Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu liên quan. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực nghiệm.
Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2. Tổng quan về tài chính vi mô 2. Lịch sử hình thành tài chính vi mô Tài chính vi mô bắt đầu nhen nhóm tại Châu Âu vào thế kỷ thứ XV, từ những ý tưởng của Giáo hội cho người dân vay nhằm bảo vệ họ, tránh đi vay nặng lãi (Helms 2006).
Tuy nhiên mãi đến năm 1974 thì thuật ngữ tài chính vi mô mới được nhắc đến nhiều, xuất phát từ một giảng viên kinh tế tại Đại học Chittagong, Bangladesh là Muhammad Yunus đã cho một nhóm dân làng nghèo khó vay 27 đô la. Ba mươi năm sau, ông đoạt giải Nobel hòa bình và tài chính vi mô trở thành ý tưởng phát triển ưa chuộng trên thế giới. Tài chính vi mô đã đạt được những thành tựu đáng kinh ngạc trong việc thúc đẩy khả năng phục hồi tài chính bên cạnh việc đạt được các mục tiêu xã hội khác - tiếp cận những người yếu thế thu nhập thấp, trao quyền cho phụ nữ và phát triển năng lực của những người có nhu cầu tài chính nhỏ. Năm 1983, Muhammud Yunus thành lập Ngân hàng Grameen cho những khoản vay rất nhỏ đến mức 15 bảng Anh một lần cho những người nghèo và không có uy tín.
Kể từ đó tổ chức đã cho hơn 6 triệu người rất nghèo ở Bangladesh và trên khắp tiểu lục địa châu Á vay khoảng 3 tỷ bảng Anh, nhưng ngân hàng vẫn duy trì nguồn vốn hoàn toàn là nguồn tài trợ. Hiện tổ chức này đang thử nghiệm một phương pháp tiếp cận toàn diện dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản và cung cấp chương trình giáo dục dành cho người trưởng thành. Tài chính vi mô hiện đang được áp dụng rộng rãi ở Châu Phi, một trong số những đơn vị tiên phong là Care International UK, đối tác của Barclays trong việc phát triển các dịch vụ tài chính cho dự án Katine. Năm 2005, Liên hợp quốc gọi tên là năm dành riêng cho tài chính vi mô, các tổ chức nhấn mạnh vào việc giúp đỡ người nghèo tiết kiệm và bắt đầu đặt ra một số nghi ngờ về hiệu quả của tín dụng vi mô theo nhóm.
Năm 2008, các nhà đầu tư vi mô tham gia vào Kiva.or và MicroPlace.org mở ra dịch vụ cho phép các cá nhân đầu tư vào các khoản vay nhỏ và những người có nhu cầu tài chính vi mô trực tuyến, thể hiện xu hướng số hóa dịch vụ tài chính vi mô. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Tài chính vi mô không chỉ thúc đẩy khả năng phục hồi tài chính mà còn đạt được các mục tiêu xã hội khác như bình đẳng giới, trao quyền cho phụ nữ và phát triển năng lực của các nhóm nhỏ để kiểm soát cuộc sống của chính họ. Tuy nhiên sự thành công của tài chính vi mô đang bị giám sát ngày càng nhiều từ các nhà tài trợ và Chính phủ. Khái niệm tài chính vi mô Theo nhóm tư vấn hỗ trợ người nghèo CGAP (2012) cho rằng: “TCVM là việc cung cấp các dịch vụ tài chính cơ bản đáp ứng nhu cầu của người nghèo bao gồm: dịch vụ tiết kiệm, tín dụng, lương hưu, chuyển tiền, bảo hiểm vi mô và các dịch vụ phi tài chính khác cho nhóm người có thu nhập thấp bởi một cơ chế thích hợp, giúp các đối tượng này có thể tiến hành sản xuất, phát triển nghề nghiệp tăng thêm thu nhập cải thiện chất lượng cuộc sống”.
Bên cạnh đó Ngân hàng Phát triển Châu Á - ADB (2000) nhận định rằng: “TCVM là việc cung cấp các dịch vụ tài chính tiền gửi, cho vay, dịch vụ thanh toán, chuyển tiền và bảo hiểm cho người nghèo, hộ gia đình có thu nhập thấp và các doanh nghiệp nhỏ của họ”. Ledgerwood (1999) có nhận định ngắn gọn hơn về tổ chức TCVM đó là: “TCVM là một phương pháp phát triển kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho dân cư có thu nhập thấp”. Tại Việt Nam, theo Nghị định 28/2005/NĐ-CP thì: “Tài chính quy mô nhỏ là hoạt động cung cấp một số dịch vụ tài chính, ngân hàng nhỏ, đơn giản cho các hộ gia đình, cá nhân có thu nhập thấp, đặc biệt là hộ gia đình nghèo”. Tóm lại có rất nhiều khái niệm về TCVM và tựu chung lại, TCVM được hiểu là hoạt động cung ứng dịch vụ tài chính quy mô nhỏ như tín dụng, tiền gửi, bảo hiểm vi mô cho các đối tượng thu nhập thấp trong xã hội, những doanh nghiệp siêu nhỏ, những đối tượng khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức.
Qua đó giúp hỗ trợ thúc đẩy phát triển kinh tế, an sinh xã hội và hoàn thiện mảnh ghép về tài chính toàn diện. Tổng quan về tổ chức tài chính vi mô 2. Khái niệm về tổ chức tài chính vi mô Theo ADB (2012) nhận định: “Tổ chức TCVM là một dạng doanh nghiệp xã hội với mục tiêu cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ”. Bên cạnh đó Ledgerwood (2006) cho rằng: “Tổ chức TCVM được coi là một phương pháp phát triển kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho cư dân thu nhập thấp và nhóm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 người yếu thế, cùng với trung gian tài chính, một số TCTCVM cung cấp cả dịch vụ trung gian xã hội như đào tạo kiến thức, hỗ trợ khả năng quản lý tài chính.
Tại Việt Nam, theo Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 thì: “Tổ chức tài chính vi mô là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ”. Như vậy, định nghĩa một cách đơn giản, TCTCVM là các tổ chức mà hoạt động chính là TCVM, cung ứng dịch vụ tài chính quy mô nhỏ cho các khách hàng thu nhập thấp và các doanh nghiệp siêu nhỏ. Thông qua việc tiến hành các hoạt động TCVM, các tổ chức này có được nguồn thu nhập để tồn tại, phát triển và thực hiện được vai trò an sinh xã hội của mình. TCTCVM thuộc dạng doanh nghiệp xã hội nhưng có nguồn thu để tự trang trải, hướng tới phát triển bền vững chứ không hoàn toàn mang tính chất phi lợi nhuận.
Do đó TCTCVM hoạt động bao gồm cả hai yếu tố là: trung gian tài chính và trung gian xã hội. Đặc điểm của các tổ chức tài chính vi mô Thứ nhất, hoạt động vì trách nhiệm xã hội bên cạnh mục tiêu lợi nhuận Đối tượng của các TCTCVM cung ứng dịch vụ tài chính là những người có thu nhập thấp, những doanh nghiệp siêu nhỏ, khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức. Qua đó các TCTCVM hỗ trợ các dịch vụ nhằm giúp họ quản lý tài chính tốt hơn, cung ứng vốn và kiến thức để vượt qua giai đoạn khó khăn, xóa đói giảm nghèo, tăng trưởng kinh tế. Trách nhiệm xã hội của các TCTCVM là rất rõ ràng.
Các ngân hàng thương mại (NHTM) cũng thực hiện nghĩa vụ đối với xã hội như gây quỹ từ thiện, tài trợ ủng hộ các chương trình vì người nghèo, thực hiện các chiến dịch bảo vệ môi trường nhưng các hoạt động này không phải là lĩnh vực chú trọng vì mục tiêu tôn chỉ của các NHTM là lợi nhuận (Ledgerwood 1999). Như vậy các TCTCVM là các doanh nghiệp xã hội nhưng không phải họ hoạt động phi lợi nhuận, họ vẫn có mục tiêu lợi nhuận và tăng trưởng, nhưng mục tiêu này đồng hành với mục tiêu xã hội. Một câu hỏi đặt ra liệu rằng các TCTCVM cung ứng dịch vụ cho người thu nhập thấp thì họ có khả năng sinh lời hay không. Thực tế là các tổ chức này hoàn toàn có mức sinh lời tốt và tăng trưởng trên toàn thế giới.
Bởi lẽ đặc thù của ngành TCVM cho phép họ đặt ra mức lãi suất và phí cao hơn các tổ chức tài chính truyền thống để họ có thể bù đắp các chi phí dự phòng rủi ro và sinh lời (Ledgerwood 1999). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Thứ hai, TCTCVM cung cấp dịch vụ phi tài chính bên cạnh dịch vụ tài chính Đối tượng khách hàng của các TCTCVM đặc thù là những đối tượng đa phần có sự hạn chế về các kiến thức như các kiến thức cơ bản về tài chính, cách thức quản lý tài chính cá nhân, các kiến thức về chăm sóc sức khỏe, hay các kiến thức về kỹ năng và kỹ thuật trong việc sản xuất, trồng trọt, chăn nuôi… Do đó các TCTCVM cũng hỗ trợ khách hàng trong việc đào tạo, chia sẻ kiến thức, kỹ năng, cung ứng các dịch vụ phi tài chính. Điều này phát sinh thêm chi phí hoạt động và đây cũng là một lý do giải thích vì sao các TCTCVM cần đưa ra mức phí và lãi suất cao hơn so với các tổ chức tài chính thông thường (Ledgerwood 1999). Trên thế giới cũng đã có nhiều TCTCVM triển khai mô hình cung ứng dịch vụ phi tài chính bên cạnh dịch vụ tài chính và thành công như Crecer tại Bolivia, Finca tại Peru… 2.
Phân loại nhóm các tổ chức tài chính vi mô Theo Leggerwood (1999) phân loại các tổ chức cung cấp dịch vụ TCVM trên thế giới thành ba khu vực như sau: - Khu vực chính thức: đa phần là các ngân hàng thương mại chính thức có hoạt động thêm lĩnh vực tài chính vi mô hoặc các trung gian tài chính và các TCTCVM đã được cấp phép hoạt động và có cơ quan quản lý giám sát. - Khu vực bán chính thức là các tổ chức được chính quyền sở tại công nhận là các pháp nhân hoạt động như một trung gian tài chính. Khu vực này thường xuất phát từ các tổ chức phi chính phủ, các hợp tác xã, các hiệp hội mở rộng giúp đỡ các thành viên. - Khu vực phi chính thức là các tổ chức ít chịu sự chi phối về mặt luật pháp của chính quyền sở tại một cách rõ ràng.
Khu vực này chủ yếu là tư nhân tự phát và chưa có sự tổ chức hay được quản lý rõ ràng ví dụ như người cho vay tiền, các hội nhóm chơi hụi, họ tự phát. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Các tổ chức cung cấp dịch vụ TCVM Khu vực chính thức Khu vực bán chính thức Khu vực phi chính thức - Ngân hàng phát triển công.