Luận văn thạc sĩ bản đổ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý nghiên cứu xây dựng bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống ở việt nam giai đoạn 19992008

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ứng dụng viễn thám và GIS xây dựng bản đồ đa biến đánh giá chất lượng cuộc sống tại Việt Nam giai đoạn 1999-2008.

• Tác giả: Đinh Thị Kim Phượng
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh Vinh
• Trường học: Đại học Bách Khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Bản đồ, Viễn thám và Hệ thống thông tin địa lý
• Đề tài: Nghiên cứu xây dựng bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống ở Việt Nam giai đoạn 1999-2008
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: MỞ ĐẦU
• 1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ - TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Chỉ số chất lượng cuộc sống (CLCS)
• 2. CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. CHỈ SỐ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG
• 2.2. Ý NIỆM VỀ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG
• 2.3. CÁC CHỈ SỐ ĐO LƯỜNG CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG
• 2.4. CHỈ SỐ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI - MỘT TIÊU CHÍ TỔNG HỢP PHẢN ÁNH CLCS
• 2.5. CHỈ SỐ PHÁT TRIỂN GIỚI (GENDER-RELATED DEVELOPMENT INDEX - GDI)
• 2.6. HẠN CHẾ CỦA CHỈ SỐ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI THỂ HIỆN CLCS
• 2.7. KHÁI NIỆM VỀ BẢN ĐỒ ĐA BIẾN
• 2.8. CÁC GIẢI PHÁP THỂ HIỆN NỘI DUNG BẢN ĐỒ ĐA BIẾN PHÙ HỢP
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN
• 3.1.1. Cách tiếp cận
• 3.1.2. Xác định mục tiêu, đối tượng và cách thức sử dụng
• 3.1.3. Xác định nội dung từ đó lựa chọn các chỉ tiêu thể hiện
• 3.1.4. Lựa chọn giải pháp thể hiện nội dung
• 3.2. BẢN ĐỒ KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.2.1. Bản đồ thể hiện chỉ số HDI tổng hợp qua ba thời kỳ
• 3.2.2. Bản đồ thể hiện chỉ số thành phần dành cho quảng bá rộng rãi
• 3.2.3. Bản đồ thể hiện các chỉ số thành phần dành cho kinh tế quốc dân
• 4. CHƯƠNG IV: KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu và xây dựng bản đồ viễn thám và GIS để đánh giá chất lượng cuộc sống tại Việt Nam trong giai đoạn 1999-2008. Mục tiêu chính là sử dụng các công cụ công nghệ thông tin địa lý để phân tích và thể hiện trực quan các chỉ số phát triển con người, từ đó đưa ra cái nhìn toàn diện về sự phát triển bền vững của đất nước.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu

Trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển bền vững, việc đánh giá chất lượng cuộc sống trở nên quan trọng. Các chỉ số như HDI và GDI được sử dụng để đo lường mức độ phát triển con người. Tuy nhiên, việc thể hiện các chỉ số này trên bản đồ số đòi hỏi phương pháp phân tích dữ liệu hiệu quả và chính xác.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn là xây dựng bản đồ đa biến thể hiện các chỉ số chất lượng cuộc sống tại Việt Nam. Điều này giúp các nhà quản lý có cái nhìn trực quan về sự phát triển của các vùng miền, từ đó đưa ra các chính sách phù hợp.

II. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp với công nghệ GIS để xử lý và thể hiện các chỉ số chất lượng cuộc sống. Các bước thực hiện bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và xây dựng bản đồ số.

2.1. Thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ các nguồn chính thống như UNDP và Tổng cục Thống kê Việt Nam. Các chỉ số như HDI, GDI và các chỉ số thành phần được sử dụng để đánh giá chất lượng cuộc sống.

2.2. Phân tích dữ liệu

Phương pháp phân tích dữ liệu được áp dụng để xử lý các chỉ số phức tạp. Các công cụ GIS được sử dụng để tạo ra bản đồ đa biến, giúp thể hiện đồng thời nhiều chỉ số trên cùng một bản đồ.

III. Kết quả và thảo luận

Luận văn đã xây dựng thành công các bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống tại Việt Nam trong giai đoạn 1999-2008. Các bản đồ này không chỉ thể hiện các chỉ số tổng hợp mà còn phân tích chi tiết các chỉ số thành phần.

3.1. Bản đồ HDI tổng hợp

Bản đồ thể hiện HDI tổng hợp qua ba thời điểm 1999, 2004 và 2008. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể về chất lượng cuộc sống tại các vùng đô thị so với nông thôn.

3.2. Bản đồ chỉ số thành phần

Các bản đồ chỉ số thành phần như GDP, giáo dục và tuổi thọ được thể hiện chi tiết. Điều này giúp nhận diện các vấn đề cụ thể tại từng địa phương, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Kết luận và ứng dụng

Luận văn đã chứng minh giá trị của bản đồ viễn thám và GIS trong việc đánh giá chất lượng cuộc sống. Các kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc hoạch định chính sách phát triển bền vững tại Việt Nam.

4.1. Giá trị thực tiễn

Các bản đồ đa biến không chỉ là công cụ trực quan mà còn là cơ sở dữ liệu quan trọng cho các nhà quản lý. Chúng giúp đánh giá hiệu quả các chính sách phát triển và phân bổ nguồn lực một cách hợp lý.

4.2. Hướng phát triển tương lai

Trong tương lai, việc kết hợp viễn thám và GIS sẽ tiếp tục được phát triển để đáp ứng nhu cầu đánh giá chất lượng cuộc sống trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chất lượng cuộc sống (CLCS) là một trong những tiêu chí quan trọng phản ánh sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, trong giai đoạn 1999-2008, việc đánh giá và thể hiện trực quan chất lượng cuộc sống con người thông qua các chỉ số phát triển con người (HDI) và chỉ số phát triển giới (GDI) đã trở thành một nhu cầu cấp thiết nhằm hỗ trợ công tác quản lý và quảng bá thông tin. Theo báo cáo quốc gia về phát triển con người, HDI của các tỉnh thành Việt Nam chủ yếu tập trung trong khoảng từ 0,5 đến 0,8, phản ánh mức phát triển trung bình. Tuy nhiên, các chỉ số tổng hợp này chưa thể hiện rõ sự khác biệt về các thành phần cấu thành như thu nhập, giáo dục và sức khỏe giữa các địa phương.

Mục tiêu của nghiên cứu là xây dựng bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống con người Việt Nam trong giai đoạn 1999-2008, giúp trực quan hóa các chỉ số HDI và GDI cùng các thành phần cấu thành, từ đó cung cấp cái nhìn toàn diện và chi tiết hơn về sự phát triển con người trên toàn quốc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 63 tỉnh thành trên toàn lãnh thổ Việt Nam, với dữ liệu được thu thập tại ba thời điểm chính: 1999, 2004 và 2008. Việc xây dựng bản đồ đa biến không chỉ hỗ trợ công tác quản lý kinh tế quốc dân mà còn phục vụ mục đích quảng bá rộng rãi, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về chất lượng cuộc sống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai khung lý thuyết chính: chỉ số phát triển con người (HDI) và chỉ số phát triển giới (GDI). HDI là chỉ số tổng hợp ba thành phần chính gồm sức khỏe (tuổi thọ trung bình), giáo dục (tỷ lệ người lớn biết chữ và tỷ lệ nhập học các cấp) và mức sống (GDP bình quân đầu người theo sức mua tương đương PPP). HDI có giá trị từ 0 đến 1, với các ngưỡng phân nhóm thể hiện mức độ phát triển rất cao (>0,8), cao, trung bình và thấp. GDI đo lường sự bất bình đẳng giới dựa trên sự phân bố đồng đều của các chỉ số thành phần giữa nam và nữ, cũng có giá trị từ 0 đến 1, giá trị càng gần 1 thể hiện mức độ bình đẳng giới cao.

Bản đồ đa biến là công cụ thể hiện nhiều thuộc tính cùng lúc trên một bản đồ, giúp so sánh và nhận diện các đặc điểm phức tạp của dữ liệu không gian. Các phương pháp thể hiện bản đồ đa biến bao gồm: phương pháp đồ giải (cartogram), biểu đồ bản đồ (cartodiagram), phương pháp chấm điểm (dot map) và các ký hiệu đặc biệt như khuôn mặt Chernoff hay biểu tượng ngôi sao, hoa tuyết để thể hiện đa chiều dữ liệu một cách trực quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu là các số liệu chính thức được công bố trong Báo cáo quốc gia về phát triển con người năm 2011, bao gồm các chỉ số HDI, GDI và các thành phần cấu thành của 63 tỉnh thành Việt Nam tại ba thời điểm 1999, 2004 và 2008. Cỡ mẫu là toàn bộ 63 tỉnh thành, đảm bảo tính đại diện toàn quốc.

Phương pháp chọn mẫu là sử dụng dữ liệu thứ cấp đã được chuẩn hóa và công bố chính thức nhằm đảm bảo tính chính xác và tin cậy. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp trực quan hóa không gian sử dụng phần mềm ArcGIS kết hợp với các kỹ thuật xử lý dữ liệu như chuẩn hóa, phân nhóm và lựa chọn ký hiệu phù hợp.

Timeline nghiên cứu trải dài từ việc thu thập và xử lý dữ liệu, lựa chọn phương pháp thể hiện, xây dựng bản đồ đa biến đến phân tích kết quả và hoàn thiện luận văn trong vòng 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố HDI qua ba thời điểm: Bản đồ đồ giải thể hiện HDI tổng hợp cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chất lượng cuộc sống tại nhiều tỉnh thành. Năm 1999, phần lớn các tỉnh có HDI dưới 0,7, trong khi đến năm 2008, một số tỉnh đã đạt mức phát triển rất cao (HDI > 0,8). Ví dụ, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh có HDI tăng từ khoảng 0,65 lên trên 0,8, phản ánh sự phát triển kinh tế và xã hội vượt bậc.

2. Sự khác biệt về các thành phần cấu thành HDI: Biểu đồ sao và biểu đồ bánh thể hiện chi tiết các chỉ số thành phần cho thấy các tỉnh có cùng HDI tổng hợp nhưng khác biệt rõ rệt về thu nhập, giáo dục và sức khỏe. Ví dụ, tỉnh Sóc Trăng có GDP bình quân đầu người cao nhưng tỷ lệ nhập học thấp, trong khi Tuyên Quang có GDP thấp hơn nhưng tỷ lệ nhập học cao hơn, cho thấy các ưu tiên phát triển khác nhau.

3. Bình đẳng giới qua chỉ số GDI: Bản đồ đa biến sử dụng biểu đồ sao thể hiện sự phân bố GDI cho thấy mức độ bình đẳng giới có cải thiện qua các năm, nhưng vẫn tồn tại sự chênh lệch đáng kể giữa các tỉnh. Một số tỉnh như Hà Nội có mức độ bình đẳng giới cao hơn, trong khi các tỉnh vùng sâu vùng xa vẫn còn khoảng cách lớn giữa nam và nữ về thu nhập và giáo dục.

4. Hiệu quả của các phương pháp thể hiện bản đồ đa biến: Việc sử dụng các ký hiệu đa dạng như khuôn mặt Chernoff cho bản đồ quảng bá và biểu đồ sao cho bản đồ phục vụ kinh tế quốc dân đã giúp tăng tính trực quan và khả năng khai thác thông tin. Bản đồ quảng bá với ký hiệu khuôn mặt màu sắc sinh động giúp người xem dễ dàng nhận biết mức độ phát triển, trong khi bản đồ phục vụ quản lý cho phép đo đạc và so sánh chi tiết các chỉ số thành phần.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc kết hợp HDI và GDI trong bản đồ đa biến cung cấp một bức tranh toàn diện hơn về chất lượng cuộc sống con người Việt Nam so với việc chỉ sử dụng HDI tổng hợp. Sự phân hóa rõ rệt giữa các tỉnh về các thành phần cấu thành HDI phản ánh các ưu tiên phát triển kinh tế, giáo dục và y tế khác nhau, đồng thời chỉ ra những vùng cần tập trung cải thiện.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, việc áp dụng bản đồ đa biến với các ký hiệu đặc thù như khuôn mặt Chernoff là một bước tiến trong lĩnh vực bản đồ học, giúp nâng cao hiệu quả truyền thông và hỗ trợ ra quyết định. Việc phân nhóm dữ liệu chi tiết và sử dụng các biểu đồ sao cho phép thể hiện sự thay đổi theo thời gian một cách trực quan, phù hợp với yêu cầu quản lý và phân tích không gian.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ histogram phân bố HDI, bản đồ màu thể hiện phân nhóm HDI, biểu đồ sao thể hiện các chỉ số thành phần theo từng tỉnh và từng năm, cũng như bản đồ ký hiệu khuôn mặt cho mục đích quảng bá. Các bảng số liệu chi tiết hỗ trợ việc so sánh và phân tích sâu hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển hệ thống bản đồ đa biến thường xuyên cập nhật: Cơ quan quản lý nhà nước nên xây dựng và duy trì hệ thống bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống theo các chỉ số HDI và GDI, cập nhật định kỳ hàng năm hoặc 5 năm nhằm hỗ trợ công tác hoạch định chính sách và giám sát phát triển.

2. Tăng cường đầu tư phát triển giáo dục và y tế tại các tỉnh có chỉ số thành phần thấp: Dựa trên bản đồ phân tích chi tiết, các tỉnh có tỷ lệ nhập học và tuổi thọ thấp cần được ưu tiên đầu tư nguồn lực nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống toàn diện.

3. Thúc đẩy bình đẳng giới thông qua các chương trình hỗ trợ phụ nữ: Các địa phương có chỉ số GDI thấp cần triển khai các chính sách hỗ trợ giáo dục, đào tạo nghề và tiếp cận y tế cho phụ nữ, giảm khoảng cách giới trong thu nhập và giáo dục.

4. Ứng dụng công nghệ GIS và phần mềm bản đồ hiện đại: Khuyến khích các đơn vị nghiên cứu và quản lý sử dụng phần mềm GIS như ArcGIS để xây dựng bản đồ đa biến với các ký hiệu trực quan, giúp nâng cao hiệu quả truyền thông và hỗ trợ ra quyết định chính xác.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng bản đồ đa biến để đánh giá và phân tích chất lượng cuộc sống theo vùng miền, từ đó xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực địa lý, xã hội học và phát triển con người: Tham khảo phương pháp xây dựng bản đồ đa biến và ứng dụng các chỉ số HDI, GDI trong nghiên cứu phát triển bền vững.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan quốc tế: Dùng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình hỗ trợ phát triển vùng, đặc biệt là các dự án nâng cao bình đẳng giới và cải thiện điều kiện sống.

4. Cơ quan truyền thông và quảng bá thông tin: Áp dụng các bản đồ đa biến với ký hiệu sinh động để truyền tải thông tin về chất lượng cuộc sống đến công chúng một cách trực quan và hấp dẫn.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số HDI là gì và tại sao quan trọng?
   HDI là chỉ số tổng hợp đo lường sức khỏe, giáo dục và mức sống của con người, phản ánh chất lượng cuộc sống và mức độ phát triển của một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ. Nó giúp đánh giá toàn diện hơn so với chỉ số GDP truyền thống.

2. Bản đồ đa biến khác gì so với bản đồ truyền thống?
   Bản đồ đa biến thể hiện nhiều thuộc tính cùng lúc trên một bản đồ, giúp người xem nhận diện các mối quan hệ phức tạp và so sánh đa chiều, trong khi bản đồ truyền thống thường chỉ thể hiện một thuộc tính đơn lẻ.

3. Tại sao cần kết hợp HDI và GDI trong đánh giá chất lượng cuộc sống?
   HDI đo lường phát triển con người tổng thể, còn GDI phản ánh sự bất bình đẳng giới. Kết hợp hai chỉ số giúp đánh giá toàn diện hơn, bao gồm cả khía cạnh bình đẳng giới, từ đó hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển công bằng.

4. Phương pháp thể hiện bản đồ đa biến nào phù hợp cho mục đích quản lý?
   Biểu đồ sao và biểu đồ bản đồ là phương pháp phù hợp vì cho phép thể hiện chi tiết các chỉ số thành phần, hỗ trợ đo đạc và so sánh định lượng giữa các vùng và thời điểm.

5. Làm thế nào để sử dụng bản đồ đa biến trong thực tiễn?
   Các cơ quan quản lý có thể sử dụng bản đồ để xác định vùng phát triển yếu kém, phân bổ nguồn lực hợp lý, đồng thời truyền thông hiệu quả đến cộng đồng về tình hình phát triển con người và bình đẳng giới.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công bản đồ đa biến thể hiện chất lượng cuộc sống con người Việt Nam giai đoạn 1999-2008 dựa trên các chỉ số HDI và GDI cùng các thành phần cấu thành.
• Phương pháp thể hiện bản đồ đa biến kết hợp đồ giải, biểu đồ sao và ký hiệu khuôn mặt Chernoff giúp tăng tính trực quan và khả năng khai thác thông tin.
• Kết quả cho thấy sự phân hóa rõ rệt về chất lượng cuộc sống và bình đẳng giới giữa các tỉnh, đồng thời phản ánh xu hướng phát triển tích cực qua các năm.
• Đề xuất các giải pháp phát triển giáo dục, y tế và bình đẳng giới dựa trên phân tích bản đồ nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống toàn diện.
• Khuyến nghị tiếp tục cập nhật và ứng dụng bản đồ đa biến trong quản lý và truyền thông, đồng thời mở rộng nghiên cứu cho các giai đoạn tiếp theo.

Các cơ quan quản lý và nghiên cứu nên áp dụng phương pháp và kết quả của luận văn để xây dựng hệ thống bản đồ đa biến thường xuyên, phục vụ công tác hoạch định chính sách và nâng cao nhận thức xã hội về phát triển con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Mở dau: giới thiệu mục tiêu- nội dung và phương pháp nghiên cứu của đề tài. Phan nội dung chính được truyền tai trong 3 chương chính: Chương II: Cơ sở lý thuyết: giới thiệu ý niệm và cách tinh chất lượng cuộc sông và bản đồ đa biến. Chương III: Kết quả và thảo luận: trình bày phương pháp thực hiện, kết quả cụ thể là các bản đồ và phân tích trên các sản phẩm kết quả này. Chương IV: Kết luận.

HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -12- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS. Lê Minh Vinh NOI DUNG CHUONG II: CO SO LY THUYET Van dé nghiên cứu cua đê tai liên quan dén hai nội dung chính: Các chỉ sô thê hiện chat lượng cuộc sông và ban đô đa biên. CHISO CHAT LƯỢNG CUOC SÓNG 2. Y niệm về chất lượng cuộc sống Theo R.Sharma [28], thì CLCS là một khái niệm phức tap, nó doi hỏi sự thỏa mãn cộng đồng chung xã hội, cũng như những khả năng đáp ứng được nhu cầu cơ bản của chính bản thân xã hội.

Ông đã định nghĩa: “Chất lượng cuộc sống là sự cảm giác được hài lòng (hạnh phúc) hoặc (thỏa mãn) với những nhân tố của cuộc sống, mà những nhân tô đó được coi là quan trọng nhất đối với ban thân một con người”. Thêm vào đó, chất lượng là sự cảm giác được hài lòng với những gì mà con người có được. Khi nói CLCS là phải nói tới sự tổng hợp của cả bốn nhân tố: một là, nhân tố kinh tế (GDP - tổng sản phẩm quốc nội tính theo đầu người); hai là, giáo dục thông qua các tiêu chí về xóa nạn mù chữ và số năm học bình quân; ba là, sức khỏe con người thông qua tuôi thọ bình quân và bốn là, nhân tố môi trường (bao gồm, môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường kỹ thuật). Nội dung khái niệm CLCS đã được Wiliam Bell mở rộng toàn diện hơn, như gan quan niệm CLCS với các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, sinh thái.Theo đó, CLCS được đặc trưng bởi 12 yếu tổ [27]: (1) An toàn.

(2) Sung túc về kinh tế. (3) Công băng theo pháp luật. (4) An ninh quốc gia. HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -13- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS.

Lê Minh Vinh (5) Được bảo hiểm lúc già, ốm đau. (6) Hạnh phúc tinh thần. (7) Sự tham gia vào đời sống xã hội. (8) Bình đắng vẻ giáo dục, nhà ở và nghỉ ngơi.

(9) Chất lượng đời sống văn hoá. (10) Quyền tự do công dân. (11) Chất lượng môi trường kỹ thuật giao thông, nhà ở, thiết bị sinh hoạt, thiết bị giáo dục, y tế. (12) Chất lượng môi trường sống.

Các chỉ số đo lường chất lượng cuộc sống Để có thé do lường CLCS, nhiều nghiên cứu đã được đặt ra nhằm lượng hóa ý niệm CLCS thông qua các chỉ số. Có nhiều chỉ số đã được đưa ra như: chỉ số tiến bộ đích thực GPI (Genuine Progress Indicator), chỉ số hạnh phúc hành tinh HPI (Happy Planet Index), thước do vị thé giới tính GEM (Gender Empowerment Measure), chỉ số phát triển con người HDI (Human development index), chỉ số phát triển giới GDI (Gender-related Development index), chỉ số chất lượng cuộc sống QLI (Quality of life Index). Bhutan là nước dau tiên đưa ra khái niệm “tổng hạnh phúc quốc gia” (gross national happiness-GNH) thay cho GDP, với công thức dựa trên bốn mục tiêu: phát triển kinh tế - xã hội bền vững/ bảo vệ môi trường/ bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống/ một chính quyên hoạt động hiệu quả và trong sạch, thậm chí các nghiên cứu còn có chỉ số giờ ngủ bình quân của một người trong năm, bảo tồn nguyên vẹn những cánh rừng nguyên sinh đang che phủ hơn 72%, cắm săn bat và đánh cá; là nước duy nhất cam được chuyện hút thuốc lá trong dân chúng. Do đó đất nước này còn có tên gọi là “chốn dia đàng cudi cùng”-(The last Shangri-la) - (Trích dẫn báo Thanh Niên - số phát hành ngày 20/5/2013).

HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -l14- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS. Lê Minh Vinh Ở Việt Nam thì vẫn chưa đủ co sở dé tính toán chỉ số này, nên chi sử dung những thước đo để lượng hóa chỉ SỐ phát triển con người thể hiện chất lượng cuộc sống mà thế giới đã áp dụng rộng rãi. Hiện nay tiêu chí đánh giá CLCS của một nước thường dựa trên bảng chỉ số phát triển con người của Liên Hợp Quốc. Chỉ số phát triển con người - một tiêu chí tong hợp phản ánh CLCS Hàng năm, tuy với nhiều chủ đề khác nhau, các báo cáo PTCN (Phát Triển Con Người) đã cho thay bức tranh phát triển khá toàn diện của gan 180 quốc gia trên thé gIỚI.

Mỗi chỉ số đều có những điểm mạnh và hạn chế nhất định, nhưng chỉ số Phát triển con người (HDI) của UNDP được công bố vào năm 1990 được giới học giả và các nhà hoạch định chính sách đặc biệt quan tâm và cho là chỉ số khoa học nhất. Bằng một phương pháp luận đo đạc và tính toán khá công phu và có ý nghĩa so sánh quốc tế, các báo cáo PTCN đã đưa ra một hệ thong các chỉ số HDI, với tư cách vừa là công cụ đo đạc và đánh giá tiềm năng phát triển của một quốc gia, vừa là sự minh hoạ một cách khoa học về chất lượng cuộc sống của con người [5]. HDI được phát triển năm 1990 bởi nhà kinh tế người Pakistan Manbub ul Haq và nhà kinh tế An Độ Amartya Sen. Sau đó được Liên Hợp Quốc sửa đổi và đưa vào thực hiện ban đầu vào năm 1994.

HDI bao quát ba lĩnh vực: Sức khỏe (thé hiện qua tuổi thọ), kiến thức (thé hiện qua giáo dục), mức sống (thé hiện qua thu nhập) của cộng đồng dân cư. Chỉ số HDI ngày nay trở thành thước đo tiêu biểu phản ánh sự phát triển của mỗi quốc gia. Mo hình tính HDI Hiện nay, trên thế giới đã và đang sử dụng một số mô hình sau để tính HDI: a) Chỉ số HDI theo mô hình 3 nhân to - Mô hình tam giác, bao gồm: Sức khoẻ - Giáo dục - Thu nhập Mô hình HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -15- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS. Lê Minh Vinh Chi sé Giao duc Thu nhap b) Chi số HDI theo mô hình 4 nhân tố - Mô hình hình thoi, bao gồm Sức khoẻ - Giáo dục - Thu nhập và Lành mạnh xã hội Nhiều nước trên thế giới đã tính thêm chỉ số Lành mạnh xã hội nhăm phản ánh khả năng phòng ngừa tệ nạn của cộng đồng.

Mô hình go PR, fa ny ame _ ¡số \ / \ / Chỉ sô Chỉ số ` Lành mạn , xã hội HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -16- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS. Lê Minh Vinh c) Chỉ số HDI theo 5 nhân té- Mô hình sao, bao gồm: Sức khée-Gido duc- Thu nhập-Lành Mạnh xã hội-Phát triển văn hóa cộng đồng. Trong đời sống hàng ngày thì có ngu6n thu nhập cao đều là ước vọng của moi người. Nếu con người có đời sống tinh than, lợi ích phi vật chất, trong đó bao gồm ca các quyền hưởng thu giá trị văn hoá, trang thái tinh than, hoà nhập với ý thức cộng đồng.

thì đồng nghĩa với việc tạo ra giá trị lao động cao hơn, năng suất hơn, thoả mãn nhu cầu hơn. Xuất phát từ sự phân tích trên, nhiều nước trên thế giới đã đưa thêm chỉ số Phát triển văn hoá cộng đồng để tính chỉ số HDI. Mô hình \ = Chỉ so / \ Chi sé a “Thu nhập Giáo duc ~~ > Ss / TM TM HDI Z X Z ~~ k< Rites -~ Chi số Chỉ sẽ PRat~ ~~ Lanh trien VH CD~ ` mạnh wa ¬xH / as oe \ ae / 2 <6 ` fia Qua các mô hình tính toán thì các nhân tô đều đóng vai trò như nhau trong mô hình: Các chỉ số thành phần tức chỉ số sức khỏe, chỉ số giáo dục, chỉ số thu nhập, chỉ số lành mạnh xã hội và chỉ số phát triển văn hoá cộng đồng đều đóng góp như nhau vào trị giá của chỉ số phát triển con người HDI; càng gan 1 thì trình độ phát triển con người cảng cao và ngược lại. Tuy đã có những đề xuất bố sung thêm nhân tố, nhưng do chưa có những nghiên cứu tính toán cụ thể cho các chỉ số chỉ số lành mạnh xã hội và chỉ số phát triển văn hoá cộng đồng, hiện nay chương trình phát triển của Liên hiệp quốc đã, đang tiếp tục dùng phương pháp tính chỉ số phát triển con người theo ba nhân tố, nghĩa là HDI được tổng hop từ ba yếu tố thành phan gồm các yếu tổ sức khỏe, giáo dục và thu nhập.

d) Cách tinh cu thé HVTH: Dinh Thị Kim Phuong -17- MSHV: 11104479 Luận văn Thạc sĩ GVHD: TS. Lê Minh Vinh Đề tính được giá tri HDI, trước hết cần phải tính ba chỉ số thành phan: sức khỏe, giáo dục và thu nhập. Quy tac chung để tính các chỉ số thành phan nay là sử dụng các giá trị toi thiểu và tối đa cho từng chỉ số theo công thức sau: Giá trị thực — Giá trị tôi thiêu Chỉ sô thước do thành phan= Giá trị tôi đa — Giá trị tôi thiêu - Về sức khoẻ: Nói chung nếu con người khoẻ mạnh thì cuộc sống sẽ trường thọ. Ngược lại, trường thọ là một biểu hiện của một cơ thể khoẻ mạnh.

sức khoẻ được “lượng hoá” bằng chỉ tiêu tuổi thọ trung bình hay còn gọi là kỳ vọng sống trung bình được tính từ khi sinh ra. - Về Giáo dục: Được đánh giá băng kiến thức, hay còn gọi là trình độ tri thức, là sự tong hợp theo tỷ lệ biết chữ của người lớn (với trọng số 2/3) và tỷ lệ nhập học của tat cả các cấp (tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông và sau trung học với trọng số tong cộng chung là 1/3). - Về Thu nhập: Được đo bang giá trị GDP bình quân đầu người thực tế được điều chỉnh theo sức mua tương đương (PPP-Purchasing Power Parity tính bằng USD). Tổng hợp ba chỉ số thành phan, ta có được công thức sau: mpri-=?5z+5 Với I, là chỉ số sức khỏe; I, là chỉ số giáo dục; I; là chỉ số thu nhập.

HDI nhận giá trị từ 0 đến 1 Theo các nhà chuyên môn đánh giá, muốn tăng HDI lên thêm 0,010, thi thường phải tăng GDP bình quân đầu người lên 18% , tăng tuổi thọ trung bình lên thêm 1,8 năm và tăng tỷ lệ đi học các cấp lên thêm 3%. Qua đó có thể nhận thấy rằng càng phát triển lên mức cao hon, thì càng gặp khó khăn hơn trong việc nâng cao thêm Chỉ số phát triển con người [23].