Luận văn: Tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh NHTM Việt Nam

Nghiên cứu tác động của nguồn thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và phân tích chi tiết.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Hub Tác Động Của Các Nguồn Thu Nhập Ngoài Lãi Đến Hiệu Quả Kinh Doanh Của Các Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT ĐỀ TÀI
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Tổng quan về phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Những đóng góp của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ NHTM
• 2.1. Khái niệm NHTM
• 2.2. Phân loại các NHTM theo hình thức sở hữu
• 2.3. Hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 2.4. Các nguồn thu nhập của NHTM
• 2.5. Ảnh hưởng của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 2.6. Các nhân tố khác ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của NHTM
• 2.6.1. Nhóm các yếu tố bên trong ngân hàng
• 2.6.2. Nhóm các yếu tố bên ngoài ngân hàng
• 2.7. Các công trình nghiên cứu trước
• 2.7.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.7.2. Các nghiên cứu ở trong nước
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.1. Mô hình cơ bản
• 3.1.2. Mô hình có xem xét ảnh hưởng của yếu tố sở hữu vốn
• 3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp ước lượng
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả các biến và ma trận hệ số tương quan
• 4.1.1. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 4.1.1.1. Biến đo lường hiệu quả hoạt động
• 4.1.1.2. Các nguồn thu nhập ngoài lãi
• 4.1.1.3. Các yếu tố khác
• 4.1.2. Phân tích tương quan
• 4.2. Mô hình cơ bản
• 4.2.1. Kết quả lựa chọn mô hình
• 4.2.2. Kết quả hồi quy mô hình cơ bản
• 4.3. Mô hình có xem xét ảnh hưởng của yếu tố sở hữu vốn
• 4.3.1. Kết quả lựa chọn mô hình
• 4.3.2. Kết quả hồi quy mô hình có xem xét ảnh hưởng của yếu tố sở hữu vốn
• 4.4. Thảo luận kết quả
• 4.4.1. Phân tích kết quả nghiên cứu
• 4.4.1.1. Tác động của thu nhập từ hoạt động dịch vụ đến hiệu quả kinh doanh
• 4.4.1.2. Tác động của thu nhập từ hoạt động đầu tư, kinh doanh đến hiệu quả kinh doanh
• 4.4.1.3. Tác động của thu nhập từ các hoạt động khác đến hiệu quả kinh doanh
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Một số gợi ý chính sách nhằm nâng cao HQKD của NHTM tại Việt Nam
• 5.1.1. Một số gợi ý chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động tạo TNNL
• 5.1.2. Một số gợi ý chính sách liên quan đến các yếu tố tác động khác
• 5.2. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh thu nhập ngoài lãi tại ngân hàng thương mại VN

Trong bối cảnh thị trường tài chính toàn cầu và Việt Nam có nhiều biến động, việc chỉ phụ thuộc vào nguồn thu nhập từ lãi suất tín dụng truyền thống mang lại nhiều rủi ro. Chính vì vậy, đa dạng hóa thu nhập, đặc biệt là tăng cường các nguồn thu nhập ngoài lãi (TNNL), đã trở thành một chiến lược sống còn, quyết định sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Xu hướng này không chỉ phản ánh sự trưởng thành của thị trường mà còn là yêu cầu cấp thiết từ các nhà quản lý, điển hình qua Quyết định số 254/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, nhấn mạnh việc "giảm bớt sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng và tăng thu nhập từ hoạt động dịch vụ phi tín dụng". Các nguồn TNNL bao gồm một loạt các hoạt động đa dạng như thu nhập từ hoạt động dịch vụ, phí thanh toán, kinh doanh ngoại hối, bancassurance, và thu từ chứng khoán kinh doanh. Việc phát triển các mảng này không chỉ giúp ngân hàng tạo ra nguồn doanh thu ổn định hơn mà còn giúp phân tán rủi ro, tối ưu hóa cơ sở vật chất và nguồn nhân lực. Theo nghiên cứu của Đoàn Quang Trung (2019), phân tích dữ liệu bảng (panel data) từ 29 ngân hàng thương mại giai đoạn 2012-2018 cho thấy một bức tranh rõ nét về sự chuyển dịch này và tác động tích cực của nó đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

1.1. Tầm quan trọng của việc đa dạng hóa thu nhập ngân hàng

Chiến lược đa dạng hóa thu nhập là yếu tố then chốt giúp ngân hàng giảm thiểu sự biến động của lợi nhuận và đối phó hiệu quả với rủi ro tín dụng. Khi nền kinh tế gặp khó khăn hoặc chính sách tiền tệ thắt chặt, hoạt động cho vay truyền thống có thể bị ảnh hưởng nặng nề. Lúc này, các nguồn thu nhập ngoài lãi từ dịch vụ thanh toán, thẻ, ngân hàng điện tử, và hoạt động kinh doanh ngoại hối sẽ đóng vai trò như một "tấm đệm" an toàn. Như Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010) đã chỉ ra, "tỷ lệ TNNL càng lớn thể hiện mức độ đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ khác ngoài tín dụng cũng như hiệu quả của các sản phẩm dịch vụ này". Điều này đồng nghĩa với việc phân tán rủi ro hiệu quả hơn. Hơn nữa, việc cung cấp một hệ sinh thái dịch vụ tài chính toàn diện giúp ngân hàng giữ chân khách hàng tốt hơn, tạo ra cơ hội bán chéo sản phẩm và xây dựng mối quan hệ bền vững, từ đó nâng cao năng lực tài chính tổng thể.

1.2. Phân tích cơ cấu thu nhập của ngân hàng thương mại Việt Nam

Phân tích số liệu từ 2012-2018 cho thấy cơ cấu thu nhập của ngân hàng thương mại Việt Nam đang có sự thay đổi rõ rệt. Mặc dù thu nhập lãi thuần vẫn chiếm tỷ trọng chủ đạo (trên 76% vào năm 2018), nhưng tỷ trọng của các nguồn thu nhập ngoài lãi đang trên đà tăng trưởng mạnh mẽ. Cụ thể, thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ có sự tăng trưởng ấn tượng, từ 4,74% năm 2012 lên 8,62% năm 2018. Tại nhiều ngân hàng lớn như Techcombank, Sacombank, nguồn thu này đã vượt mốc 15%, trở thành động lực tăng trưởng lợi nhuận quan trọng thứ hai sau tín dụng. Các mảng khác như kinh doanh đầu tư và hoạt động khác cũng có những biến động tích cực, góp phần làm đa dạng hóa nguồn thu. Sự thay đổi này cho thấy nỗ lực thực sự của các ngân hàng trong việc chuyển đổi mô hình kinh doanh, không chỉ để tuân thủ định hướng của Ngân hàng Nhà nước mà còn để bắt kịp xu thế phát triển bền vững trong ngành tài chính.

II. Thách thức khi tăng thu nhập ngoài lãi và hiệu quả kinh doanh

Mặc dù việc gia tăng thu nhập ngoài lãi mang lại nhiều lợi ích cho hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại, con đường này không hề bằng phẳng. Các ngân hàng phải đối mặt với nhiều thách thức đáng kể, từ việc đầu tư vào công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cho đến việc quản lý các loại rủi ro mới phức tạp hơn. Việc mở rộng sang các hoạt động phi tín dụng đòi hỏi một chiến lược rõ ràng và sự đầu tư dài hạn. Chẳng hạn, mảng bancassurance hay tư vấn đầu tư chứng khoán yêu cầu đội ngũ chuyên gia có trình độ cao và am hiểu sâu sắc về thị trường. Đồng thời, sự cạnh tranh trong các dịch vụ này ngày càng gay gắt, không chỉ giữa các ngân hàng mà còn với các công ty công nghệ tài chính (Fintech). Một số nghiên cứu quốc tế như của DeYoung và Roland (2001) cũng chỉ ra rằng thu nhập từ phí có thể làm gia tăng sự biến động của lợi nhuận nếu không được quản lý cẩn trọng. Do đó, để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động ngân hàng, các nhà quản trị cần một cách tiếp cận cân bằng, vừa thúc đẩy tăng trưởng TNNL, vừa đảm bảo quản trị rủi ro và an toàn vốn một cách chặt chẽ.

2.1. Quản lý rủi ro mới ngoài hoạt động tín dụng truyền thống

Trong khi rủi ro tín dụng luôn là mối quan tâm hàng đầu, việc đẩy mạnh các hoạt động ngoài lãi lại phát sinh các loại rủi ro mới như rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động và rủi ro pháp lý. Ví dụ, hoạt động kinh doanh ngoại hối và thu từ chứng khoán kinh doanh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động của tỷ giá và thị trường chứng khoán, có thể gây ra những khoản lỗ bất ngờ. Các dịch vụ ngân hàng số, mặc dù mang lại nguồn phí dịch vụ ngân hàng đáng kể, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về an ninh mạng và gian lận công nghệ cao. Do đó, các ngân hàng cần xây dựng khung quản trị rủi ro toàn diện, không chỉ tập trung vào tín dụng mà còn bao quát tất cả các hoạt động tạo ra TNNL. Điều này đòi hỏi sự đầu tư lớn vào hệ thống công nghệ thông tin, quy trình kiểm soát nội bộ và đào tạo nhân sự để có thể nhận diện, đo lường và giảm thiểu rủi ro một cách hiệu quả.

2.2. Mối quan hệ giữa phí dịch vụ ngân hàng và áp lực cạnh tranh

Một trong những nguồn TNNL quan trọng nhất là phí dịch vụ ngân hàng, bao gồm phí chuyển khoản, phí quản lý tài khoản, phí thẻ, và các dịch vụ khác. Tuy nhiên, việc tăng các loại phí này để gia tăng thu nhập là một bài toán khó. Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, đặc biệt với sự trỗi dậy của các ngân hàng số và ví điện tử thường áp dụng chính sách miễn phí giao dịch, các ngân hàng truyền thống phải rất cẩn trọng. Việc tăng phí có thể khiến khách hàng chuyển sang sử dụng dịch vụ của đối thủ. Do đó, chiến lược hợp lý là tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng độc đáo để khách hàng sẵn sàng chi trả, thay vì chỉ cạnh tranh về giá. Đồng thời, việc tối ưu hóa quy trình để giảm chi phí hoạt động cũng là một cách gián tiếp cải thiện lợi nhuận từ mảng dịch vụ, góp phần nâng cao tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA).

III. Phương pháp phân tích tác động thu nhập ngoài lãi đến HQKD

Để đưa ra những kết luận khoa học và đáng tin cậy về tác động của các nguồn thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh, luận văn của Đoàn Quang Trung (2019) đã áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng hiện đại. Nghiên cứu này không dựa trên các nhận định cảm tính mà sử dụng các công cụ kinh tế lượng để phân tích một bộ dữ liệu lớn và chi tiết. Cụ thể, tác giả đã thu thập dữ liệu tài chính của 29 ngân hàng thương mại tiêu biểu tại Việt Nam trong giai đoạn 7 năm (2012-2018), tạo thành một bộ dữ liệu bảng (panel data) với tổng cộng 195 quan sát. Việc sử dụng dữ liệu bảng cho phép mô hình kiểm soát được những đặc điểm riêng không đổi của từng ngân hàng, từ đó mang lại kết quả ước lượng chính xác và vững chắc hơn. Các mô hình hồi quy phức tạp như Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) và đặc biệt là Mô hình bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS) đã được sử dụng để khắc phục các vấn đề kỹ thuật như phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, đảm bảo tính hiệu quả của các kết quả nghiên cứu.

3.1. Xây dựng mô hình hồi quy với dữ liệu bảng panel data

Nghiên cứu sử dụng một mô hình hồi quy để lượng hóa mối quan hệ giữa các biến. Biến phụ thuộc, đại diện cho hiệu quả kinh doanh, được đo bằng hai chỉ số tài chính quan trọng. Các biến độc lập chính là tỷ lệ của ba nguồn thu nhập ngoài lãi chính: thu nhập từ hoạt động dịch vụ; thu nhập từ hoạt động kinh doanh, đầu tư; và thu nhập từ các hoạt động khác. Bên cạnh đó, mô hình còn bao gồm các biến kiểm soát quan trọng khác như tốc độ tăng trưởng tổng tài sản, tỷ lệ dư nợ cho vay, tỷ lệ vốn chủ sở hữu, và các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP. Việc xây dựng một mô hình hồi quy toàn diện như vậy giúp cô lập và đo lường chính xác tác động riêng của TNNL lên hiệu quả hoạt động ngân hàng, sau khi đã loại bỏ ảnh hưởng của các yếu tố khác.

3.2. Các biến đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng ROA và ROE

Hiệu quả hoạt động ngân hàng là một khái niệm đa chiều, và để đo lường nó một cách khách quan, nghiên cứu đã sử dụng hai chỉ số sinh lời phổ biến và được công nhận rộng rãi nhất. Chỉ số thứ nhất là tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), cho biết một đồng tài sản của ngân hàng tạo ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế. ROA phản ánh hiệu quả quản lý và sử dụng tài sản của ban lãnh đạo. Chỉ số thứ hai là tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), đo lường mức lợi nhuận tạo ra trên mỗi đồng vốn của các cổ đông. ROE là thước đo được các nhà đầu tư đặc biệt quan tâm vì nó thể hiện khả năng sinh lời trên vốn đầu tư của họ. Việc sử dụng đồng thời cả ROA và ROE giúp nghiên cứu có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về tác động của TNNL lên cả hiệu quả hoạt động tổng thể và lợi ích của cổ đông.

IV. Kết quả Tác động thật sự của TNNL đến chỉ số ROA ROE

Kết quả từ phân tích định lượng của luận văn đã cung cấp những bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ, khẳng định vai trò tích cực của thu nhập ngoài lãi đối với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Thông qua mô hình hồi quy GLS, nghiên cứu chỉ ra rằng cả ba thành phần chính của TNNL – thu nhập từ dịch vụ, thu nhập từ kinh doanh đầu tư và thu nhập từ hoạt động khác – đều có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê đến cả hai chỉ số tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Điều này có nghĩa là khi các ngân hàng tăng tỷ trọng các nguồn thu nhập này trong cơ cấu thu nhập của ngân hàng, hiệu quả kinh doanh có xu hướng được cải thiện. Kết quả này ủng hộ mạnh mẽ cho chủ trương chuyển dịch mô hình kinh doanh của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước, cho thấy đa dạng hóa thu nhập không chỉ là một giải pháp phòng thủ rủi ro mà còn là một chiến lược tấn công hiệu quả để gia tăng lợi nhuận một cách bền vững trong môi trường cạnh tranh hiện nay.

4.1. Phân tích định lượng tác động từ thu nhập hoạt động dịch vụ

Kết quả hồi quy cho thấy, thu nhập từ hoạt động dịch vụ có tác động tích cực và rõ rệt nhất đến hiệu quả kinh doanh. Mỗi phần trăm gia tăng trong tỷ trọng thu nhập dịch vụ sẽ giúp cải thiện đáng kể cả ROA và ROE. Nguồn thu này có tính ổn định cao, ít phụ thuộc vào chu kỳ kinh tế và biến động lãi suất so với thu nhập từ tín dụng. Các dịch vụ như thanh toán, quản lý dòng tiền, thẻ tín dụng, và đặc biệt là bancassurance đang trở thành "mỏ vàng" cho các ngân hàng biết cách khai thác. Sự tăng trưởng mạnh mẽ của mảng dịch vụ cho thấy các ngân hàng đã đầu tư đúng hướng vào công nghệ và chất lượng sản phẩm, đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của khách hàng, từ đó tạo ra một nguồn lợi nhuận bền vững.

4.2. Ảnh hưởng của thu từ chứng khoán kinh doanh và đầu tư

Nguồn thu từ chứng khoán kinh doanh và các hoạt động đầu tư khác cũng được chứng minh là có tác động cùng chiều đến lợi nhuận của ngân hàng. Nguồn thu này có tiềm năng mang lại lợi nhuận đột phá, đặc biệt khi thị trường tài chính thuận lợi. Tuy nhiên, nó cũng đi kèm với mức độ rủi ro và biến động cao hơn so với thu nhập từ dịch vụ. Kết quả nghiên cứu cho thấy các ngân hàng có danh mục đầu tư đa dạng và chiến lược quản trị rủi ro tốt có thể tận dụng hiệu quả nguồn thu này để nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của đội ngũ chuyên gia phân tích và quản lý danh mục đầu tư chuyên nghiệp trong việc tối ưu hóa lợi nhuận từ các hoạt động trên thị trường vốn.

4.3. Sự khác biệt về tác động theo hình thức sở hữu vốn ngân hàng

Một trong những phát hiện mới và đặc biệt quan trọng của nghiên cứu là sự khác biệt trong tác động của TNNL giữa các nhóm ngân hàng theo hình thức sở hữu. Kết quả cho thấy, ở nhóm ngân hàng có vốn sở hữu nước ngoài, tác động của thu nhập từ hoạt động kinh doanh và đầu tư đến hiệu quả kinh doanh mạnh mẽ hơn một cách rõ rệt so với nhóm ngân hàng có vốn nhà nước và ngân hàng tư nhân. Điều này có thể được lý giải bởi lợi thế về công nghệ, kinh nghiệm quản trị rủi ro quốc tế và mạng lưới toàn cầu của các ngân hàng ngoại, như Flamini và cộng sự (2009) đã chỉ ra. Phát hiện này cung cấp một gợi ý quan trọng rằng các ngân hàng nội địa cần học hỏi và áp dụng các thông lệ quản trị tiên tiến từ các đối tác nước ngoài để khai thác hiệu quả hơn nữa nguồn thu nhập tiềm năng này.

V. Gợi ý chính sách nâng cao hiệu quả kinh doanh từ TNNL

Từ những kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đã đưa ra các gợi ý chính sách khả thi nhằm giúp hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam khai thác hiệu quả hơn nữa tiềm năng từ thu nhập ngoài lãi. Các đề xuất này không chỉ hướng đến các nhà quản trị ngân hàng mà còn cả các cơ quan quản lý nhà nước, với mục tiêu chung là xây dựng một ngành ngân hàng phát triển lành mạnh, hiệu quả và bền vững. Trọng tâm của các giải pháp là việc xây dựng một chiến lược đa dạng hóa thu nhập bài bản, tập trung vào các sản phẩm dịch vụ có hàm lượng công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn. Đồng thời, việc hoàn thiện khung pháp lý và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các hoạt động phi tín dụng cũng là yếu tố then chốt. Thay vì coi TNNL là một hoạt động thứ yếu, các ngân hàng cần xem đây là một trụ cột tăng trưởng chiến lược, đầu tư tương xứng về nguồn lực, công nghệ và con người để có thể nâng cao hiệu quả kinh doanh một cách toàn diện, đồng thời tăng cường năng lực tài chính và khả năng chống chịu trước các cú sốc của thị trường.

5.1. Giải pháp tối ưu hóa cơ cấu thu nhập cho ngân hàng Việt Nam

Để tối ưu hóa cơ cấu thu nhập của ngân hàng, các nhà quản trị cần thực hiện một cuộc rà soát chiến lược toàn diện. Cần xác định rõ các mảng dịch vụ phi tín dụng thế mạnh để tập trung đầu tư, chẳng hạn như ngân hàng số, quản lý tài sản, hay bancassurance. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ như AI, Big Data để phân tích hành vi khách hàng sẽ giúp tạo ra các sản phẩm, dịch vụ cá nhân hóa, từ đó gia tăng phí dịch vụ ngân hàng một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, các ngân hàng cần xây dựng chính sách giá linh hoạt và chương trình chăm sóc khách hàng hiệu quả để giữ chân người dùng. Về dài hạn, mục tiêu không chỉ là tăng tỷ trọng TNNL mà còn là cải thiện chất lượng của nguồn thu này, hướng tới các nguồn thu ổn định và có biên lợi nhuận cao.

5.2. Hướng đi mới quản trị năng lực tài chính và an toàn vốn

Việc phát triển các nguồn thu nhập ngoài lãi có mối liên hệ mật thiết với việc quản trị năng lực tài chính và an toàn vốn. Một cơ cấu thu nhập đa dạng giúp dòng tiền của ngân hàng ổn định hơn, giảm sự phụ thuộc vào tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) vốn nhạy cảm với biến động lãi suất. Điều này giúp ngân hàng dễ dàng hơn trong việc lập kế hoạch kinh doanh và quản lý thanh khoản. Khi lợi nhuận bền vững hơn, ngân hàng có điều kiện để tích lũy vốn tự có, cải thiện các chỉ số an toàn vốn theo chuẩn Basel. Do đó, chiến lược phát triển TNNL cần được tích hợp chặt chẽ vào kế hoạch quản trị rủi ro và kế hoạch vốn tổng thể của ngân hàng, đảm bảo sự tăng trưởng luôn đi đôi với an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam triển khai cơ cấu lại theo định hướng tại Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 của Thủ tướng Chính phủ, việc dịch chuyển mô hình hoạt động nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào tín dụng truyền thống trở thành yêu cầu sống còn. Giai đoạn 2012–2018 ghi nhận sự thay đổi rõ rệt trong cơ cấu thu nhập khi tỷ trọng thu nhập lãi thuần toàn hệ thống giảm dần từ 85,56% vào năm 2015 xuống mức 76,65% vào năm 2018. Thực tế này phản ánh nỗ lực khai thác các mảng kinh doanh phi tín dụng để phân tán rủi ro và tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là xác định chính xác mức độ tác động của từng nguồn thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh, đồng thời đánh giá sự khác biệt này dưới ảnh hưởng của yếu tố sở hữu vốn. Mục tiêu cụ thể của công trình là đo lường định lượng đóng góp của thu nhập dịch vụ, thu nhập kinh doanh đầu tư và các khoản thu ngoài lãi khác đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) của 29 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2018 với 195 quan sát thực nghiệm.

Ý nghĩa kinh tế của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng: tỷ suất ROE toàn mẫu đạt mức trung bình 8,70% (dao động từ 0,09% đến 27,73%) và tỷ suất ROA đạt mức trung bình 0,78% (dao động từ 0,01% đến 2,87%). Kết quả phân tích giúp các nhà quản trị ngân hàng nhận diện đúng vị trí của từng cấu phần thu nhập ngoài lãi, từ đó xây dựng lộ trình nâng cao năng lực cạnh tranh và tối ưu hóa hiệu quả tài chính bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các lý thuyết kinh tế tài chính hiện đại. Trọng tâm là lý thuyết đa dạng hóa thu nhập và quản trị danh mục ngân hàng do Klein và Saidenberg (1997) cùng Chiorazzo và các cộng sự (2008) phát triển. Lý thuyết này chỉ ra rằng việc kết hợp cung ứng các sản phẩm truyền thống với dịch vụ phi tín dụng giúp tối ưu hóa chi phí cố định, khai thác tính kinh tế theo quy mô và làm giảm sự biến động của lợi nhuận. Bên cạnh đó, lý thuyết cấu trúc sở hữu của Flamini và các cộng sự (2009) được sử dụng để giải thích sự vượt trội về công nghệ, khả năng quản trị và lợi thế tiếp cận thị trường của các định chế có vốn đầu tư nước ngoài tại các quốc gia đang phát triển.

Hệ thống khái niệm nghiên cứu tập trung vào ba thành phần thu nhập ngoài lãi:

• Tỷ lệ thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ (ISER): Đo lường tỷ trọng đóng góp từ thanh toán, bảo hiểm, thẻ, ủy thác với giá trị trung bình toàn hệ thống đạt 6,36%.
• Tỷ lệ thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh, đầu tư (ITRA): Phản ánh kết quả từ kinh doanh ngoại hối, vàng, chứng khoán và góp vốn mua cổ phần, đạt mức trung bình 6,35%.
• Tỷ lệ thu nhập thuần từ các hoạt động ngoài lãi khác (IOTH): Gồm xử lý nợ xấu và hoạt động phát sinh khác, chiếm tỷ trọng bình quân 6,01%.

Hiệu quả kinh doanh được lượng hóa thông qua hai thước đo: ROE phản ánh năng lực sinh lời của vốn chủ sở hữu và ROA phản ánh hiệu quả sử dụng tổng tài sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng bộ dữ liệu bảng không cân đối thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của 29 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong suốt giai đoạn 2012–2018 với tổng số 195 quan sát. Cỡ mẫu bao gồm 4 ngân hàng thương mại có vốn nhà nước chi phối, 22 ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân và 3 ngân hàng thương mại có vốn nước ngoài chi phối. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên mức độ sẵn có, tính đầy đủ và tính minh bạch của thông tin công bố.

Về phương pháp phân tích, tác giả thực hiện quy trình kiểm định kinh tế lượng tuần tự trên phần mềm Stata:

• Ước lượng mô hình thông qua phương pháp bình phương tối thiểu thông thường (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
• Kiểm định Hausman được thực hiện để lựa chọn giữa FEM và REM (với mô hình ROA, kiểm định cho giá trị Prob nhỏ hơn 0,01, ưu tiên FEM; với mô hình ROE, giá trị Prob đạt 0,9194, ưu tiên REM).
• Kiểm định chẩn đoán khuyết tật: Kiểm định Wooldridge xác nhận sự tồn tại của hiện tượng tự tương quan với mức ý nghĩa 1% (Prob nhỏ hơn 0,01); kiểm định Modified Wald và Breusch-Pagan xác nhận hiện tượng phương sai sai số thay đổi với mức ý nghĩa 1% (Prob nhỏ hơn 0,01).

Lý do lựa chọn phương pháp: Do dữ liệu bảng xuất hiện đồng thời hiện tượng tự tương quan và phương sai thay đổi khiến ước lượng OLS, FEM hay REM không còn hiệu quả, nghiên cứu đã lựa chọn phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (GLS) với các tùy chọn hiệu chỉnh phương sai nhóm và tự tương quan bậc một nhằm thu được các hệ số ước lượng vững, không thiên lệch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả hồi quy mô hình ước lượng GLS đem lại những phát hiện quan trọng có ý nghĩa thống kê cao ở mức 1%:

Thứ nhất, tất cả các nguồn thu nhập ngoài lãi (ISER, ITRA, IOTH) đều có tác động cùng chiều mạnh mẽ đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Việc gia tăng tỷ lệ thu nhập từ dịch vụ, đầu tư chứng khoán, ngoại hối và các hoạt động khác giúp cải thiện đáng kể cả chỉ số ROE lẫn ROA.

Thứ hai, tỷ trọng thu nhập từ hoạt động dịch vụ (ISER) có sự bứt phá ấn tượng nhất, tăng từ 4,74% năm 2012 lên 8,62% năm 2018. Tại một số ngân hàng thương mại cổ phần tiên phong như Techcombank hay Sacombank, tỷ trọng thu nhập dịch vụ năm 2018 đã vượt mức 15%, trở thành trụ cột sinh lời lớn thứ hai sau thu nhập lãi thuần.

Thứ ba, yếu tố sở hữu vốn tạo ra sự phân hóa sâu sắc về mức độ tác động. Nhóm ngân hàng có vốn sở hữu nước ngoài chi phối (như Shinhan Bank, HSBC, Indovina) có mức độ tác động từ thu nhập hoạt động kinh doanh và đầu tư (ITRA) đến hiệu quả kinh doanh cao hơn rõ rệt so với nhóm ngân hàng thương mại nhà nước và khối ngân hàng tư nhân.

Thứ tư, các biến kiểm soát đóng góp tích cực vào hiệu quả kinh doanh gồm: tỷ lệ tiền gửi khách hàng trên tổng nợ phải trả (DELIA) đạt trung bình 73,21%, tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên tổng tài sản (INTA) đạt trung bình 2,77%, tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) đạt bình quân 6,24%/năm và tốc độ tăng trưởng quy mô tổng tài sản (TAGR) duy trì ở mức 16,31%/năm.

Thảo luận kết quả

Cơ chế tác động cùng chiều của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả kinh doanh bắt nguồn từ việc các ngân hàng đã tận dụng triệt để cơ sở vật chất, công nghệ thanh toán và nguồn nhân lực sẵn có để phục vụ khách hàng mà không làm gia tăng chi phí hoạt động tương ứng. Các sản phẩm phi tín dụng tạo ra dòng tiền thu phí ổn định, ít chịu rủi ro trích lập dự phòng so với cho vay truyền thống. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu của Lê Long Hậu và Phạm Xuân Quỳnh (2016) tại Việt Nam cũng như nghiên cứu của Chiorazzo và cộng sự (2008) trên thị trường quốc tế.

Lợi thế vượt trội của khối ngân hàng ngoại trong hoạt động kinh doanh và đầu tư tài chính được giải thích bởi năng lực quản trị rủi ro vượt bậc, hệ thống công nghệ xử lý giao dịch ngoại hối hiện đại và nguồn vốn quốc tế chi phí thấp. Trong khi đó, các ngân hàng trong nước còn chịu áp lực bởi tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (EQTA) khá mỏng, chỉ đạt bình quân 9,33% và liên tục suy giảm do yêu cầu chia cổ tức bằng tiền mặt.

Các kết quả thực nghiệm này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ miền xếp chồng thể hiện xu hướng giảm dần của tỷ trọng thu nhập lãi thuần từ 85,56% năm 2015 xuống 76,65% năm 2018, kết hợp biểu đồ phân tán minh họa tương quan tuyến tính dương giữa tỷ lệ thu nhập dịch vụ và tỷ suất ROE toàn ngành.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất nhằm tối ưu hóa hiệu quả hoạt động kinh doanh:

Một là, mở rộng và số hóa hệ sinh thái dịch vụ bán lẻ nhằm nâng tỷ trọng thu nhập dịch vụ (ISER) trong tổng thu nhập hoạt động lên mức tối thiểu 15% vào năm 2025. Ban điều hành các ngân hàng thương mại cần tập trung nguồn lực phát triển các sản phẩm ngân hàng điện tử, dịch vụ thanh toán không tiền mặt, đẩy mạnh phân phối bảo hiểm (bancassurance) và dịch vụ quản lý tài sản khách hàng cá nhân.

Hai là, chuyên nghiệp hóa hoạt động kinh doanh ngoại tệ và đầu tư tài chính phái sinh, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ suất sinh lời danh mục đầu tư đạt trên 10%/năm trong giai đoạn 2020–2025. Khối Nguồn vốn và Thị trường tài chính cần áp dụng các mô hình định giá phái sinh hiện đại, tích cực học hỏi quy trình quản lý danh mục từ các định chế tài chính nước ngoài nhằm nâng cao hiệu quả cấu phần ITRA.

Ba là, tái cơ cấu nguồn vốn và củng cố hệ thống quản trị rủi ro vận hành nhằm duy trì tỷ lệ đệm vốn chủ sở hữu (EQTA) ổn định ở mức 10% đến 12%. Hội đồng quản trị và Ban Kiểm soát các ngân hàng cần chủ động bổ sung vốn tự có, ứng dụng tiêu chuẩn Basel II nâng cao để giảm thiểu rủi ro hoạt động và kiểm soát tỷ lệ nợ xấu ở mức an toàn dưới 2%.

Bốn là, hoàn thiện hành lang pháp lý đối với các sản phẩm tài chính phi truyền thống do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì thực hiện trong lộ trình 2020–2023. Cơ quan quản lý cần sớm ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình công nghệ tài chính, nới lỏng hợp lý giới hạn sở hữu vốn của nhà đầu tư chiến lược nước ngoài để thúc đẩy chuyển giao công nghệ điều hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

• Ban lãnh đạo và Hội đồng quản trị các ngân hàng thương mại: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học để hoạch định chiến lược kinh doanh đa năng, phân bổ vốn hợp lý vào các sản phẩm thu phí dịch vụ nhằm thúc đẩy chỉ số ROE vượt ngưỡng 12%.
• Chuyên viên phân tích tài chính và quản lý danh mục đầu tư: Sử dụng các mô hình đo lường TNNL và tỷ lệ tiền gửi (DELIA bình quân 73,21%) để đánh giá sức khỏe tài chính, dự phóng khả năng sinh lời và định giá cổ phiếu ngân hàng trên thị trường chứng khoán.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về tác động của Quyết định 254/QĐ-TTg để tiếp tục hoàn thiện khung khổ điều hành chính sách tiền tệ, giám sát an toàn vĩ mô và phân loại tổ chức tín dụng theo hình thức sở hữu.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Tài chính – Ngân hàng: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng, quy trình kiểm định tự tương quan và kỹ thuật hồi quy bình phương nhỏ nhất tổng quát GLS trên Stata.

Câu hỏi thường gặp

Thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại bao gồm những khoản mục chính nào? Thu nhập ngoài lãi gồm ba bộ phận chủ yếu: thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ (chiếm bình quân 6,36%), thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh và đầu tư chứng khoán, ngoại hối, góp vốn (chiếm trung bình 6,35%) và thu nhập thuần từ hoạt động khác như xử lý nợ (chiếm trung bình 6,01%).

Tại sao ngân hàng có vốn nước ngoài lại có hiệu quả đầu tư và kinh doanh cao hơn? Các ngân hàng có vốn nước ngoài sở hữu kinh nghiệm quản trị danh mục toàn cầu, hệ thống công nghệ thông tin tiên tiến và mạng lưới đối tác quốc tế sâu rộng. Nhờ đó, họ tận dụng tốt các cơ hội kinh doanh trên thị trường ngoại hối và công cụ phái sinh, giúp hệ số tác động của ITRA lên khả năng sinh lời vượt trội hơn các ngân hàng nội địa.

Việc tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi có triệt tiêu được rủi ro tín dụng không? Phát triển thu nhập ngoài lãi giúp phân tán và giảm bớt sự phụ thuộc vào tín dụng truyền thống nhưng không thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro tín dụng. Các hoạt động kinh doanh chứng khoán và ngoại hối vẫn tiềm ẩn rủi ro thị trường, đòi hỏi ngân hàng phải duy trì tỷ lệ đệm vốn chủ sở hữu trên 9,33% để đảm bảo an toàn.

Vì sao nghiên cứu lại sử dụng phương pháp hồi quy GLS thay vì FEM hay REM? Kiểm định Wooldridge và Modified Wald trên mẫu 195 quan sát cho thấy mô hình xuất hiện hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi với mức ý nghĩa dưới 1%. Phương pháp GLS là lựa chọn tối ưu để loại bỏ triệt để các khuyết tật này, đảm bảo các hệ số ước lượng thu được có độ tin cậy cao nhất.

Tỷ lệ tiền gửi khách hàng có vai trò như thế nào đối với hiệu quả kinh doanh của ngân hàng? Tỷ lệ tiền gửi khách hàng trên tổng nợ phải trả đạt mức bình quân 73,21% và tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến ROE và ROA. Nguồn tiền gửi ổn định với chi phí thấp giúp ngân hàng tối ưu hóa chi phí vốn đầu vào, gia tăng biên lãi ròng và mở rộng tệp khách hàng để bán chéo dịch vụ phi tín dụng.

Kết luận

• Thu nhập ngoài lãi là động lực cốt lõi giúp các ngân hàng thương mại chuyển dịch mô hình kinh doanh thành công và gia tăng tỷ suất sinh lời với ROE bình quân đạt 8,70% và ROA đạt 0,78%.
• Toàn bộ ba cấu phần thu nhập ngoài lãi gồm dịch vụ, đầu tư kinh doanh và hoạt động khác đều có tác động cùng chiều mạnh mẽ đến hiệu quả kinh doanh của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Nhóm ngân hàng có vốn nước ngoài chi phối thể hiện sự vượt trội rõ rệt trong việc tạo ra lợi nhuận từ mảng kinh doanh và đầu tư tài chính nhờ ưu thế công nghệ và quản trị.
• Phương pháp hồi quy GLS trên phần mềm Stata đã khắc phục triệt để các khuyết tật tự tương quan và phương sai thay đổi trên bộ dữ liệu 195 quan sát giai đoạn 2012–2018.
• Trong giai đoạn tới, các ngân hàng thương mại cần nhanh chóng đẩy mạnh số hóa mảng dịch vụ bán lẻ và hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro để đưa tỷ trọng thu nhập ngoài lãi vượt mức 20% đến 30% trong cơ cấu doanh thu.