phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Vai trò của quản trị rủi ro lãi suất đối với hoạt động của ngân hàng thương mại. Chƣơng 2: Quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam. Chƣơng 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo. 5 CHƢƠNG 1 VAI TRÒ CỦA QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.
HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Khái niệm Ngân hàng thƣơng mại Cùng với sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá, sự ra đời của thị trƣờng tài chính và những trung gian tài chính (ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ trợ cấp,…) đóng một vai trò quan trọng. Đó chính là nơi gặp gỡ của nhu cầu về vốn và nguồn cung cấp vốn. Các cá nhân và tổ chức kinh tế có nguồn cung cấp vốn cho các cá nhân, các tổ chức kinh tế có nhu cầu vay vốn thông qua hình thức tài chính trực tiếp hay gián tiếp qua hình 1.
Theo cách này, những trung gian tài chính và thị trƣờng tài chính có thể thúc đẩy nền kinh tế năng động và hiệu quả hơn. Tài chính gián tiếp Trung gian tài Những ngƣời có Những ngƣời có nhu cầu nguồn cung cấp vốn chính vốn (đi vay) (cho vay) 1. Chính phủ Thị trƣờng tài 3. Chính phủ 4.
Nƣớc ngoài chính 4. Nƣớc ngoài Tài chính trực tiếp Hình 1.1: Sơ đồ dòng luân chuyển vốn trong nền kinh tế (Nguồn: Nguyễn Thị Loan (2003), Luận án Tiến sỹ kinh tế: “Giải pháp hoàn thiện quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng thương mại Việt Nam”, Trường Đại học kinh tế thành phố Hồ Chí Minh [15, Tr.24]) Với chức năng trung gian tài chính, ngân hàng vừa là trung gian luân chuyển tài sản từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn, vừa là trung gian cung cấp các dịch vụ thanh toán, môi giới và tƣ vấn. Trong đó, huy động vốn và cho vay là chức năng cơ bản của ngân hàng. 6 Ngân hàng là một tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.
Từ những hoạt động của một ngân hàng truyền thống trong thuở sơ khai nhƣ vậy, hoạt động ngân hàng hiện nay đã phát triển cả về số lƣợng các hoạt động và quy mô của các hoạt động, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phát triển nhƣ hiện nay, các ngân hàng thƣơng mại bên cạnh việc giữ vững các nghiệp vụ truyền thống thì họ ngày càng chú trọng tới việc phát triển các nghiệp vụ mới. Ngân hàng thƣơng mại từ chỗ chỉ cho vay ngắn hạn là chủ yếu đã mở rộng cho vay trung và dài hạn, cho vay để đầu tƣ vào bất động sản. Nhiều ngân hàng mở rộng cho vay tiêu dùng, kinh doanh chứng khoán, cho thuê tài chính… Các hình thức huy động cũng ngày càng phong phú. Các loại hình tiền gửi khác nhau đƣợc đƣa ra nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của khách hàng.
Bên cạnh các hình thức huy động tiền gửi, các ngân hàng đã mở rộng các hình thức vay nhƣ vay ngân hàng trung ƣơng, vay các ngân hàng khác. Công nghệ ngân hàng đang góp phần làm thay đổi các hoạt động cơ bản của ngân hàng. Thanh toán điện tử đang thay thế dần thanh toán thủ công, đẩy nhanh tốc độ, tính thuận tiện, an toàn trong thanh toán. Các loại thẻ đang thay thế dần tiền giấy và dịch vụ ngân hàng 24 giờ, dịch vụ ngân hàng tại nhà đang tạo ra các tiện ích ngày càng lớn cho dân chúng.
Lịch sử phát triển của các ngân hàng cũng đã chứng kiến nhiều khủng hoảng và hoảng loạn ngân hàng trong mỗi quốc gia, khu vực và thế giới, gây tổn thất rất lớn cho nền kinh tế và mất ổn định chính trị. Có thể nói, các vụ sụp đổ ngân hàng cũng là một khâu tất yếu trong tiến trình phát triển của ngân hàng. Các nhà quản lý đã và đang không ngừng cải tiến chính sách quản lý để hạn chế sự sụp đổ và mở đƣờng cho sự phát triển của ngân hàng. 19] Hoạt động của các ngân hàng luôn phải đối mặt với rất nhiều rủi ro tƣơng tự nhƣ hoạt động của các doanh nghiệp khác, bên cạnh đó còn phải đối mặt với những rủi ro do hoạt động mang tính chất đặc thù khác biệt so với hoạt động của các doanh 7 nghiệp khác trong nền kinh tế.
Chính vì vậy, để có thể nhận diện những rủi ro hoạt động này, chúng ta hãy khái quát những hoạt động chủ yếu của một ngân hàng thƣơng mại. Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thƣơng mại 1. Huy động tiền gửi Đây là một hoạt động tạo ra nguồn vốn cho ngân hàng để cung ứng cho các chủ thể trong nền kinh tế thông qua việc nhận tiền gửi thanh toán và tiền tiết kiệm của các chủ thể khác. Ngân hàng mở dịch vụ nhận tiền gửi để bảo quản hộ ngƣời có tiền với cam kết hoàn trả đúng hạn.
Trong cuộc cạnh tranh để tìm và giành đƣợc các khoản tiền gửi, các ngân hàng đã trả lãi cho tiền gửi nhƣ là phần thƣởng cho khách hàng về việc sẵn sàng hy sinh nhu cầu tiêu dùng trƣớc mắt và cho phép ngân hàng sử dụng tạm thời để kinh doanh. Cho vay Các khoản cho vay của ngân hàng đƣợc phân thành những loại cho vay chủ yếu nhƣ sau: - Cho vay thương mại: Trong giai đoạn đầu, các ngân hàng đã chiết khấu thƣơng phiếu mà thực tế là cho vay đối với những ngƣời bán (ngƣời bán chuyển các khoản phải thu cho ngân hàng để lấy tiền trƣớc). Sau đó là bƣớc chuyển tiếp từ chiết khấu thƣơng phiếu sang cho vay trực tiếp đối với các khách hàng (là ngƣời mua), giúp họ có vốn để mua hàng dự trữ nhằm mở rộng sản xuất kinh doanh. - Cho vay tiêu dùng: Trong thời kỳ đầu hầu hết các ngân hàng không tích cực cho vay đối với cá nhân và hộ gia đình bởi vì họ tin rằng các khoản cho vay tiêu dùng và sự cạnh tranh trong cho vay đã buộc các ngân hàng phải hƣớng tới ngƣời tiêu dùng nhƣ là một khách hàng tiềm năng.
Đối với nền kinh tế của các nƣớc phát triển, lĩnh vực cho vay tiêu dùng đã trở thành một trong những lĩnh vực có tốc độ tăng trƣởng nhanh nhất. - Cho vay tài trợ dự án 8 Bên cạnh các khoản vay ngắn hạn truyền thống, các ngân hàng ngày càng trở nên năng động trong việc tài trợ cho việc xây dựng các nhà máy mới đặc biệt là trong các ngành công nghệ cao. Đây là loại hình cho vay mang lại lợi nhuận lớn cho ngân hàng song đây cũng là loại hình cho vay ngân hàng gặp phải nhiều rủi ro nhất. Các hoạt động khác Các hoạt động khác của ngân hàng thƣơng mại: cho thuê thiết bị trung và dài hạn;, mua bán ngoại tệ; bảo quản vật có giá; cung cấp các tài khoản giao dịch và thực hiện thanh toán; quản lý ngân quỹ; tài trợ các hoạt động của Chính phủ; bảo lãnh, cung cấp dịch vụ uỷ thác và tƣ vấn; cung cấp dịch vụ môi giới đầu tƣ chứng khoán; cung cấp các dịch vụ bảo hiểm; cung cấp các dịch vụ đại lý.
Nhƣ vậy, hoạt động của các ngân hàng thƣơng mại hiện đại rất đa dạng. Trong bài luận văn này hoạt động của ngân hàng sẽ đƣợc xem xét trên hai mảng chính: hoạt động huy động vốn, đi vay và hoạt động cho vay, đầu tƣ dự án; thu nhập và chi phí của ngân hàng thƣơng mại cũng đến chủ yếu từ hai mảng hoạt động này. RỦI RO LÃI SUẤT TRONG KINH DOANH NGÂN HÀNG 1. Khái niệm và phân loại rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là nguy cơ biến động thu nhập và giá trị ròng của ngân hàng khi lãi suất thị trƣờng biến động.
Đây là rủi ro mang tính đặc trƣng của bất kỳ một ngân hàng thƣơng mại nào. Quá trình chuyển hoá tài sản đƣợc coi nhƣ một chức năng đặc biệt cơ bản của hệ thống ngân hàng. Quá trình chuyển hoá tài sản bao gồm việc mua các chứng khoán sơ cấp, tức là sử dụng vốn và phát hành các chứng khoán sơ cấp, tức là huy động vốn. Kỳ hạn và mức độ thanh khoản của các chứng khoán sơ cấp trong danh mục đầu tƣ thuộc tài sản có thƣờng không cân xứng với các chứng khoán thứ cấp thuộc tài sản nợ.
Chính sự không cân xứng về kỳ hạn giữa tài sản có và tài sản nợ làm cho ngân hàng phải chịu rủi ro lãi suất khi lãi suất trên thị trƣờng biến động. Rủi ro lãi suất có thể tác động tới thu nhập của ngân hàng hoặc làm giảm giá trị tài sản của ngân hàng. Rủi ro về thu nhập 9 Là khả năng suy giảm thu nhập lãi ròng của ngân hàng khi lãi suất thị trƣờng biến động. Đây là sự rủi ro mà sự thay đổi của lãi suất sẽ khiến các chi phí về huy động vốn và các khoản lãi thu đƣợc từ các khoản cho vay thay đổi những lƣợng khác nhau.
Điều này khiến cho thu nhập của ngân hàng bị thay đổi theo. Rủi ro giảm giá trị tài sản Loại rủi ro lãi suất này sẽ khiến cho giá trị của tài sản có và tài sản nợ của ngân hàng thay đổi những lƣợng khác nhau và làm cho giá trị thị trƣờng của vốn chủ sở hữu thay đổi theo.Thật vậy, giá trị thị trƣờng của tài sản có hay nợ dựa trên khái niệm giá trị hiện tại của tiền tệ. Do đó nếu lãi suất thị trƣờng tăng lên mức chiết khấu giá trị tài sản cũng tăng lên và do đó giá trị tài sản có và tài sản nợ giảm xuống. Ngƣợc lại, nếu lãi suất thị trƣờng giảm thì giá trị tài sản có và tài sản nợ tăng lên.
Nhƣ vậy có thể thấy giá trị ròng cùa ngân hàng luôn thay đổi không ngừng và phụ thuộc vào tình hình lãi suất trên thị trƣờng. Mục tiêu quan trọng trong hoạt động quản trị rủi ro lãi suất là bảo vệ thu nhập dự kiến ở mức tƣơng đối ổn định bất chấp sự thay đổi của lãi suất. Để đạt đƣợc mục tiêu này, ngân hàng phải duy trì tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) cố định.