận văn UEH về rủi ro ngân hàng thương mại VN

Trong bối cảnh kinh tế hội nhập, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đóng vai trò huyết mạch nhưng cũng đối mặt với vô số thách thức. Một trong những vấn đề cốt lõi là quản trị rủi ro ngân hàng thương mại để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững. Nắm bắt tính cấp thiết này, nhiều đề tài nghiên cứu khoa học UEH đã tập trung phân tích sâu sắc chủ đề này. Tiêu biểu là luận văn thạc sĩ kinh tế của tác giả Phan Thị Quỳnh Trang (2016) với đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”. Công trình này cung cấp một cái nhìn toàn diện và có hệ thống về các nhân tố nội tại và vĩ mô tác động đến mức độ an toàn của các ngân hàng. Nghiên cứu không chỉ tổng hợp cơ sở lý thuyết mà còn tiến hành phân tích định lượng dựa trên dữ liệu thực tế, mang lại giá trị khoa học và thực tiễn cao. Thông qua việc sử dụng các mô hình kinh tế lượng hiện đại, luận văn đã xác định và đo lường mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố, từ đó đưa ra những gợi ý chính sách quan trọng. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết những nội dung cốt lõi từ công trình nghiên cứu giá trị này, giúp độc giả, nhà quản lý và các nhà nghiên cứu có được một nguồn tham khảo hữu ích về các nhân tố tác động đến rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam, đặc biệt là các loại rủi ro phổ biến như rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản.

1.1. Lý do và tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Luận văn chỉ ra rằng ngành ngân hàng là ngành kinh doanh đặc thù, luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các sự kiện như tỷ lệ nợ xấu (NPL) tăng cao, thiếu hụt thanh khoản, và sụt giảm lợi nhuận trong những năm gần đây đã cho thấy sự脆弱 của hệ thống. Nguyên nhân có thể đến từ chính sách quản lý nội tại của ngân hàng hoặc từ biến động của các yếu tố vĩ mô. Do đó, việc xác định chính xác các yếu tố nào ảnh hưởng đến rủi ro ngân hàng trở thành một nhiệm vụ cấp thiết. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học để các nhà quản trị đưa ra chính sách phù hợp, giúp ngân hàng hạn chế rủi ro và hoạt động ổn định hơn.

1.2. Mục tiêu và phạm vi của luận văn thạc sĩ kinh tế UEH

Công trình nghiên cứu đặt ra ba mục tiêu rõ ràng: (1) Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về rủi ro và các yếu tố ảnh hưởng; (2) Xác định và đo lường các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2007-2015; (3) Đề xuất giải pháp nhằm hạn chế rủi ro. Đối tượng nghiên cứu chính là rủi ro và các nhân tố tác động. Phạm vi nghiên cứu bao gồm dữ liệu của 27 ngân hàng thương mại Việt Nam, tập trung vào rủi ro chung được đo lường qua chỉ số Z-score và rủi ro tín dụng qua tỷ lệ nợ xấu, thay vì đi sâu vào từng loại rủi ro cụ thể khác.

II. Tổng quan các loại rủi ro tại ngân hàng thương mại VN

Hoạt động kinh doanh ngân hàng về bản chất là kinh doanh rủi ro. Việc hiểu rõ và phân loại chính xác các loại rủi ro là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong công tác quản trị rủi ro ngân hàng thương mại. Luận văn của tác giả Phan Thị Quỳnh Trang đã hệ thống hóa một cách chi tiết các khái niệm này. Theo đó, rủi ro trong ngân hàng được định nghĩa là những tổn thất tiềm năng mà ngân hàng có thể gặp phải do các sự kiện không chắc chắn xảy ra. Các rủi ro này được phân loại theo nhiều tiêu chí. Nếu xét theo nguồn gốc phát sinh, có thể chia thành rủi ro kinh doanh và rủi ro kiểm soát. Nếu xét theo tác động tài chính, có rủi ro tài chính (gây tổn thất trực tiếp) và rủi ro phi tài chính (gây tổn thất gián tiếp). Trong đó, ba loại rủi ro tài chính lớn nhất và phổ biến nhất mà các ngân hàng phải đối mặt bao gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động. Rủi ro tín dụng phát sinh khi khách hàng không thể thực hiện nghĩa vụ trả nợ, dẫn đến nguy cơ mất vốn cho ngân hàng. Rủi ro thị trường liên quan đến biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán. Rủi ro hoạt động đến từ sai sót của con người, lỗi hệ thống hoặc các sự kiện bên ngoài. Bên cạnh đó, rủi ro thanh khoản cũng là một thách thức lớn, xảy ra khi ngân hàng không đủ khả năng chi trả các nghĩa vụ tài chính đến hạn.

2.1. Phân loại rủi ro tài chính và rủi ro phi tài chính

Nghiên cứu phân biệt rõ hai nhóm rủi ro chính. Rủi ro tài chính gây tổn thất trực tiếp và có thể định lượng được, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động. Ví dụ, một khoản vay trở thành nợ xấu (NPL) là một biểu hiện rõ ràng của rủi ro tín dụng. Ngược lại, rủi ro phi tài chính ảnh hưởng gián tiếp, khó định lượng hơn, ví dụ như rủi ro danh tiếng, rủi ro pháp lý, rủi ro công nghệ. Mặc dù khó đo lường, những rủi ro này có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, làm suy giảm niềm tin của khách hàng và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

2.2. Phương pháp đo lường rủi ro tín dụng qua tỷ lệ nợ xấu

Để đo lường rủi ro tín dụng, chỉ tiêu phổ biến và trực quan nhất được sử dụng là tỷ lệ nợ xấu (NPL - Non-performing loan). Tỷ lệ này được tính bằng cách lấy tổng dư nợ xấu (nợ nhóm 3, 4, 5) chia cho tổng dư nợ tín dụng. Một tỷ lệ NPL cao cho thấy chất lượng danh mục tín dụng của ngân hàng đang suy giảm và nguy cơ mất vốn lớn. Luận văn sử dụng chỉ số này như một biến phụ thuộc quan trọng để đánh giá mức độ rủi ro trong hoạt động cốt lõi của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

2.3. Cách đánh giá rủi ro chung với chỉ số Z score

Bên cạnh NPL, nghiên cứu còn sử dụng chỉ số Z-score để đo lường rủi ro chung, hay rủi ro phá sản của một ngân hàng. Z-score thể hiện khoảng cách từ tình trạng hiện tại của ngân hàng đến điểm vỡ nợ. Chỉ số này được tính toán dựa trên tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ lệ an toàn vốn (CAR) (được phản ánh qua tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản), và độ biến động của ROA. Một chỉ số Z-score cao cho thấy ngân hàng có mức độ ổn định cao và rủi ro thấp, và ngược lại. Đây là một chỉ số tổng hợp được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu học thuật quốc tế.

III. Mô hình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro NH

Để xác định các nhân tố tác động đến rủi ro một cách khoa học, luận văn đã áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng. Cụ thể, tác giả sử dụng kỹ thuật hồi quy trên dữ liệu báo cáo tài chính ngân hàng, được gọi là mô hình hồi quy dữ liệu bảng (panel data). Phương pháp này cho phép phân tích dữ liệu của nhiều ngân hàng (chiều không gian) qua nhiều năm (chiều thời gian), từ đó tăng độ tin cậy và chính xác của kết quả. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của 27 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2007-2015. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kế thừa các công trình quốc tế uy tín của Samir Srairi (2013) và Pejman Abedifar (2013). Hai mô hình riêng biệt được thiết lập với hai biến phụ thuộc đại diện cho rủi ro: chỉ số Z-score (đại diện rủi ro chung) và tỷ lệ nợ xấu (NPL) (đại diện rủi ro tín dụng). Các biến độc lập được lựa chọn bao gồm cả các yếu tố nội tại của ngân hàng và các yếu tố kinh tế vĩ mô. Việc sử dụng các mô hình như OLS, FEM, REM và có thể là cả mô hình GMM (Generalized Method of Moments) giúp kiểm soát các yếu tố không quan sát được và khắc phục các vấn đề kinh tế lượng, đảm bảo kết quả ước lượng vững chắc và không bị chệch.

3.1. Các biến độc lập nội tại đặc thù của ngân hàng

Nhóm yếu tố chủ quan (nội tại) phản ánh đặc điểm và chính sách hoạt động của từng ngân hàng. Luận văn xem xét các biến số quan trọng như: quy mô ngân hàng (SIZE), tỷ lệ đòn bẩy vốn (LEVER - phản ánh tỷ lệ an toàn vốn CAR), hiệu quả chi phí (EFEC), mức độ đa dạng hóa thu nhập (DIVER), khả năng sinh lời (ROAA và ROEA), tăng trưởng tín dụng (LGROW), và tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP). Mỗi biến số này đều được kỳ vọng có ảnh hưởng nhất định đến mức độ rủi ro của ngân hàng.

3.2. Các biến độc lập thuộc nhóm yếu tố vĩ mô

Nhóm yếu tố khách quan (vĩ mô) phản ánh môi trường kinh doanh bên ngoài mà các ngân hàng không thể kiểm soát. Nghiên cứu tập trung vào hai biến số vĩ mô chính là tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GGDP) và tỷ lệ lạm phát (INFL). Tăng trưởng kinh tế tốt thường được kỳ vọng sẽ làm giảm rủi ro, trong khi lạm phát cao và bất ổn có thể làm gia tăng rủi ro cho hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Các chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước cũng có tác động gián tiếp thông qua các biến này.

IV. Phân tích các nhân tố tác động đến rủi ro ngân hàng

Dựa trên cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm trước đây, luận văn đã đưa ra các giả thuyết về chiều tác động của từng yếu tố đến rủi ro ngân hàng. Các nhân tố tác động đến rủi ro được chia thành hai nhóm chính: nhóm yếu tố chủ quan (nội tại ngân hàng) và nhóm yếu tố khách quan (môi trường kinh tế vĩ mô). Nhóm chủ quan bao gồm các quyết định về chiến lược kinh doanh, năng lực quản trị, quy mô vốn, và cấu trúc tài sản. Ví dụ, một ngân hàng với tỷ lệ an toàn vốn (CAR) cao thường được xem là có bộ đệm tốt hơn để chống chịu các cú sốc, do đó rủi ro thấp hơn. Ngược lại, tăng trưởng tín dụng quá nóng có thể dẫn đến việc nới lỏng các tiêu chuẩn cho vay, làm gia tăng rủi ro tín dụng và tỷ lệ nợ xấu (NPL) trong tương lai. Hiệu quả hoạt động ngân hàng, thể hiện qua khả năng kiểm soát chi phí, cũng là một yếu tố quan trọng. Quản lý chi phí kém hiệu quả sẽ làm xói mòn lợi nhuận, giảm khả năng trích lập dự phòng và đối mặt với rủi ro. Nhóm yếu tố khách quan, đặc biệt là các yếu tố vĩ mô, tạo ra môi trường hoạt động chung. Một nền kinh tế tăng trưởng ổn định sẽ giúp các doanh nghiệp hoạt động tốt, giảm khả năng vỡ nợ và qua đó giảm rủi ro cho ngân hàng.

4.1. Ảnh hưởng của quy mô vốn và hiệu quả chi phí

Quy mô ngân hàng có tác động hai chiều. Ngân hàng lớn có thể đa dạng hóa tốt hơn nhưng cũng có thể chấp nhận rủi ro cao hơn (quá lớn để sụp đổ). Về vốn, các nghiên cứu đa số đồng thuận rằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu cao hơn (LEVER cao) làm giảm rủi ro. Vốn là tấm đệm chống lại tổn thất bất ngờ. Về hiệu quả chi phí (EFEC), tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động càng cao cho thấy ngân hàng quản lý kém hiệu quả, lợi nhuận bị bào mòn và do đó dễ gặp rủi ro hơn. Năng lực quản trị được phản ánh gián tiếp qua chỉ số này.

4.2. Tác động từ tăng trưởng tín dụng và đa dạng hóa thu nhập

Tăng trưởng tín dụng (LGROW) quá nhanh thường có mối quan hệ đồng biến với rủi ro. Việc chạy theo tăng trưởng có thể dẫn đến hạ thấp tiêu chuẩn tín dụng, làm tăng nợ xấu (NPL). Về đa dạng hóa thu nhập (DIVER), lý thuyết cho rằng việc tăng thu nhập ngoài lãi giúp giảm sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng truyền thống và phân tán rủi ro. Tuy nhiên, một số nghiên cứu thực nghiệm lại chỉ ra rằng các hoạt động ngoài lãi thường có độ biến động cao hơn và có thể làm gia tăng rủi ro chung của ngân hàng.

4.3. Vai trò của các yếu tố kinh tế vĩ mô và chính sách

Tăng trưởng GDP (GGDP) thường có mối quan hệ ngược chiều với rủi ro. Khi kinh tế phát triển, khả năng trả nợ của khách hàng được cải thiện. Ngược lại, lạm phát (INFL) cao và không ổn định thường làm tăng rủi ro do nó ảnh hưởng đến lãi suất thực và giá trị tài sản. Các chính sách tiền tệ do Ngân hàng Nhà nước ban hành, như thay đổi lãi suất điều hành hay tỷ lệ dự trữ bắt buộc, cũng tác động mạnh mẽ đến môi trường hoạt động và mức độ rủi ro của các ngân hàng thương mại.

V. Kết quả thực nghiệm về rủi ro tại ngân hàng Việt Nam

Sau khi thực hiện hồi quy mô hình hồi quy dữ liệu bảng, luận văn đã đưa ra những kết quả thực nghiệm có ý nghĩa thống kê về các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả từ phân tích định lượng cung cấp bằng chứng thực tiễn, xác nhận hoặc bác bỏ các giả thuyết nghiên cứu đã đề ra. Phân tích thực trạng cho thấy trong giai đoạn 2007-2015, chỉ số Z-score của nhiều ngân hàng có xu hướng biến động và suy giảm, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, cho thấy mức độ rủi ro gia tăng. Đồng thời, tỷ lệ nợ xấu (NPL) toàn hệ thống cũng có những thời điểm tăng cao đáng báo động, phản ánh chất lượng tín dụng suy giảm. Các kết quả hồi quy cụ thể chỉ ra rằng các yếu tố nội tại có tác động mạnh mẽ. Ví dụ, quy mô ngân hàng lớn hơn có xu hướng ổn định hơn (Z-score cao hơn). Các ngân hàng có tỷ lệ an toàn vốn (CAR) cao hơn và hiệu quả hoạt động ngân hàng tốt hơn (chi phí thấp) có mức độ rủi ro thấp hơn một cách rõ rệt. Đáng chú ý, kết quả cũng cho thấy tăng trưởng tín dụng nhanh có mối tương quan dương với rủi ro, cảnh báo về việc theo đuổi tăng trưởng quy mô mà bỏ qua chất lượng. Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP cũng cho thấy tác động đáng kể, khẳng định tầm quan trọng của một môi trường kinh tế ổn định.

5.1. Thảo luận kết quả hồi quy với biến phụ thuộc Z score

Kết quả hồi quy với Z-score làm biến phụ thuộc cho thấy các biến như tỷ lệ vốn chủ sở hữu (LEVER) và khả năng sinh lời (ROAA) có tác động dương và ý nghĩa thống kê. Điều này hàm ý rằng các ngân hàng có vốn mạnh và lợi nhuận cao sẽ ổn định hơn. Ngược lại, các biến như tỷ lệ chi phí (EFEC) và tăng trưởng tín dụng (LGROW) có thể có tác động âm, cho thấy việc quản lý chi phí kém và tăng trưởng tín dụng nóng làm giảm sự ổn định của ngân hàng.

5.2. Thảo luận kết quả hồi quy với biến phụ thuộc NPL

Đối với mô hình có biến phụ thuộc là tỷ lệ nợ xấu (NPL), kết quả cho thấy các yếu tố vĩ mô có vai trò rõ nét. Tăng trưởng GDP có tác động ngược chiều, tức là khi kinh tế tăng trưởng tốt, tỷ lệ nợ xấu có xu hướng giảm. Về phía ngân hàng, năng lực quản trị yếu kém, thể hiện qua hiệu quả chi phí thấp, có thể liên quan đến tỷ lệ nợ xấu cao hơn. Các ngân hàng có tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (LLP) cao hơn cũng có thể đang phản ánh một danh mục tín dụng rủi ro hơn.

VI. Gợi ý chính sách quản trị rủi ro ngân hàng hiệu quả

Từ những kết quả phân tích định lượng và thực trạng, chương cuối của luận văn thạc sĩ kinh tế đã đưa ra những gợi ý giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro ngân hàng thương mại. Các giải pháp này được xây dựng một cách có hệ thống, hướng đến hai nhóm đối tượng chính: các cơ quan quản lý nhà nước (Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước) và bản thân các ngân hàng thương mại. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam an toàn, minh bạch và hiệu quả hơn. Đối với cơ quan quản lý, việc hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường công tác thanh tra, giám sát và áp dụng các chuẩn mực quốc tế (như Basel) là vô cùng cần thiết. Cần có những chính sách tiền tệ linh hoạt nhưng thận trọng để duy trì ổn định vĩ mô, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Đối với các ngân hàng, việc nâng cao năng lực quản trị, đặc biệt là quản trị rủi ro, là yếu tố sống còn. Điều này bao gồm việc xây dựng các mô hình định lượng rủi ro tiên tiến, cải thiện quy trình thẩm định tín dụng, tăng cường kiểm soát nội bộ và chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Các ngân hàng cần cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và kiểm soát rủi ro, tránh tăng trưởng tín dụng quá nóng và chú trọng hơn đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

6.1. Gợi ý cho Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Luận văn đề xuất Chính phủ cần tiếp tục duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và hỗ trợ môi trường kinh doanh. Ngân hàng Nhà nước cần hoàn thiện các quy định về tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo chuẩn mực quốc tế, tăng cường giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ, đặc biệt với các vấn đề sở hữu chéo và cho vay các công ty sân sau. Việc xử lý dứt điểm nợ xấu (NPL) và tái cơ cấu các tổ chức tín dụng yếu kém vẫn là nhiệm vụ trọng tâm.

6.2. Giải pháp nâng cao năng lực quản trị cho các NHTM

Các ngân hàng thương mại được khuyến nghị cần chủ động nâng cao vốn tự có để tạo bộ đệm rủi ro vững chắc. Cần áp dụng các công cụ quản trị rủi ro hiện đại, không chỉ với rủi ro tín dụng mà còn cả rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động và rủi ro thanh khoản. Ngân hàng nên đa dạng hóa hoạt động một cách thận trọng, nâng cao chất lượng thẩm định, kiểm soát chặt chẽ tăng trưởng tín dụng và cải thiện hiệu quả quản lý chi phí để tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, hệ thống ngân hàng thương mại giữ vai trò huyết mạch trong việc dẫn vốn và ổn định tài chính quốc gia. Tuy nhiên, giai đoạn hậu khủng hoảng kinh tế chứng kiến sự suy giảm mạnh mẽ về sức khỏe tài chính của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam, thể hiện rõ qua tỷ suất sinh lời trên tài sản toàn hệ thống sụt giảm từ 1,09% năm 2011 xuống mức chạm đáy 0,49% vào năm 2013. Cùng với đó, tình trạng nợ xấu gia tăng và thiếu hụt thanh khoản cục bộ đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhận diện toàn diện các yếu tố tác động đến rủi ro hoạt động ngân hàng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là xác định và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các nhân tố nội tại lẫn điều kiện kinh tế vĩ mô đến rủi ro tổng thể và rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc đo lường mức độ biến động rủi ro qua các chu kỳ kinh doanh, kiểm định chiều hướng tác động của quy mô tài sản, cấu trúc vốn, hiệu quả chi phí, đa dạng hóa thu nhập và các chỉ số vĩ mô, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp kiểm soát rủi ro thực chất.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 27 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam trong khung thời gian 9 năm từ năm 2007 đến năm 2015. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, hỗ trợ các nhà quản trị và cơ quan quản lý đưa ra lộ trình tái cơ cấu hiệu quả, góp phần đưa tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống giảm từ mức đỉnh điểm về 2,72% vào cuối năm 2015, hoàn thành mục tiêu kiểm soát nợ xấu dưới 3% theo định hướng của Ngân hàng Nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phá sản ngân hàng của Roy (1952), kết hợp mô hình đo lường rủi ro tổng thể thông qua chỉ số Z-score được hoàn thiện bởi Boyd và Graham (1986, 1988) cùng các nghiên cứu thực nghiệm của Lepetit và Strobel (2014). Chỉ số Z-score đại diện cho nghịch đảo của xác suất vỡ nợ; giá trị Z-score càng cao phản ánh ngân hàng có mức độ an toàn cao và đệm vốn vững chắc để hấp thu các cú sốc tài chính. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết kỷ luật thị trường và hiệu quả chi phí của Kwan và Eisenbeis (1997), cùng lý thuyết về đệm vốn chủ sở hữu của Diamond (2000) và Agoraki cùng các cộng sự (2011) để lý giải mối quan hệ giữa áp lực vốn, chi phí quản lý và hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong mô hình gồm:

• Chỉ số ổn định tài chính tổng thể (Z-score), tính toán dựa trên tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản bình quân, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản bình quân và độ lệch chuẩn của tỷ suất sinh lời.
• Tỷ lệ nợ xấu (NPL), đại diện trực tiếp cho rủi ro tín dụng, xác định bằng tỷ lệ giữa nợ xấu trên tổng dư nợ cho vay.
• Tỷ lệ đòn bẩy vốn (LEVER), đo lường bằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản.
• Hiệu quả chi phí (EFEC), phản ánh qua tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động.
• Đa dạng hóa thu nhập (DIVER), xác định bằng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập hoạt động.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng trên dữ liệu bảng cân bằng thu thập từ 27 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 9 năm liên tục từ năm 2007 đến năm 2015, mang lại 243 quan sát quan trọng. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính sẵn có, liên tục và minh bạch của dữ liệu tài chính kiểm toán. Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ Báo cáo tài chính kiểm toán, Báo cáo thường niên của 27 ngân hàng, Báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước và bộ chỉ số thống kê kinh tế then chốt do Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) công bố.

Về quy trình phân tích, tác giả sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến trên dữ liệu bảng với hai biến phụ thuộc đại diện cho rủi ro là Z-score và tỷ lệ nợ xấu NPL. Lý do lựa chọn kỹ thuật hồi quy bảng xuất phát từ khả năng kiểm soát các đặc tính riêng lẻ không quan sát được của từng ngân hàng theo thời gian. Nghiên cứu tiến hành các bước kiểm định lựa chọn mô hình giữa Bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS), Mô hình hiệu ứng cố định (FEM) và Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM). Để khắc phục triệt để hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan thường xuất hiện trong dữ liệu chuỗi thời gian của các tổ chức tín dụng, phương pháp ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) được sử dụng làm cơ sở kết luận cuối cùng nhằm đảm bảo tính vững của các hệ số hồi quy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng và thực trạng tài chính giai đoạn 2007–2015 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô ngân hàng và đòn bẩy vốn có mối quan hệ đồng biến với chỉ số Z-score và nghịch biến với tỷ lệ nợ xấu. Các ngân hàng có quy mô tài sản lớn duy trì được sự ổn định cao hơn hẳn. Cụ thể, nhóm 3 ngân hàng có tổng tài sản lớn nhất gồm BIDV, Vietcombank và VietinBank đều duy trì chỉ số Z-score an toàn trên 20 điểm vào năm 2015. Ngược lại, các ngân hàng quy mô nhỏ chứng kiến sự sụt giảm nghiêm trọng; điển hình như Liên Việt và SCB có chỉ số Z-score giảm từ trên 10 điểm năm 2009 xuống chỉ còn khoảng 5 điểm vào năm 2015.

Thứ hai, tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động (EFEC) tác động cùng chiều mạnh mẽ đến rủi ro ngân hàng. Mức trung bình của tỷ lệ EFEC toàn ngành dao động ở mức 0,5. Tuy nhiên, tại một số đơn vị có hiệu quả kiểm soát chi phí kém như Ngân hàng Nam Việt, tỷ lệ này liên tục vượt 0,7 trong 4 năm liên tiếp và chạm ngưỡng 1,01 vào năm 2014, nghĩa là chi phí vận hành đã vượt quá tổng thu nhập hoạt động, đẩy rủi ro hoạt động và nguy cơ mất vốn lên mức báo động.

Thứ ba, sự mất cân đối trong đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi (DIVER) và gánh nặng trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP) bào mòn nghiêm trọng lợi nhuận. Tại một số thời điểm, thu nhập ngoài lãi bị âm kéo dài như trường hợp của MDB từ 2011 đến 2014 hay LienVietPostBank từ 2012 đến 2015 khiến Z-score giảm sâu. Bên cạnh đó, việc gia tăng chi phí trích lập dự phòng để làm sạch nợ xấu (năm 2015, BIDV trích lập 7.517 tỷ đồng, tăng 13,5% và Vietcombank trích lập 8.609 tỷ đồng) đã kéo tỷ suất sinh lời ROA toàn ngành giảm từ 1,29% năm 2008 xuống còn 0,4% năm 2015.

Thứ tư, các biến động kinh tế vĩ mô tác động trực tiếp đến rủi ro tín dụng. Giai đoạn lạm phát tăng vọt lên 23% năm 2008 và 18,6% năm 2011 buộc Ngân hàng Nhà nước tăng mạnh lãi suất điều hành, khiến nghĩa vụ trả nợ của khách hàng gặp khó khăn và nợ xấu gia tăng nhanh chóng. Ngược lại, khi tăng trưởng GDP phục hồi đạt 6,68% và lạm phát được kiềm chế ở mức 0,63% vào năm 2015, sức khỏe hệ thống đã có sự cải thiện rõ nét.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến các biến động rủi ro xuất phát từ chiến lược tăng trưởng tín dụng nóng trong giai đoạn trước năm 2011 mà thiếu đi các tiêu chuẩn thẩm định chặt chẽ, kết hợp với chi phí quản lý bộ máy phình to. Khi điều kiện vĩ mô biến động tiêu cực, các khoản vay chất lượng thấp lập tức chuyển thành nợ xấu nội bảng (chiếm 145,2 nghìn tỷ đồng, tương đương 3,3% tổng dư nợ năm 2014), buộc các ngân hàng phải hy sinh lợi nhuận để trích lập dự phòng.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu thực nghiệm của Kasman và Carvallo (2013) tại 15 quốc gia Mỹ Latinh về việc suy giảm hiệu quả chi phí sẽ kéo theo sự gia tăng của rủi ro vỡ nợ, đồng thời tương đồng với phát hiện của Samir Srairi (2013) về vai trò đệm đỡ rủi ro của tỷ lệ vốn chủ sở hữu. Để hiển thị trực quan các kết quả này, dữ liệu thực nghiệm có thể được trình bày qua biểu đồ đường phân kỳ Z-score giữa nhóm ngân hàng tốp đầu và nhóm tái cơ cấu, kết hợp bảng ma trận hệ số tương quan giữa 10 biến độc lập và 2 biến phụ thuộc nhằm minh chứng cụ thể cho các tác động đa chiều.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm kiểm soát và giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam:

Thứ nhất, tăng cường năng lực tài chính và bảo đảm hệ số an toàn vốn (CAR).

• Chủ thể thực hiện: Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành các ngân hàng thương mại cổ phần.
• Động từ hành động: Tái cơ cấu nguồn vốn, phát hành cổ phiếu tăng vốn điều lệ và nâng cao chất lượng vốn tự có.
• Target metric: Nâng tỷ lệ tăng trưởng vốn tự có tối thiểu đạt 8% đến 10%/năm, duy trì hệ số CAR tối thiểu trên 9% theo tinh thần Thông tư 36/2014/TT-NHNN và chuẩn mực Basel II, giữ vững chỉ số Z-score toàn hệ thống trên 20 điểm.
• Timeline: Thực hiện liên tục trong lộ trình giai đoạn 2016–2018.

Thứ hai, tái cấu trúc và tối ưu hóa quản trị chi phí hoạt động.

• Chủ thể thực hiện: Khối Vận hành và Khối Quản lý Tài chính nội bộ tại các ngân hàng.
• Động từ hành động: Chuẩn hóa quy trình vận hành, ứng dụng công nghệ số nhằm tinh gọn bộ máy quản trị, rà soát định mức chi phí.
• Target metric: Cắt giảm tối thiểu 15% các chi phí trung gian không hiệu quả, kiểm soát tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (EFEC) duy trì dưới ngưỡng an toàn 45% đến 50%.
• Timeline: Định kỳ đánh giá theo quý, hoàn thành tái cơ cấu chi phí trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng và đẩy nhanh xử lý nợ xấu tồn đọng.

• Chủ thể thực hiện: Khối Quản trị Rủi ro và Trung tâm Xử lý nợ phối hợp cùng Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC).
• Động từ hành động: Phân loại nợ chính xác theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN, siết chặt điều kiện cấp tín dụng đối với các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao, chủ động bán và xử lý nợ xấu qua VAMC.
• Target metric: Duy trì tỷ lệ nợ xấu thực chất dưới mức mục tiêu 2,5% tổng dư nợ, hoàn tất xử lý trên 95% danh mục nợ xấu đã bán cho VAMC.
• Timeline: Kế hoạch hành động trung hạn giai đoạn 2016–2020.

Thứ tư, hoàn thiện khung pháp lý và điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt.

• Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý vĩ mô.
• Động từ hành động: Nâng cao năng lực thanh tra, giám sát từ xa; kiểm soát chặt chẽ tình trạng sở hữu chéo; duy trì ổn định mặt bằng lãi suất và cung tiền.
• Target metric: Giữ lạm phát mục tiêu ổn định ở mức 4% đến 5%, hỗ trợ mức tăng trưởng kinh tế bền vững trên 6,5%/năm.
• Timeline: Triển khai xuyên suốt qua các báo cáo giám sát định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Ban Lãnh đạo và Khối Quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo mô hình định lượng và thang đo Z-score để xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro phá sản, tối ưu hóa tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (EFEC) và cơ cấu lại danh mục tài sản sinh lời.

2. Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về tác động vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP) và sở hữu chéo để hoàn thiện khung chính sách giám sát an toàn vi mô lẫn vĩ mô, củng cố quy định về an toàn vốn theo chuẩn mực quốc tế.

3. Chuyên viên phân tích tài chính và nhà đầu tư: Ứng dụng mô hình đánh giá 10 biến số tài chính để sàng lọc, định giá cổ phiếu ngân hàng và thẩm định sức khỏe tài chính của 27 ngân hàng thương mại niêm yết và chưa niêm yết trên thị trường.

4. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Tiếp cận phương pháp nghiên cứu hồi quy dữ liệu bảng (FGLS) chuẩn mực, kế thừa bộ dữ liệu chuỗi thời gian 9 năm và hệ thống lý thuyết về rủi ro ngân hàng cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ số Z-score phản ánh điều gì về rủi ro phá sản của ngân hàng thương mại? Chỉ số Z-score là thước đo nghịch đảo của xác suất vỡ nợ, được tính toán dựa trên mức sinh lời tài sản (ROAA), đệm vốn chủ sở hữu và độ biến động thu nhập. Chỉ số Z-score càng cao (như BIDV hay Vietcombank đạt trên 20 điểm năm 2015) thể hiện mức độ an toàn cao, khả năng chống chịu rủi ro tốt. Ngược lại, chỉ số dưới 10 điểm cảnh báo nguy cơ mất an toàn tài chính nghiêm trọng.

Tại sao tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (EFEC) tăng cao lại làm gia tăng rủi ro ngân hàng? Khi tỷ lệ EFEC tăng vượt ngưỡng kiểm soát trung bình 0,5 (như trường hợp Ngân hàng Nam Việt đạt 1,01 vào năm 2014), chi phí vận hành sẽ bào mòn trực tiếp lợi nhuận ròng. Điều này làm giảm khả năng trích lập dự phòng và suy yếu tốc độ tích lũy vốn tự có, khiến ngân hàng mất đi bộ đệm chống đỡ khi thị trường xuất hiện các cú sốc tài chính.

Đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi có luôn giúp giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng không? Không hoàn toàn. Mặc dù lý thuyết cho thấy thu nhập ngoài lãi giúp phân tán rủi ro tín dụng truyền thống, nhưng nếu quản trị kém, các mảng dịch vụ và đầu tư tài chính có thể mang lại tổn thất lớn. Minh chứng tại một số ngân hàng như MDB và LienVietPostBank có tỷ lệ thu nhập ngoài lãi bị âm kéo dài đã làm gia tăng đáng kể sự bất ổn định của tổng thu nhập.

Việc trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP) tác động như thế nào đến tỷ suất sinh lời? Trích lập dự phòng rủi ro là nghiệp vụ bắt buộc để làm sạch bảng cân đối tài sản nhưng làm giảm trực tiếp lợi nhuận trước thuế. Năm 2015, việc Vietcombank trích lập 8.609 tỷ đồng và BIDV trích lập 7.517 tỷ đồng dự phòng rủi ro tín dụng là nguyên nhân chủ yếu khiến tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROAA) toàn ngành chỉ đạt 0,4%, thấp hơn phân nửa so với mức bình quân giai đoạn 2008–2010.

Phương pháp ước lượng FGLS trong luận văn giải quyết vấn đề gì của mô hình dữ liệu bảng? Trong phân tích chuỗi thời gian của 27 ngân hàng giai đoạn 2007–2015, mô hình OLS và FEM thường gặp hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan giữa các sai số. Kỹ thuật ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) được sử dụng để hiệu chỉnh các khuyết tật này, đảm bảo hệ số ước lượng thu được không bị thiên vị, đạt độ tin cậy và có ý nghĩa thống kê cao.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập khung phân tích toàn diện về rủi ro của 27 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2007–2015 thông qua hai thước đo cốt lõi: chỉ số phá sản Z-score và tỷ lệ nợ xấu NPL.
• Bằng chứng thực nghiệm khẳng định quy mô tài sản và đòn bẩy vốn đóng vai trò gia tăng bộ đệm an toàn, trong khi chi phí hoạt động thiếu hiệu quả và thu nhập ngoài lãi biến động mạnh làm gia tăng đáng kể mức độ rủi ro hệ thống.
• Nghiên cứu làm rõ tác động hai chiều của các nhân tố vĩ mô, cho thấy sự ổn định của lạm phát và tăng trưởng GDP là điều kiện tiên quyết để kéo giảm tỷ lệ nợ xấu nội bảng về mức 2,72% vào cuối năm 2015.
• Hệ thống khuyến nghị được xây dựng mang tính khả thi cao, gắn liền với lộ trình áp dụng hệ số an toàn vốn CAR tối thiểu 9% theo Thông tư 36/2014/TT-NHNN và định hướng quản trị rủi ro Basel II đến năm 2020.
• Đây là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy cho các nhà hoạch định chính sách, ban điều hành ngân hàng và giới nghiên cứu tài chính ngân hàng tại Việt Nam. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân tích này để đánh giá sức khỏe tài chính định kỳ cho hệ thống ngân hàng trong các chu kỳ kinh tế tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả đã giới thiệu khái quát chung về đề tài nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam” LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ L THUY T VỀ CÁC Y U TỐ ẢNH HƢỞNG Đ N RỦI RO TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 2.1 Cơ sở thu ết về rủi ro trong hoạt độn inh o nh n n h n thƣơn mại 2.1 hái niệm về rủi ro tron n nh n Theo Amalendu Ghosh (2012), “Rủi ro trong ngân hàng là tổn thất tiềm năng mà ngân hàng gặp phải do một hoặc một số sự kiện xảy ra. Rủi ro phát sinh do sự xảy ra không chắc chắn của các sự kiện liên quan mà sự kiện này có nguy cơ gây ra thiệt hại cho ngân hàng”. Khi xét đến rủi ro trong ngân hàng, ta quan tâm đến khả năng mất mát hoặc giảm sút giá trị tài sản từ các sự kiện liên quan như nền kinh tế kém tăng trưởng, chính sách tài chính thay đổi, giao dịch diễn ra không thuận lợi, lãi suất hoặc tỷ giá biến động tiêu cực, giá cổ phiếu giảm,… Rủi ro chủ yếu xảy ra trong các giao dịch tài chính và trong các hoạt động khác. Rủi ro được đo bằng sự thay đổi của giá trị tài sản, giá của chứng khoán hoặc hàng hóa có liên quan đến giá trị hoặc giá hiện tại.2 Ph n oại rủi ro tron hoạt độn inh o nh ngân hàng thƣơn mại Có nhiều tiêu chí và mục đích khác nhau để phân loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh NHTM.

Thứ nhất, nếu theo tiêu chí rủi ro xuất hiện trực tiếp trong hoạt động kinh doanh hay xuất hiện trong hoạt động kiểm soát kinh doanh của ngân hàng, thì ngân hàng phải đối mặt với hai loại rủi ro: rủi ro kinh doanh và rủi ro kiểm soát (Amalendu Ghosh ,2012). Rủi ro kinh doanh là rủi ro xuất hiện tiềm ẩn trong các hoạt động kinh doanh của ngân hàng và phát sinh do sự xuất hiện của một số sự kiện bất ngờ trong nền kinh tế hay trên thị trường tài chính. Rủi ro xảy ra làm sụt giảm giá trị tài sản, từ đó làm giảm giá trị nội tại của ngân hàng. Ví dụ: số tiền cho khách hàng vay có thể không được hoàn trả do khách hàng gặp rủi ro, hoặc giá trị thị trường của trái phiếu hay cổ phiếu có thể giảm do lãi suất tăng cao, hoặc giao dịch hợp đồng kỳ hạn ngoại tệ nhưng tỷ giá đã biến động không thuận lợi vào ngày đáo hạn.

Các loại rủi ro kinh doanh trong ngân hàng là: rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động. Đây LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 là ba loại rủi ro kinh doanh lớn nhất, và đòi hỏi ngân hàng phải có biện pháp đối phó phức tạp. Rủi ro kiểm soát liên quan đến sự thiếu sót hay thất bại trong việc kiểm soát cường độ công việc, khối lượng rủi ro kinh doanh hoặc ngăn chặn sự gia tăng của rủi ro hoạt động. Bất cập trong kiểm soát phát sinh do sự thiếu hiểu biết trong quá trình kinh doanh.

Rủi ro kiểm soát cũng phát sinh từ sự lơ đãng hay kiểm soát lỏng lẻo của các nhân viên kiểm soát. Ví dụ: ngân hàng đã ước tính tổn thất cho vay của trong danh mục đầu tư tín dụng trung bình là 5% theo mô hình nội bộ. Trong thực tế, tổn thất có thể sẽ cao hơn 5% nếu việc kiểm soát thực hiện không đầy đủ, các tiêu chuẩn xử phạt khi cho vay không được thực hiện, tài sản thế chấp không phù hợp với quy định, hoặc kiểm soát lỏng lẻo tài khoản vay của khách hàng; từ đó mức độ rủi ro tín dụng sẽ cao hơn so với mức độ được ước tính ban đầu. Rủi ro kinh doanh sẽ cao hơn nếu hệ thống kiểm soát không phát hiện những sai phạm đó qua thời gian.

Thứ hai, nếu xét theo tiêu chí trực tiếp hay gián tiếp tác động đến tình hình tài chính của ngân hàng thì các rủi ro cũng có thể được phân thành hai loại khác, đó là: rủi ro tài chính và rủi ro phi tài chính (Amalendu Ghosh ,2012). Rủi ro tài chính gây ra tổn thất cho ngân hàng một cách trực tiếp. Tác động của rủi ro tài chính có thể được đo bằng con số cụ thể. Rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động là rủi ro tài chính vì nó tác động trực tiếp đến tình hình tài chính của ngân hàng.

Ví dụ, nếu giá trị thị trường của trái phiếu được mua lại bởi ngân hàng giảm xuống dưới giá mua lại, thì các ngân hàng sẽ phải chịu tổn thất nếu nó bán lại trái phiếu này trên thị trường. Rủi ro phi tài chính ảnh hưởng đến tình hình tài chính của ngân hàng một cách gián tiếp, những tác động của rủi ro phi tài chính thường không thể định lượng được. Tuy nhiên, tác động của rủi ro phi tài chính có thể được đánh giá thông qua phân tích tình huống xảy ra và đánh giá mức độ nghiêm trọng từ thấp, trung bình và cao. Rủi ro danh tiếng, rủi ro pháp lý, rủi ro rửa tiền, rủi ro công nghệ và rủi ro kiểm soát là những rủi ro phi tài chính bởi vì chúng ảnh hưởng đến ngân hàng một cách LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 gián tiếp.

Cơ hội kinh doanh bị mất và hậu quả là thu nhập bị mất, hoặc tiền bồi thường cho khách hàng để đáp ứng với quyết định bất lợi từ tòa án của pháp luật đối với ngân hàng là những ví dụ về rủi ro phi tài chính của ngân hàng.3 Cá hỉ số để đo ƣờn rủi ro Như đã đề cập ở trên, có rất nhiều rủi ro trong ngân hàng và từng loại rủi ro sẽ được đo lường bằng các chỉ số và phương pháp khác nhau. Trong giới hạn nghiên cứu của luận văn, tác giả dựa theo bài nghiên cứu Samir Srairi (2013), nên chỉ xem xét và đo lường rủi ro của ngân hàng thông qua hai chỉ số là chỉ số Z-score và tỷ lệ nợ xấu (Non-performing loan - NPL). Chỉ số Z-score đại diện cho rủi ro chung của ngân hàng, chỉ số này đã được sử dụng trong nhiều nghiên trước đây. Tỷ lệ nợ xấu là một biến số quan trọng đại diện cho rủi ro tín dụng – đây là loại rủi ro dễ nhận thấy, có thể dễ dàng đo lường được và tác động của rủi ro tín dụng đến rủi ro nói chung của ngân hàng là rất lớn.1 Chỉ số Z-score Chỉ số Z-score được sử dụng để đo lường rủi ro chung của ngân hàng, bắt nguồn từ bài báo của Roy (1952).

Việc tính toán chỉ số này được sử dụng từ dữ liệu có sẵn trong các báo cáo tài chính ngân hàng. Với cách tính như sau: Z-scoreit = [Ei(ROAAit) + Ebpit/Abqit]/ σi(ROAAit). Trong đó: ▪ ROAAit: Suất sinh lợi trên tổng tài sản bình quân ngân hàng ▪ Ei(ROAAit): Trung bình ROAA ngân hàng ▪ Ebqit/Abqit: Tỷ lệ vốn chủ sở hữu bình quân trên tổng tài sản bình quân của ngân hàng ▪ σi(ROAAit): Độ lệch chuẩn ROAA của ngân hàng ▪ it là tính toán cho ngân hàng i ở thời gian t. Z-score được phân tách thành hai phần và đại diện cho hai loại rủi ro (Lepetit, NYS, Rous, & Tarazi, 2008).

Phần đầu tiên đo lường rủi ro rủi ro danh mục đầu tư của ngân hàng và phần thứ hai đo lường rủi ro sử dụng đòn bẩy vốn. Z-score thể hiện LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 việc giảm thu nhập sẽ làm thâm hụt vốn, từ đó khiến ngân hàng lâm vào trạng thái khánh kiệt tài chính và gặp rủi ro. Strobel và Lepetit (2014), cho đến thời điểm hiện tại, Z-score được xem như là một chỉ số đại diện cho rủi ro ngân hàng và được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu của: Boyd và cộng sự. Chỉ số Z-score cao hơn cho thấy ngân hàng ít gặp rủi ro và ổn định hơn.2 Tỷ ệ nợ ấu Đây là chỉ tiêu quan trọng dùng để đo lường rủi ro tín dụng của NHTM, tỷ lệ nợ xấu càng cao cho thấy ngân hàng đang gặp phải rủi ro tín dụng càng lớn.

Ngân hàng không thu hồi được vốn tín dụng đã cấp và lãi cho vay nhưng ngân hàng vẫn phải trả vốn và lãi cho các khoản tiền huy động khi đến hạn. Điều này làm cho ngân hàng bị mất cân đối trong việc thu chi. Nguy cơ khách hàng không trả được nợ cho ngân hàng rất lớn, điều này làm ngân hàng mất vốn, suy giảm doanh thu và lợi nhuận từ đó gây ra rủi ro cho ngân hàng. Tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng có thể đo lường như sau: Tỷ lệ nợ xấu = Nợ xấu/Tổn ƣ nợ tín dụng 2.2 Cá ếu tố ảnh hƣởn đến rủi ro Trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng rủi ro là điều khó tránh khỏi.

Có rất nhiều yếu tố gây ra rủi ro cho ngân hàng, nhưng có thể tóm gọn thành hai yếu tố chính. Thứ nhất là nhóm yếu tố khách quan, bao gồm: điền kiện về kinh tế vĩ mô, chính trị pháp luật, thiên tai, khách hàng,…Thứ hai là nhóm yếu tố trong nội tại các ngân hàng về vốn chủ sở hữu, tổng tài sản, cách quản lý khách hàng, quản lý doanh thu, chi phí, chiến lược hoạt động,… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Nhóm ếu tố há h qu n 2.1 Điều iện inh tế v mô Các chính sách vĩ mô của Chính phủ đóng vai trò quyết định đối với hoạt động của nền kinh tế quốc dân nói chung và lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, tín dụng của ngân hàng thương mại nói riêng. Cụ thể trong nền kinh tế, trước những diễn biến của điều kiện kinh tế vĩ mô và định hướng phát triển nền kinh tế, Chính phủ thường đưa ra những chính sách liên quan đến vấn đề chính sách tiền tệ và các ngân hàng phải tuân theo, thực hiện các chủ trương và chính sách đó. Trong số những chính sách đề ra, có những chính sách có thể có lợi cho ngân hàng, nhưng cũng có thể khiến ngân hàng gặp bất lợi.

Khi mà ngân hàng nhà nước thay đổi lãi suất huy động, hoặc tỷ lệ dự trữ bắt buộc…điều này làm thay đổi các kế hoạch được định ra sẵn của ngân hàng. Lấy ví dụ như khi mà lãi suất huy động tăng lên làm cho ngân hàng gặp khó khăn trong việc cho vay. Với mức lãi suất huy động cao thì lãi suất đối với hoạt động tín dụng cũng phải được đẩy lên để đảm bảo lợi nhuận cho ngân hàng.