Luận án tiến sĩ luật học đương sự trong tố tụng dân sự một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ luật học phân tích đương sự trong tố tụng dân sự một số vấn đề lý luận và thực tiễn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Tác giả: Nguyễn Triều Dương
• Người hướng dẫn: Hoàng Ngọc Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Đương sự trong tố tụng dân sự - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2. Cơ sở xác định thành phần, tư cách, năng lực chủ thể và cơ sở quy định quyền và nghĩa vụ của đương sự
• 1.2.1. Cơ sở xác định thành phần, tư cách của đương sự
• 1.2.2. Năng lực chủ thể của đương sự
• 1.2.3. Cơ sở quy định quyền và nghĩa vụ tố tụng dân sự của đương sự
• 1.3. Khái quát về sự hình thành với phát triển các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam về đương sự
• 1.3.1. Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945
• 1.3.2. Giai đoạn từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1989
• 1.3.3. Giai đoạn từ sau năm 1989 đến năm 2004
• 1.3.4. Giai đoạn từ sau năm 2004 đến nay
• 1.4. Quy định về đương sự của pháp luật một số nước trên thế giới
• 1.4.1. Quy định về đương sự trong pháp luật một số nước thuộc hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa
• 1.4.2. Quy định về đương sự trong pháp luật một số nước thuộc hệ thống pháp luật Common Law
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ ĐƯƠNG SỰ
• 2.1. Thành phần, tư cách, năng lực chủ thể của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2. Quyền, nghĩa vụ chung của đương sự
• 2.3. Các quyền thể hiện quyền tự định đoạt của đương sự
• 2.4. Các quyền, nghĩa vụ của đương sự trong hoạt động cung cấp chứng cứ, chứng minh
• 2.5. Nghĩa vụ khác của đương sự
• 2.6. Quyền, nghĩa vụ của từng đương sự
• 2.6.1. Quyền, nghĩa vụ của nguyên đơn
• 2.6.2. Quyền, nghĩa vụ của bị đơn
• 2.6.3. Quyền, nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
• 2.6.4. Quyền, nghĩa vụ của người yêu cầu
• 2.6.5. Quyền, nghĩa vụ của người liên quan
• 2.7. Việc kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự
• 2.8. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VỀ ĐƯƠNG SỰ
• 3.1. Thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.2. Thực tiễn Tòa án thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.3. Thực tiễn đương sự thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng
• 3.4. Nguyên nhân của một số hạn chế trong thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.5. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.5.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.5.2. Giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự về đương sự
• 3.6. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ luật học Đương sự trong tố tụng dân sự Lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ luật học này tập trung nghiên cứu về đương sự trong tố tụng dân sự, một chủ thể quan trọng trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự. Luận án kết hợp giữa lý luận và thực tiễn để phân tích vai trò, quyền và nghĩa vụ của đương sự, đồng thời đánh giá các quy định pháp luật hiện hành. Nghiên cứu này nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng dân sự, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của đương sự trong tố tụng dân sự

Đương sự được định nghĩa là những cá nhân, pháp nhân hoặc tổ chức có quyền lợi liên quan trực tiếp đến vụ việc dân sự đang được giải quyết. Đặc điểm của đương sự bao gồm tính chủ động trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng, cũng như sự phụ thuộc vào kết quả giải quyết vụ việc. Luận án phân tích sâu về các loại đương sự, bao gồm nguyên đơn, bị đơn, và người có quyền lợi liên quan, từ đó làm rõ vai trò của họ trong quá trình tố tụng.

1.2. Quyền và nghĩa vụ của đương sự trong tố tụng dân sự

Quyền và nghĩa vụ của đương sự được quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004. Đương sự có quyền khởi kiện, cung cấp chứng cứ, yêu cầu bồi thường, và tham gia các phiên tòa. Đồng thời, họ cũng có nghĩa vụ tuân thủ các quy định pháp luật, tôn trọng quyết định của tòa án. Luận án chỉ ra những hạn chế trong việc thực hiện các quyền này, đặc biệt là sự thiếu hiểu biết pháp luật của một số đương sự, dẫn đến việc họ không thể bảo vệ quyền lợi một cách hiệu quả.

II. Thực tiễn áp dụng pháp luật về đương sự trong tố tụng dân sự

Phần này đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật liên quan đến đương sự trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Luận án chỉ ra những bất cập trong việc xác định thành phần và tư cách đương sự, cũng như những sai sót trong quá trình giải quyết vụ việc. Các vấn đề như xác định sai tư cách đương sự, vi phạm quyền tố tụng, và thiếu sự hỗ trợ pháp lý cho đương sự được phân tích chi tiết.

2.1. Thực trạng thực hiện quyền và nghĩa vụ của đương sự

Thực tiễn cho thấy nhiều đương sự gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Nguyên nhân chính bao gồm sự thiếu hiểu biết pháp luật, sự phức tạp của thủ tục tố tụng, và sự thiếu hỗ trợ từ các cơ quan tư pháp. Luận án đưa ra các ví dụ cụ thể về việc đương sự không thể tham gia đầy đủ vào quá trình tố tụng, dẫn đến việc quyền lợi của họ không được bảo vệ một cách công bằng.

2.2. Nguyên nhân và giải pháp khắc phục

Luận án chỉ ra các nguyên nhân chính dẫn đến những hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật, bao gồm sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, sự yếu kém trong công tác đào tạo và nâng cao nhận thức pháp luật cho đương sự. Để khắc phục, luận án đề xuất các giải pháp như hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường hỗ trợ pháp lý, và nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp trong việc giải quyết các vụ việc dân sự.

III. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về đương sự trong tố tụng dân sự

Luận án đưa ra các phương hướng hoàn thiện pháp luật liên quan đến đương sự trong tố tụng dân sự. Các đề xuất bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình tố tụng. Đồng thời, luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức pháp luật cho đương sự và cán bộ tư pháp.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật

Luận án đề xuất việc sửa đổi các quy định về xác định tư cách đương sự, quyền và nghĩa vụ tố tụng, cũng như các thủ tục liên quan. Các quy định cần được cụ thể hóa để tránh sự mơ hồ, dẫn đến việc áp dụng không thống nhất trong thực tiễn. Đồng thời, cần bổ sung các quy định về hỗ trợ pháp lý cho đương sự, đặc biệt là những người có hoàn cảnh khó khăn.

3.2. Nâng cao nhận thức và năng lực thực thi pháp luật

Để đảm bảo hiệu quả của các quy định pháp luật, luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức pháp luật cho đương sự và cán bộ tư pháp. Các chương trình đào tạo, tập huấn cần được triển khai rộng rãi để giúp đương sự hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời giúp cán bộ tư pháp áp dụng pháp luật một cách chính xác và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Đương sự trong tố tụng dân sự - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" (Chuyên ngành: Luật Dân sự, Mã số: 62 38 30 01) do Nghiên cứu sinh Nguyễn Triều Dương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Ngọc Thỉnh và TS. Hà Thị Mai Hiến tại Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2010). Đây là công trình khoa học đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về chế định đương sự trong tố tụng dân sự (TTDS) trong bối cảnh cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001), Chiến lược Cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, và việc thi hành Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2004 cùng Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2005. Mặc dù BLTTDS 2004 đã pháp điển hóa các quy định rải rác từ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự (PLTTGQCVADS 1989), Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế (PLTTGQCVAKT 1994) và Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động (PLTTGQCTCLĐ 1996), thực tiễn áp dụng từ Mục 1 Chương VI (Điều 56 đến Điều 62) và Chương XX (Điều 313 đến Điều 317) đã bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý (research gaps).

Nghiên cứu tập trung giải quyết 04 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ):

• RQ1: Bản chất pháp lý, các thuộc tính nội hàm và tiêu chí phân định tư cách đương sự trong mối quan hệ giữa quan hệ pháp luật nội dung và quan hệ pháp luật hình thức là gì?
• RQ2: Cơ chế xác lập năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của các thực thể phi pháp nhân (hộ gia đình, tổ hợp tác, doanh nghiệp tư nhân) chịu sự tác động như thế nào từ học thuyết quyền tự định đoạt?
• RQ3: Những sai sót mang tính hệ thống nào của Tòa án nhân dân (TAND) trong việc xác định tư cách đương sự dẫn đến tình trạng hủy án, sửa án theo trình tự giám đốc thẩm và tái thẩm?
• RQ4: Khung giải pháp lập pháp và kỹ thuật lập quy nào bảo đảm tối ưu hóa quyền tiếp cận công lý của đương sự trong mô hình tố tụng kết hợp giữa thẩm xét và tranh tụng?

Luận án xây dựng 03 giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H):

• H1: Tư cách đương sự trong TTDS phụ thuộc hữu cơ nhưng có tính độc lập tương đối với tư cách chủ thể trong quan hệ pháp luật nội dung, quyết định bởi phạm vi khởi kiện và phạm vi xét xử của Tòa án.
• H2: Mức độ bảo đảm quyền tự định đoạt và quyền tiếp cận chứng cứ của đương sự tỷ lệ nghịch với sự can thiệp hành chính - tư pháp mang tính chủ động thái quá của cơ quan tiến hành tố tụng.
• H3: Việc thiếu vắng các quy định cụ thể về việc kế thừa tố tụng và cơ chế phân định người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới 40-50% số vụ án dân sự bị hủy bỏ hoặc chuyển xét xử lại ở cấp phúc thẩm/giám đốc thẩm.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn xét xử của TAND các cấp giai đoạn 2004-2009, phân tích hơn 200 bản án, quyết định giám đốc thẩm của TAND Tối cao, đối chiếu lịch sử lập pháp từ thời phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc đến các hệ thống pháp luật điển hình trên thế giới.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về chế định đương sự tại Việt Nam trước năm 2004 chủ yếu dừng lại ở các bài viết chuyên khảo mang tính phân mảnh. Tác giả Lê Xuân Trí (1998) trong nghiên cứu "Bảo đảm sự có mặt của bị đơn và những vấn đề liên quan khi giải quyết VADS" trên Tạp chí TAND số 1/1998 đã bước đầu phân tích nghĩa vụ tố tụng của phía bị kiện nhưng chưa làm rõ cơ chế ủy quyền và chế tài vắng mặt. Tiếp đó, Nguyễn Thị Mai (1999) với bài viết "Ai có tư cách là nguyên đơn trong VA" (Tạp chí TAND số 7/1999) và Nguyễn Quang Lộc (1999) với "Xác định tư cách nguyên đơn và bị đơn trong một vụ kiện" (Tạp chí TAND số 9/1999) đã mở ra cuộc tranh luận về ranh giới giữa chủ thể của quyền dân sự bị xâm phạm và người đứng đơn khởi kiện. Vấn đề hòa giải và ý chí tự do của đương sự được Thanh Hải (1999) kiến giải trong "Vấn đề ghi nhận sự thoả thuận của các đương sự" (Tạp chí TAND số 8/1999).

Sau khi BLTTDS 2004 có hiệu lực, các công trình học thuật bắt đầu đi sâu vào từng khía cạnh kỹ thuật lập pháp. Nguyễn Thái Phúc (2005) trong "Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong BLTTDS" (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 10/2005) đã chỉ ra sự bất cập trong việc gom nhóm các chủ thể có quyền lợi đối lập vào cùng một tư cách tố tụng. Trần Anh Tuấn (2008) với "Quyền khởi kiện và việc xác định tư cách tham gia tố tụng" (Tạp chí TAND số 23/2008) tiếp tục phân tích bản chất tố quyền. Ở cấp độ tổng hợp, luận án tiến sĩ của Nguyễn Công Bình (2006) với đề tài "Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong TTDS Việt Nam" chỉ tập trung vào quyền tự bảo vệ và nhờ luật sư bảo vệ, để trống toàn bộ mảng lý luận về cấu trúc thành phần, năng lực hành vi và cơ chế xác lập tư cách đương sự trong việc dân sự (VDS).

Trên bình diện quốc tế, vị trí của đương sự được định hình qua hai trường phái đối lập:

1. Mô hình Tranh tụng (Adversarial System) của Common Law (Hoa Kỳ, Anh): Đương sự đóng vai trò trung tâm tuyệt đối, tự "chèo lái" vụ kiện thông qua cơ chế thu thập và công khai chứng cứ (discovery process), trong khi Thẩm phán đóng vai trò trọng tài thụ động. Khái niệm đương sự gắn liền với khái niệm "Party standing" (tư cách khởi kiện đòi hỏi lợi ích thực tế - injury in fact).
2. Mô hình Thẩm xét (Inquisitorial System) của Civil Law (Pháp, Đức, Nga): Tòa án giữ vai trò điều khiển, chủ động xác minh chứng cứ. Bộ luật Tố tụng Dân sự Pháp (Điều 1, Điều 323, Điều 421-423) và Bộ luật Tố tụng Dân sự Liên bang Nga (Điều 31, Điều 43, Điều 45-46) phân định rõ vai trò của Viện kiểm sát/Viện công tố chỉ tham gia bảo vệ lợi ích công hoặc hỗ trợ người yếu thế không có khả năng tự khởi kiện, hoàn toàn tôn trọng quyền hòa giải của các bên.

Luận án của Nguyễn Triều Dương đã định vị chính xác khoảng trống học thuật: Xây dựng một lý thuyết tổng thể, đa tầng về đương sự trong nền tố tụng chuyển đổi của Việt Nam—nơi đang tiếp nhận có chọn lọc nguyên tắc tranh tụng trên nền tảng truyền thống thẩm xét.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá trong việc xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về đương sự:

"Đương sự trong tố tụng dân sự là cá nhân, pháp nhân hoặc các chủ thể khác có quyền, lợi ích tranh chấp hoặc cần phải xác định tham gia vào quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình."

Công trình đã mở rộng và làm sâu sắc 04 luận điểm lý thuyết nền tảng:

• Tính độc lập tương đối giữa tư cách nội dung và tư cách tố tụng: Luận án chứng minh rằng năng lực pháp luật tố tụng dân sự của các tổ chức là hoàn toàn bình đẳng, trong khi năng lực pháp luật dân sự nội dung của các tổ chức có sự khác biệt (do giới hạn bởi điều lệ, mục đích hoạt động). Điều này phá vỡ quan điểm truyền thống đồng nhất máy móc giữa chủ thể hợp đồng và tư cách đương sự.
• Phát triển học thuyết về quyền tự định đoạt: Dựa trên luận điểm của Phạm Hữu Nghị rằng "quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là sự phản ánh của quyền tự định đoạt của chủ thể trong mối quan hệ dân sự", tác giả chứng minh quyền tự định đoạt tố tụng không chỉ dừng lại ở quyền khởi kiện hay rút đơn kiện, mà bao trùm toàn bộ quyền kiểm soát diễn biến tố tụng, quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ và quyền từ bỏ/thừa nhận chứng cứ.
• Học thuyết về sự hiện hữu của tố quyền: Phân tích quy luật "điều kiện thứ nhất để hành xử tố quyền là quyền lợi, yếu tố này đặc biệt liên quan đến sự hiện hữu của tố quyền, nên tùy ở chỗ quyền lợi có hay không có, tố quyền sẽ có căn cứ hay không", thiết lập cơ chế sàng lọc tư cách đương sự ngay từ giai đoạn thụ lý hồ sơ.
• Cơ chế phân hóa giữa Vụ án dân sự (VADS) và Việc dân sự (VDS): Tác giả là người tiên phong phân tích địa vị pháp lý của "người yêu cầu" và "người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong việc dân sự", xác định bản chất của việc giải quyết VDS là xác lập sự kiện pháp lý chứ không phải giải quyết xung đột đối kháng.

flowchart TD
    subgraph QHPL_Noi_Dung ["Quan Hệ Pháp Luật Nội Dung (Dân sự, Kinh tế, Lao động, HNGĐ)"]
        A["Chủ thể có quyền, lợi ích bị xâm phạm / tranh chấp / cần xác định"]
    end

    subgraph To_Quyen ["Cơ Chế Khởi Động Tố Tụng (Điều 168, 170 BLTTDS)"]
        B["Thực hiện Quyền Tự định đoạt: Nộp Đơn Khởi kiện / Yêu cầu"]
    end

    subgraph QHPL_To_Tung ["Quan Hệ Pháp Luật Tố Tụng Dân Sự (TAND thụ lý)"]
        C["Xác lập Tư cách Đương sự (Điều 56 BLTTDS)"]
        C1["Vụ Án Dân Sự: Nguyên đơn - Bị đơn - Người liên quan"]
        C2["Việc Dân Sự: Người yêu cầu - Người liên quan"]
    end

    subgraph Bao_Dam_Thuc_Thi ["Thực thi Quyền và Nghĩa vụ Tố tụng"]
        D["Quyền tự định đoạt (Thay đổi/Rút yêu cầu/Hòa giải)"]
        E["Nghĩa vụ chứng minh & Cung cấp chứng cứ"]
        F["Quyền tài phán của Tòa án (Phán quyết có hiệu lực)"]
    end

    A --> B
    B --> C
    C --> C1
    C --> C2
    C1 --> D
    C1 --> E
    C2 --> D
    C2 --> E
    D --> F
    E --> F

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 03 lý thuyết trụ cột:

1. Lý thuyết Quyền con người (Human Rights Theory): Dẫn xuất từ Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ 1776, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp 1791, và Điều 50 Hiến pháp Việt Nam 1992, xem quyền tiếp cận công lý của đương sự là quyền hiến định tối cao.
2. Lý thuyết Quan hệ Pháp luật (Legal Relationship Theory): Phân tích tương quan 3 chiều giữa Tòa án (chủ thể quyền lực tư pháp), Viện kiểm sát (chủ thể kiểm sát hoạt động tư pháp) và Đương sự (chủ thể mang quyền lợi tư).
3. Lý thuyết Tố quyền và Tranh tụng (Adversarial & Action Theory): Đánh giá sự chuyển dịch từ mô hình thẩm vấn thuần túy sang mô hình hỗn hợp có tăng cường tranh tụng.

Luận án xác định các điều kiện biên (boundary conditions): Các quy luật và giải pháp chỉ áp dụng đối với tố tụng tư pháp tại Tòa án khi giải quyết các tranh chấp/yêu cầu tư (dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động), loại trừ các thủ tục hành chính thuần túy và hoạt động thi hành án dân sự (vốn được xác định là "dạng hoạt động mang tính hành chính - tư pháp").

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp thuyết thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và thuyết hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Research Design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá triết lý tố tụng và đường lối cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước.
• Cấp độ trung mô: Phân tích cấu trúc quy phạm pháp luật thực định (BLTTDS 2004, BLDS 2005 và các văn bản hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao).
• Cấp độ vi mô: Khảo sát các hành vi tố tụng cụ thể của Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và Đương sự trong hồ sơ vụ án thực tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation):

• Tam giác đạc nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp giữa văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử, báo cáo tổng kết xét xử hàng năm của ngành Tòa án, và hồ sơ án lệ thực tế.
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation):
  • Phương pháp phân tích lịch sử luật học (Historical Legal Analysis): Truy nguyên quy định từ Bộ Hình thư triều Lý (vua Lý Thái Tông, Lý Thần Tông 1127-1138, Lý Anh Tông), Quốc triều hình luật và Quốc triều khám tụng điều lệ triều Lê (Điều 1, Điều 50, Điều 683, 720), Hoàng Việt luật lệ triều Nguyễn, đến thời Pháp thuộc với Luật Dân sự - Thương sự tố tụng thi hành trong các toà Nam án Bắc kỳ (Điều 1, 6, 9, 10, 13, 16, 17, 88-90, 360-362) quy định nguyên tắc: "Ai có việc gì quan hệ đến mình mới có quyền được đậu đơn thưa kiện mà thôi" và "Người nguyên cáo về dân sự, thương sự, bao giờ cũng có quyền rút đơn và thôi kiện".
  • Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law Method): So sánh đối chiếu quy phạm của Pháp (Code de Procédure Civile), Đức (ZPO), Liên bang Nga (GPK RF) và pháp luật Anglo-American.
  • Phương pháp diễn giải và quy nạp pháp lý (Deductive & Inductive Reasoning): Rút ra các lỗ hổng lập pháp từ các tình huống thực tiễn.

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm của luận án dựa trên mẫu nghiên cứu phong phú:

• Tổng hợp báo cáo công tác xét xử của TAND Tối cao giai đoạn 2005 - 2009.
• Phân tích chi tiết 120 vụ án dân sự, kinh doanh thương mại điển hình có sai sót trong việc xác định đương sự bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hủy án.
• Sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu kết hợp thống kê mô tả (Descriptive Statistics) để phân loại nguyên nhân sai phạm tư pháp: 42% do Tòa án xác định thiếu người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan; 28% do nhầm lẫn giữa đại diện theo ủy quyền và đương sự; 18% do vi phạm quyền cung cấp chứng cứ; 12% do sai sót trong thủ tục triệu tập/tống đạt văn bản tố tụng (truyền phiếu tố tụng).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hiện tượng "bỏ sót đương sự" là nguyên nhân hàng đầu làm vô hiệu hóa bản án: Luận án phát hiện trong các vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất và chia di sản thừa kế, Tòa án cấp sơ thẩm có tỷ lệ bỏ sót thành viên hộ gia đình hoặc người thừa kế thế vị lên tới 35-40% số vụ bị kháng nghị giám đốc thẩm. Nguyên nhân do Điều 56 BLTTDS 2004 chưa quy định rõ tiêu chí xác định tư cách thành viên hộ gia đình tại thời điểm xác lập giao dịch so với thời điểm phát sinh tranh chấp.
2. Sự bất cập trong quy định về địa vị pháp lý của "Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan": Tác giả chỉ ra lỗ hổng nghiêm trọng tại Điều 56 khoản 4 BLTTDS 2004 khi đánh đồng quyền tố tụng của người liên quan có yêu cầu độc lập (về bản chất là một nguyên đơn song song) với người liên quan đứng về phía nguyên đơn/bị đơn hoặc người liên quan thuần túy có nghĩa vụ phụ thuộc.
3. Mâu thuẫn giữa nguyên tắc tự định đoạt và quyền hạn thu thập chứng cứ của Tòa án: Tồn tại sự xung đột giữa Điều 5 (Quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự) và Điều 85, Điều 94 (Thẩm quyền Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ). Thực tiễn cho thấy nhiều Thẩm phán vẫn giữ tâm lý "thẩm xét thụ động", không hỗ trợ đương sự thu thập tài liệu do cơ quan nhà nước nắm giữ, dẫn đến việc đương sự bị tước đoạt cơ hội chứng minh hợp pháp.
4. Khoảng trống pháp lý về năng lực hành vi tố tụng của các tổ chức không có tư cách pháp nhân: Doanh nghiệp tư nhân, văn phòng luật sư, tổ hợp tác khi tham gia tố tụng bị lúng túng trong việc xác định người đứng tên trong đơn khởi kiện là cá nhân chủ doanh nghiệp hay chính thực thể kinh doanh đó.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung BLTTDS năm 2011 và ban hành BLTTDS năm 2015. Cụ thể hóa việc phân định rõ quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập, sửa đổi chế định trả lại đơn khởi kiện (khắc phục điểm nghẽn của Điều 36 PLTTGQCVADS 1989 bằng cơ chế khiếu nại tại Điều 168, 170 BLTTDS 2004 và hoàn thiện hơn ở giai đoạn sau).
• Về mặt tư pháp: Đưa ra cẩm nang nghiệp vụ cho Thẩm phán trong việc rà soát quan hệ pháp luật tranh chấp ngay từ khâu thụ lý để triệu tập đầy đủ đương sự, chấm dứt tình trạng bản án bị tuyên vô hiệu do vi phạm tố tụng nghiêm trọng.
• Về mặt xã hội: Nâng cao nhận thức pháp lý của người dân về nghĩa vụ tự chịu trách nhiệm chứng minh, xóa bỏ tư duy ỷ lại vào Tòa án trong việc thu thập chứng cứ bảo vệ quyền lợi cá nhân.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có một số giới hạn học thuật cần được nhìn nhận khách quan:

1. Giới hạn khung thời gian và dữ liệu thực chứng: Dữ liệu thực tiễn chủ yếu tập trung vào giai đoạn đầu thi hành BLTTDS 2004 (2004-2009), chưa kịp đánh giá tác động của các tranh chấp thương mại quốc tế phức tạp phát sinh sau khi Việt Nam gia nhập WTO (2007).
2. Chưa mở rộng sang lĩnh vực tố tụng trọng tài và ADR: Luận án tập trung chủ yếu vào thủ tục tố tụng tư pháp tại Tòa án, chưa so sánh sâu với tư cách các bên trong tố tụng trọng tài thương mại (Arbitration) và hòa giải thương mại.
3. Vấn đề kiện tập thể (Class Action): Mới chỉ dừng lại ở mức độ khuyến nghị ban đầu đối với trường hợp "bảo vệ quyền tự do và lợi ích hợp pháp của tập hợp người không xác định" (theo kinh nghiệm Điều 31 BLTTDS Nga), chưa xây dựng được mô hình tố tụng đại diện cho người tiêu dùng hoặc nạn nhân môi trường quy mô lớn.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Hoàn thiện chế định kiện đại diện (Representative Actions) và kiện tập thể trong tranh chấp bảo vệ môi trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Cơ chế tham gia tố tụng điện tử của đương sự trong mô hình Tòa án số (Digital Court) và chứng cứ điện tử.
• Mở rộng nghiên cứu tư cách đương sự trong các vụ án có yếu tố nước ngoài thuộc tư pháp quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án là tài liệu tham khảo thiết yếu phục vụ công tác giảng dạy sau đại học tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc. Các kết quả nghiên cứu đã được chuyển hóa thành các bài giảng chuyên đề về "Chủ thể trong tố tụng dân sự" và "Kỹ năng xác định tư cách đương sự cho Thẩm phán, Thư ký Tòa án".

Về mặt chính sách, hệ thống kiến nghị trong Chương 3 của luận án đã đóng góp trực tiếp vào quá trình soạn thảo Nghị quyết số 05/2012/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ hai "Thủ tục giải quyết vụ án tại Tòa án cấp sơ thẩm" của BLTTDS, cũng như định hình các sửa đổi quan trọng trong BLTTDS 2015 về quyền tiếp cận chứng cứ và cơ chế bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư pháp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh về tố quyền, năng lực chủ thể và phương pháp so sánh luật học chuyên sâu trong lĩnh vực luật tố tụng dân sự.
• Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân: Nắm vững quy trình và tiêu chí phân tích quan hệ pháp luật nội dung để xác định chính xác thành phần đương sự, giảm thiểu tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nâng cao kỹ năng xây dựng hồ sơ khởi kiện, xác định đúng tư cách thân chủ, thực thi quyền yêu cầu Tòa án thu thập tài liệu chứng cứ và tối ưu hóa việc bảo vệ quyền tự định đoạt của đương sự.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội, Ban Nội chính Trung ương): Sử dụng các số liệu thực chứng và cơ sở lý luận của luận án để tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật tố tụng tư pháp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng thành công tính độc lập tương đối giữa năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực pháp luật dân sự nội dung, mở rộng học thuyết quyền tự định đoạt của Phạm Hữu Nghị. Tác giả chứng minh rằng tư cách đương sự không phải là bản sao nguyên trạng của quan hệ hợp đồng hay quan hệ nhân thân, mà được tái cấu trúc dựa trên phạm vi yêu cầu khởi kiện và phạm vi thẩm quyền xét xử của Tòa án.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu đơn tuyến trước đây của Lê Xuân Trí (1998) hay Nguyễn Công Bình (2006), luận án áp dụng phương pháp phân tích lịch sử luật học xuyên suốt 10 thế kỷ (từ thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn qua thời Pháp thuộc với Luật Tố tụng Nam án Bắc kỳ đến hiện đại) kết hợp với phương pháp so sánh luật học đối chuẩn đồng thời cả hệ thống Civil Law (Pháp, Đức, Nga) và Common Law (Anh, Mỹ).

3. Phát hiện thực tiễn đáng ngạc nhiên nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong thực tế xét xử lại là nguyên nhân gây nghẽn tố tụng lớn hơn cả bị đơn. Hơn 42% các bản án bị Tòa cấp trên hủy không phải do sai lệch về mặt chứng cứ giữa nguyên đơn và bị đơn, mà do Tòa án sơ thẩm không đưa đầy đủ người có quyền lợi liên quan vào tham gia tố tụng hoặc tước bỏ quyền kháng cáo độc lập của họ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) cho nghiên cứu thực tiễn không?

Có. Luận án thiết lập quy trình 04 bước chuẩn hóa để xác định đương sự:

1. Bóc tách và định danh chính xác tất cả các quan hệ pháp luật nội dung tranh chấp trong vụ việc;
2. Rà soát toàn bộ các chủ thể độc lập có quyền/nghĩa vụ gắn liền với các quan hệ đó;
3. Đối chiếu điều kiện về năng lực hành vi và tư cách đại diện;
4. Phân loại chính xác vào 5 nhóm tư cách: Nguyên đơn, Bị đơn, Người liên quan có yêu cầu độc lập, Người liên quan không có yêu cầu độc lập, hoặc Người yêu cầu trong việc dân sự.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án vạch ra 03 định hướng nghiên cứu chiến lược:

• Xây dựng chế định khởi kiện vì lợi ích công cộng và khởi kiện tập thể (Class Action) của các tổ chức xã hội;
• Nghiên cứu mô hình phân định ranh giới tham gia của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự theo hướng thu hẹp quyền can thiệp vào các tranh chấp tư thuần túy;
• Thiết lập cơ chế công nhận và cho thi hành phán quyết của Tòa án nước ngoài đối với đương sự đa quốc tịch trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Kết luận

Luận án "Đương sự trong tố tụng dân sự - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của tác giả Nguyễn Triều Dương đã ghi dấu ấn học thuật sâu sắc với những đóng góp nền tảng:

1. Xác lập hệ thống khái niệm, đặc điểm và tiêu chí phân loại khoa học về đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam.
2. Phân tích sáng rõ cơ sở lý luận gắn kết giữa quyền con người, quyền công dân hiến định với tố quyền dân sự.
3. Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa phạm vi xét xử của Tòa án và sự biến động thành phần đương sự trong quá trình tố tụng.
4. Đánh giá toàn diện thực trạng xét xử, chỉ ra các nguyên nhân gốc rễ của sai phạm tư pháp liên quan đến đương sự tại TAND các cấp.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ, góp phần xây dựng nền tư pháp dân sự Việt Nam dân chủ, công bằng, bảo vệ hữu hiệu quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân trong thời kỳ đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn dé lý luận về đương sự trong tổ tụng dân sự. Chương 2: Các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về đương sự. Chương 3: Thự: tiễn thực hiện, phương hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật tố tụng dân sự về đương sự. Chương | MOT SO VAN DE LÝ LUAN VE DUONG SỰ TRONG TO TUNG DAN SỰ 1.

KHAI NIEM, DAC DIEM, VAI TRO CUA DUONG SU TRONG TO TUNG DAN SU 1. Khái niệm đương sự trong tô tung dân sự Đương sự hiéu một cách chung nhất là “người là đối tuong trực tiếp Của mot việc đang được giải quyết” (103, tr. Còn trong cuốn Từ điển Hán Việt, đương sự được định nghĩa là người “có liên quan trực tiếp đến một việc ” 28, tr. Như vậy, đương sự là người có liên quan trực tiếp trong một vụ việc nào đó xảy ra đang được đưa ra xem xét, giải quyết trong cuộc sống hàng ngày.

Trước hết, với việc định nghĩa về đương sự trên đây có thé thấy “người” được xác định là đương sự không chỉ là cá nhân (chủ thể tự nhiên) mà còn bao gồm các chủ thể khác như pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác. Để sống, để tồn tại và phát triển con người không thể tồn tại một cách đơn lẻ mà buộc phải thiết lập các mối quan hệ với những người khác. Các quan hệ phát sinh giữa các chủ thể chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau được hình thành trong quá trình sản xuất, phân phối của cải vật chất, trong việc thoả mãn những nhu cầu văn hoá, tinh thần cũng như trong việc bảo vệ lợi ích của xã hội - được gọi là quan hệ xã hội [84, tr. Ban đầu là những mối quan hệ xã hội giữa cá nhân với cá nhân, nhưng sau đó cùng với sự phát triển của xã hội loài người đã hình thành nên các tổ chức và các tổ chức đó trở thành chủ thể của các quan hệ xã hội.

Các quan hệ xã hội rất phong phú va da dạng: có thể là quan hệ trong gia đình (quan hệ giữa vợ với chồng, giữa cha mẹ với con, giữa anh chị em với nhau.), quan hệ về tài sản (quan hệ giữa các cá nhân, tổ chức với nhau thông qua một tài sản như việc mua bán, tặng cho, thừa kế tài sản. , quan hệ về kinh doanh, thương mại, quan hệ lao động, quan hệ đạo đức, quan hệ về chính trị v. Sự phong phú và đa dạng của các loại chủ thể trong các quan hệ xã hội đã làm cho phạm vi các chu thé có thê được xác định là đương sự trong các vụ việc phát sinh trong đời sống xã hội sẽ ngày càng được mớ rộng. Đương sự trong vụ việc thông thường là các chủ thê độc lập trong một hoặc nhiều quan hệ đang được xem xét.

giải quyết trong vụ việc hoặc quan hệ phát sinh từ việc xem xét, giải quyết vụ việc đó. Vì vậy, muốn xác định được đầy đủ đương sự trong vụ việc thì cần phải xác định được những mối quan hệ phải được giải quyết trong vụ việc đó và những mối quan hệ có liên quan đến việc giải quyết vụ việc. Một vụ việc mà có nhiều mối quan hệ đan xen của nhiều chủ thể thì vụ việc đó có thể có nhiều đương sự tham gia và ngược lại trong vụ việc đó chỉ phải giải quyết một mối quan hệ giữa hai chủ thé thì chỉ hai bên chủ thé đó được xác định là đương su. Ngoài ra, đương sự trong một vụ việc phải là những chủ thể có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp với việc xem xét, giải quyết vụ việc đó.

Cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác không phải là đương sự trong vụ việc khi không có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp VỚI VỤ VIỆC Cụ thể đang được giải quyết. Vi vậy, để xác định được day đủ những ai là đương su, trước hết cần xác định rõ bản chất của vụ việc mới có thể xác định được ai là chủ thể có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp VỚI VIỆC giải quyết vụ việc đó. Tùy thuộc vào từng vụ việc mà thành phần các chủ thể được xác định là đương sự sẽ khác nhau: có những vụ việc mà việc giải quyết vụ Việc này có liên quan trực tiếp đến quyền lợi của nhiều chủ thể, tuy nhiên có vụ việc thì việc giải quyết chỉ liên quan trực tiếp đến quyền lợi của hai bên chủ thể. Thông thường đương sự có quyền, lợi ích được giải quyết ngay trong vụ việc đó.

Tuy nhiên, đương sự cũng còn bao gồm cả những người mà quyền và lợi ích không được giải quyết ngay trong vụ việc nhưng kết quả giải quyết vụ việc nay có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của họ. Vì vậy, họ cũng phải được tham gia vào việc giải quyết Vụ VIỆC. Như vậy, có thể hiểu rằng, theo nghĩa rộng thì đương sự trong mot vụ việc là cá nhân, pháp nhân hoặc các chủ thể khác tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc VÌ cO quyên, lợi ích liên quan dén việc giải quyết vụ việc. Vậy đương sự trong TTDS theo quan niệm của các nhà luật học là gì ? Hiện nay, có các quan niệm khác nhau vê đương sự.

Trong cuôn “Black’s Law Dictionnary”, đương sự được định nghĩa là: “người đưa ra hoặc chống lại người đưa ra việc kiện ` { 104, tr.515] hay trong cuốn Từ điển Luật học được xuất bản năm 1999 thì “đương sự là người có quyên, nghĩa vụ được giải quyết trong một khiếu nại hoặc một vụ án”[ L7, tr. Ngoài ra, theo cuốn Từ điển Luật học của Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) thì đương sự được giải thích như sau: “Ca nhân, pháp nhán tham gia TTDS với tư cách là nguyên đơn hoặc bị đơn, hoặc người có quyên lợi, nghĩa vụ liên quan. Duong sự là một trong các nhóm người tham gia TTDS tại TAND trong các vụ kiện về dân sự, kinh doanh, thương mại, hôn nhán gia đình và lao động. Những người tham gia TTDS đó bao gôm đương sự, người đại điện cho đương sự, người bảo vệ quyên lợi của đương sự, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội khởi kiện vi lợi ích chung, VKS, người làm chứng, người phiên dich” [96, tr.

Qua những quan niệm trên đây, chúng ta có thé thay các nhà luật học đều có một quan niệm chung, đương sự là những người tham gia vào quá trình giải quyết VADS vì có quyền, nghĩa vụ được giải quyết trong VADS, bao gồm bên nguyên đơn, bên bị đơn. Tuy nhiên, các nhà luật học chưa đưa ra một khái niệm toàn diện về đương sự trong TTDS. Vì vậy, để có thể xây dựng được khái niệm đương sự trong TTDS thì trước hết chúng ta cần phải làm rõ TTDS là gì ? việc phân loại các đối tượng được giải quyết theo thủ tục TTDS được xác định như thế nào ? những chủ thể nào có thể được xác định là đương sự 2 Thông thường tố tụng được hiểu là “việc kiện cáo trước toà án” [28, tr. Vi vậy, TTDS được hiểu là những việc kiện cáo nhau ra TA về các quan hệ dân sự và yêu cầu TA giải quyết.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, khái niệm “tố tụng dân sự” cũng có nhiều cách hiểu khác nhau, tuỳ theo mô hình tố tụng và pháp luật của mỗi quốc gia thuộc mỗi hệ thống pháp luật cơ bản trên thế giới [1ó, tr. Quan niệm thứ nhất: Các nước trong hệ thống thông luật (Common Law), theo mô hình tố tụng tranh tụng, quan niệm TTDS là trình tự, thủ tục để giải quyết đối với tất cả các tranh chấp hành chính và các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Khi lấy ý kiến đóng góp dự thảo BLTTDS Việt Nam, có một số nhà nghiên cứu đồng tình với ý kién này [94]. Với quan niệm này, đương sự trong [TDS là người tham gia vào quá trình TA giải quyết các tranh chấp hành chính, tranh chấp dân sự, hôn nhân va gia đình, kinh doanh thirong mai, lao động.

Quan niệm thứ hai: Các nước theo hệ thông luật dân sự (Civil Law), theo m6 hình tố tụng xét hỏi do xuất phát từ việc phân chia hệ thống pháp luật thành công pháp và tư pháp lại cho rằng việc giải quyết các tranh chấp về quyền và lợi ích giữa một bên là Nhà nước đại diện với một bên là công dân nhăm buộc tội những hành vi vị phạm pháp luật hình sự, được coi là xâm phạm tới trật tự công cộng thì được giải quyết theo tố tụng hình sự, nếu là tranh chấp giữa người dân và Nhà nước mà liên quan đến các quyết định, hành vi hành chính thì giải quyết theo tố tụng hành chính. Các tranh chấp giữa người dân với nhau thuộc về tư pháp sẽ được giải quyết theo TTDS. Nhu vậy, theo quan niệm này thì TTDS là trình tự, thủ tục giải quyết các tranh chấp, yêu cầu phát sinh trong lĩnh vực tư như: dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh - thương mại, lao động. Chúng tôi đồng tình với quan niệm thứ hai.

Bởi vì, xét về bản chất các ngành luật nội dung như luật dân sự, luật hôn nhân và gia đình, luật thương mại, luật lao động là các ngành luật tư, được đặc trưng bởi các chủ thé tham gia các quan hệ này bình đẳng với nhau. Do đó, việc giải quyết các tranh chấp, yêu cầu phát sinh từ các quan hệ này được thực hiện theo thủ tục TTDS. Luật hành chính có bản chất là ngành luật công, đặc trưng bởi quan hệ bat bình dang, vì vậy để giải quyết các tranh chấp hành chính cần có một thủ tục riêng để giải quyết - thủ tục tố tụng hành chính. Thực tiễn quá trình hoàn thiện pháp luật TTDS ở Việt Nam đã cho thấy các nhà làm luật ủng hộ quan niệm thứ hai này.

Trước khi BLTTDS 2004 có hiệu lực thi hành việc giải quyết các tranh chấp ở TA theo các thủ tục tổ tụng khác nhau và được quy định trong các văn bản khác nhau. Việc giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình theo thủ tục giải quyết các VADS được quy định trong PLTTGQCVADS 1989, giải quyết các tranh chấp kinh tế theo thủ tục giải quyết các VA kinh tế được quy định trong PLTTGQCVAKT 1994, giải quyết các tranh chấp lao động theo thủ tục giải quyết các tranh chap lao động được quy định trong PLTTGQCTCLĐ 1996.