CHƯƠNG 1. NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ THƢƠNG MẠI VÀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ THƢƠNG MẠI CỦA NGÂN HÀNG 1. Hoạt động tài trợ thƣơng mại của Ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm hoạt động tài trợ thƣơng mại Thƣơng mại là một lĩnh vực không thể thiếu của bất cứ quốc gia nào, theo tiến trình lịch sử, hoạt động mua bán đã vƣợt qua biên giới một quốc gia và trở thành một phần quan trọng thúc đấy sự phát triển nền kinh tế của một quốc gia.
Mỗi quốc gia có một lợi thế nhất định trên một mặt hàng nào đó do những điều kiện tự nhiên, xã hội khác nhau. Nếu chỉ dựa vào nền sản xuất trong nƣớc không thể cung cấp đủ hàng hóa, dịch vụ đáp ứng nhu cầu sản xuất tiêu dùng của nền kinh tế, ngƣợc lại, trên cơ sở khai thác tiềm năng và những lợi thế kinh tế vốn có, hoạt động thƣơng mại ngoài việc phục vụ nhu cầu trong nƣớc còn có thể tạo nên những sản phẩm dƣ thừa có thể xuất khẩu (XK) sang nƣớc khác, góp phần tăng thu ngoại tệ cho đất nƣớc, do vậy hoạt động XNK trở thành hoạt động tất yếu và NHTM trở thành cầu nối giữa hai bên mua bán không còn rào cản về mặt địa lý, ngôn ngữ, phong tục, …. TTTM liên quan đến cả giao dịch thƣơng mại trong nƣớc và quốc tế, các sản phẩm của TTTM là các sản phẩm ngân hàng chuyên biệt đƣợc thiết kế để giảm rủi ro và sự không chắc chắn liên quan đến các giao dịch thƣơng mại, do đó, tạo thuận lợi cho thƣơng mại. Để các ngân hàng cạnh tranh thành công trong lĩnh vực thƣơng mại quốc tế (TMQT) ngày càng mở rộng, đòi hỏi khả năng tài chính để giảm thiểu chi phí của ngƣời mua, tối đa hóa ƣu đãi của ngƣời bán và quản lý rủi ro thƣơng mại, chính trị và tiền tệ ở cả hai bên.
TTTM đƣợc sử dụng để mô tả việc tài trợ các hoạt động giao dịch mua bán, thƣờng liên quan đến sự dịch chuyển hàng hóa và dịch vụ giữa hai điểm - do đó có thể là trong nƣớc hoặc quốc tế. Nhƣ vậy, chính hoạt động XNK hàng hoá là cơ sở hình thành hoạt động TTTM. Khái niệm TTTM có thể đƣợc hiểu nhƣ sau: “TTTM là một hiện tượng kinh tế khách quan, gồm tập hợp tổng thể các chính sách, biện pháp và hình thức hỗ trợ tài chính trực tiếp hay gián tiếp cho các doanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nghiệp hoạt động kinh doanh TMQT trong một hoặc một số hay tất cả các công đoạn của quy trình tái sản xuất từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường thế giới nhằm mục đích sinh lợi” (Nguyễn Thị Quy 2012, trang 32). TTTM là một khái niệm rất rộng, nó không chỉ đề cập đến việc sử dụng các hình thức tài trợ hữu hình, nhƣ cấp vốn, tín dụng, cho vay để bổ sung trực tiếp nguồn lực tài chính, mà còn thông qua việc sử dụng các chính sách, biện pháp kinh tế hoặc các hình thức tài trợ vô hình khác nhằm tạo ra các điều kiện tài chính và cơ hội kinh doanh có lợi cho các doanh nghiệp hoạt động TMQT nhằm mục đích sinh lợi.
Tính tất yếu khách quan của tài trợ thƣơng mại Có thể thấy rằng, TMQT đã lôi cuốn tất cả các quốc gia trên thế giới vào vòng xoáy phát triển của nó mà không một quốc gia nào có thể cƣỡng lại đƣợc. Một trong những biện pháp để hỗ trợ cho TMQT phát triển chính là các hoạt động TTTM, đó là con đƣờng tác động một cách trực tiếp hay gián tiếp của Chính phủ, các định chế tài chính hoặc các doanh nghiệp lên hoạt động XNK theo hƣớng tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa và dịch vụ tham gia trao đổi ngoại thƣơng. Thứ nhất, xu hƣớng phát triển của TMQT trong điều kiện hội nhập quốc tế khiến các quốc gia muốn trao đổi hàng hóa dịch vụ trên phạm vi quốc tế không thể nằm ngoài xu hƣớng này nên họ đã xác lập ra các chính sách, biện pháp hỗ trợ cho TMQT phát triển. Các biện pháp này có thể thực hiện bởi Chính phủ (trợ cấp XK tín dụng hỗn hợp, lập quỹ tín dụng XK, bảo hiểm tín dụng XK,…), các NHTM, các công ty tài chính (tín dụng ngân hàng, chiết khấu thƣơng phiếu, tín dụng chứng từ, bảo lãnh,…) hoặc các doanh nghiệp bán chịu (ứng trƣớc tiền hàng, thƣơng mại bù trừ,…).
Thứ hai, nhu cầu đƣợc TTTM của các doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Những hợp tác thƣơng mại song phƣơng và đa phƣơng tạo điều kiện thúc đẩy thƣơng mại phát triển thông qua việc thiết lập các thị trƣờng mới và mở rộng các thị trƣờng truyền thống, tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 khiến cho nhu cầu tài trợ trong TMQT đƣợc tăng lên. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cũng đứng trƣớc những thách thức lớn nhƣ nhu cầu về vốn và khả năng thu hồi vốn. Chính vì vậy, các doanh nghiệp rất cần đến sự hỗ trợ từ Chính phủ, các định chế tài chính hay bản thân các đối tác.
Qua các sản phẩm TTTM quốc tế, doanh nghiệp có thể nhận đƣợc các khoản tín dụng hay các hình thức hỗ trợ khác nhằm phục vụ cho các công đoạn trong quá trình đầu tƣ, từ khâu sản xuất, tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trƣờng cho đến khâu thu tiền từ đối tác kinh doanh với các ƣu đãi nhất định, làm tăng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trƣờng quốc tế. Hoạt động mua bán vƣợt ra khỏi biên giới quốc gia liên quan tới nhiều vấn đề nhƣ: Sự nghi ngờ của ngƣời bán về khả năng thanh toán của ngƣời mua, sự nghi ngờ của ngƣời mua về việc giao hàng của ngƣời bán, hay các rào cản thƣơng mại cũng nhƣ chênh lệch thời gian có thể làm cho hàng hóa đến không đúng hẹn, và các doanh nghiệp nhỏ, chƣa có uy tín trên thế giới thì việc tạo dựng uy tín thông qua các sản phẩm TTTM nhƣ thƣ tín dụng (L/C), thƣ bảo lãnh là một trong các phƣơng pháp để giải quyết vấn đề. Tất cả điều này đặt ra nhu cầu đối với các doanh nghiệp kinh doanh XNK phải thực hiện các hoạt động TTTM. Thứ ba, thực hiện TTTM mang lại nhiều lợi ích cho NHTM, là nguồn thu đáng kể bên cạnh thu nhập từ hoạt động tín dụng truyền thống.
Do vậy, các NHTM luôn cố gắng nâng cao chất lƣợng và đa dạng hóa các sản phẩm TTTM nhằm thu hút đƣợc nhiều khách hàng, uy tín và danh tiếng của các ngân hàng cũng đƣợc nâng lên thông qua sự đa dạng hóa các sản phẩm cung cấp cho khách hàng. Nói tóm lại, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, xu hƣớng phát triển mạnh mẽ của TMQT đã tạo ra môi trƣờng cạnh tranh gay gắt khiến các quốc gia bằng cách này hay các khác đều phải thực hiện các biện pháp hỗ trợ TMQT phát triển. Đấy cũng chính là các nhu cầu của các doanh nghiệp cũng nhƣ các NHTM muốn tham gia vào TMQT ngày càng sâu rộng. Chính vì vậy, TTTM là một phần tất yếu khách quan góp phần cho TMQT phát triển trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của hoạt động tài trợ thƣơng mại 1. Đối với các doanh nghiệp Theo Malouche (2009), TTTM là hết sức quan trọng, khi không có TTTM, các công ty thƣờng tham gia vào các thỏa thuận tín dụng liên doanh nghiệp nhƣ giao dịch tiền mặt và giao dịch tài khoản mở. Cả hai cơ chế mang rủi ro đáng kể và các công ty chủ yếu tham gia do thiếu các lựa chọn thay thế, các giao dịch tài khoản mở thƣờng không có sẵn vì ngƣời bán có xu hƣớng ngại rủi ro và không sẵn sàng vận chuyển hàng hóa trƣớc khi thanh toán đầy đủ.
Do đó, các công ty xử lý những thách thức này bằng cách tìm kiếm TTTM từ các trung gian tài chính, chẳng hạn nhƣ các NHTM hoặc các cơ quan xúc tiến XK. Không phải lúc nào nguồn vốn của doanh nghiệp cũng đủ để tài trợ cho các chi phí phát sinh nhƣ mua hàng hóa, máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu, đặc biệt đối với các giao dịch lớn, với sự giúp đỡ của ngân hàng trong việc hỗ trợ nhu cầu vốn kịp thời, đúng lúc giúp cho doanh nghiệp đảm bảo thực hiện theo hợp đồng từ đó làm cho uy tín của doanh nghiệp đƣợc nâng cao trên thị trƣờng thế giới, doanh nghiệp có thể tồn tại và đứng vững trong nền kinh tế thị trƣờng, mở rộng sản xuất kinh doanh, tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp đồng thời hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế cho Nhà nƣớc. Trong khi tìm kiếm đối tác, rất nhiều DN vấp phải vấn đề uy tín đặc biệt đối với các DN vừa và nhỏ, mới thành lập. Đó chính là cơ sở để ngân hàng cho ra đời hình thức tài trợ dƣới hình thức bảo lãnh.
Với hình thức này ngân hàng đã thay mặt DN đứng ra bảo đảm khả năng hoàn thành nghĩa vụ của DN trong hợp đồng, tôn thêm đƣợc hình ảnh, tăng thêm niềm tin với bạn hàng, giành đƣợc ƣu thế cạnh tranh từ các đối thủ và dễ dàng dành đƣợc hợp đồng TMQT. Hoạt động TTTM của NHTM cũng là phƣơng thức hiệu quả giúp DN hạn chế đƣợc rủi ro khi tham gia kinh doanh trên thị trƣờng quốc tế. Hoạt động XNK thƣờng diễn ra ở hai nƣớc khác nhau, do vậy, sự hiểu biết giữa ngƣời mua và ngƣời bán không đƣợc đầy đủ, chính xác; nhờ sử dụng tín dụng ngân hàng, nhà nhập khẩu và xuẩt khẩu sẽ yên tâm nhận đúng số tiền, hàng của mình thông qua các ngân hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 trung gian đứng ra bảo đảm, những rủi ro về chính trị, rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá cũng sẽ đƣợc gánh vác bởi NHTM. Tất nhiên, để ngân hàng chấp nhận gánh vác rủi ro thì các DN cũng phải đáp ứng những yêu cầu hết sức chặt chẽ của ngân hàng và phải trả chi phí cho việc “chuyển rủi ro” này.
Đối với các Ngân hàng thƣơng mại Nhắc đến hoạt động của một ngân hàng hiện đại, bài toán huy động - cho vay không còn là vấn đề duy nhất và trọng tâm mà ngƣời ta bàn đến. Thoát khỏi mô hình truyền thống, ngân hàng đang ngày càng đa dạng hoá hình ảnh của một tổ chức kinh doanh tiền tệ.