Lập trình hướng đối tượng và C++: Giáo trình đầy đủ - Phạm Văn Ất

Lập trình hướng đối tượng (OOP) là một phương pháp luận lập trình hiện đại, tổ chức phần mềm xung quanh các đối tượng thay vì các hàm và logic. 336 trang.

• Đề tài: Lập Trình Hướng Đối Tượng Và C

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.1. Làm việc với Turbo C++ 3.0
• 1.2. Ngôn ngữ C và C++
• 1.3. Lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng
• 1.3.1. Phương pháp lập trình cấu trúc
• 1.3.2. Phương pháp lập trình hướng đối tượng
• 1.4. Một số mở rộng đơn giản của C++ so với C
• 1.4.1. Viết các dòng ghi chú
• 1.4.2. Khai báo linh hoạt
• 1.4.3. Toán tử ép kiểu
• 1.4.4. Hằng có kiểu
• 1.4.5. Các kiểu char và int
• 1.4.6. Lấy địa chỉ các phần tử mảng thực hai chiều
• 1.4.7. Hàm trong C++
• 1.4.7.1. Đối kiểu tham chiếu
• 1.4.7.2. Đối tham chiếu const
• 1.4.7.3. Đối có giá trị mặc định
• 1.4.7.4. Hàm trực tuyến (inline)
• 1.4.7.5. Các hàm trùng tên (định nghĩa chồng các hàm)
• 1.4.7.6. Định nghĩa chồng toán tử
• 1.5. Vào ra trong C++
• 1.5.1. Các toán tử và phương thức xuất nhập
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HÀM TRONG C++
• 3. CHƯƠNG 3: KHÁI NIỆM TRUNG TÂM CỦA LẬP TRÌNH HƯỚNG ĐỐI TƯỢNG - LỚP
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH NGHĨA CHỒNG CÁC TOÁN TỬ
• 5. CHƯƠNG 5: CÁC VẤN ĐỀ TẠO DỰNG, SAO CHÉP, HỦY BỎ CÁC ĐỐI TƯỢNG
• 6. CHƯƠNG 6: KHẢ NĂNG THỪA KẾ CỦA CÁC LỚP
• 7. CHƯƠNG 7: TÍNH TƯƠNG ỨNG BỘI VÀ PHƯƠNG THỨC ẢO
• 8. CHƯƠNG 8: TỔ CHỨC VÀO/RA TRONG C++
• 9. CHƯƠNG 9: KHUÔN HÌNH (TEMPLATE) TRONG C++
• PHỤ LỤC 1: CÁC PHÉP TOÁN TRONG C++ VÀ THỨ TỰ ƯU TIÊN CỦA CHÚNG
• PHỤ LỤC 2: BẢNG MÃ ASCII VÀ MÃ QUÉT CỦA CÁC KÝ TỰ
• PHỤ LỤC 3: CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM VÀ ĐÁP ÁN
• PHỤ LỤC 4: PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH, THIẾT KẾ VÀ LẬP TRÌNH HƯỚNG ĐỐI TƯỢNG
• DANH MỤC THUẬT NGỮ CHUYÊN NGÀNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Lập trình Hướng đối tượng và tiềm năng trong C

Lập trình hướng đối tượng (OOP) là một phương pháp luận lập trình hiện đại, tổ chức phần mềm xung quanh các đối tượng thay vì các hàm và logic. Ngược lại, ngôn ngữ C nguyên bản là một ngôn ngữ lập trình thủ tục, nơi chương trình được chia thành các hàm hoặc thủ tục. Mặc dù C không hỗ trợ trực tiếp các khái niệm OOP như C++, việc áp dụng tư duy và kỹ thuật để mô phỏng OOP trong C là hoàn toàn khả thi và mang lại nhiều lợi ích, đặc biệt trong các lĩnh vực đòi hỏi hiệu suất cao như lập trình hệ thống nhúng. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở cách tổ chức dữ liệu và hành vi. Trong khi lập trình thủ tục tập trung vào việc viết một chuỗi các chỉ dẫn tuần tự, OOP lại tập trung vào việc tạo ra các đối tượng, mỗi đối tượng chứa cả dữ liệu (thuộc tính) và các hàm xử lý dữ liệu đó (phương thức). Theo giáo trình của PGS. Phạm Văn Ất, "Lập trình hướng đối tượng dựa trên việc tổ chức chương trình thành các lớp. Khác với hàm và thủ tục, lớp là một đơn vị bao gồm cả dữ liệu và các phương thức xử lý". Việc áp dụng các nguyên lý OOP vào C giúp cải thiện cấu trúc, tăng khả năng tái sử dụng và bảo trì mã nguồn, khắc phục những hạn chế cố hữu của phương pháp lập trình cấu trúc truyền thống khi đối mặt với các hệ thống phức tạp.

1.1. So sánh Lập trình thủ tục và tư duy Hướng đối tượng

Sự đối lập cơ bản giữa lập trình thủ tục và hướng đối tượng nằm ở trọng tâm của thiết kế. Lập trình thủ tục, tiêu biểu bởi ngôn ngữ C, tập trung vào "hành động" hoặc "tiến trình". Chương trình được xây dựng từ một tập hợp các hàm, và dữ liệu thường được lưu trữ trong các biến toàn cục hoặc được truyền qua lại giữa các hàm. Điều này dẫn đến sự liên kết lỏng lẻo giữa dữ liệu và các hàm thao tác trên nó, gây khó khăn trong việc quản lý và bảo trì khi chương trình phình to. Ngược lại, tư duy hướng đối tượng chuyển trọng tâm sang "đối tượng" - các thực thể kết hợp chặt chẽ cả dữ liệu (attributes) và hành vi (methods). Thay vì để dữ liệu trôi nổi tự do, OOP gói gọn chúng vào trong các đối tượng, chỉ cho phép truy cập thông qua các giao diện được định nghĩa rõ ràng. Cách tiếp cận này giúp mô hình hóa thế giới thực một cách tự nhiên hơn, tạo ra các module mã nguồn độc lập, dễ hiểu và dễ tái sử dụng. Việc so sánh C và C++ cho thấy rõ sự dịch chuyển này: C++ được Bjarne Stroustrup phát triển như một sự mở rộng của C, bổ sung thêm các cấu trúc class và object để hỗ trợ trực tiếp cho mô hình OOP.

1.2. Các nguyên lý OOP cốt lõi Đóng gói Kế thừa Đa hình

Bốn nguyên lý trụ cột của lập trình hướng đối tượng là nền tảng để xây dựng các hệ thống phần mềm mạnh mẽ và linh hoạt. Tính đóng gói (Encapsulation) là cơ chế che giấu trạng thái bên trong của một đối tượng và chỉ cho phép tương tác thông qua một tập hợp các phương thức công khai. Điều này bảo vệ dữ liệu khỏi các truy cập trái phép và đơn giản hóa việc sử dụng đối tượng. Tính kế thừa (Inheritance) cho phép một lớp mới (lớp con) thừa hưởng các thuộc tính và phương thức từ một lớp đã có (lớp cha), thúc đẩy việc tái sử dụng mã nguồn và tạo ra một hệ thống phân cấp logic. Tính đa hình (Polymorphism) cho phép các đối tượng thuộc các lớp khác nhau phản hồi cùng một thông điệp (lời gọi phương thức) theo những cách riêng. Điều này làm tăng tính linh hoạt và khả năng mở rộng của chương trình. Cuối cùng, tính trừu tượng (Abstraction) tập trung vào việc hiển thị các đặc tính cần thiết của một đối tượng và ẩn đi các chi tiết triển khai phức tạp. Việc hiểu rõ các nguyên lý OOP này là bước đầu tiên để có thể mô phỏng và áp dụng chúng một cách hiệu quả trong môi trường lập trình C.

II. Thách thức khi áp dụng OOP trong Lập trình thủ tục C

Việc áp dụng các nguyên tắc Lập trình hướng đối tượng vào một ngôn ngữ lập trình thủ tục như C đặt ra nhiều thách thức đáng kể. Ngôn ngữ C, theo thiết kế, không cung cấp các từ khóa và cấu trúc cú pháp tích hợp sẵn cho OOP như class, public, private, hay virtual. Do đó, lập trình viên phải tự xây dựng các cơ chế này một cách thủ công. Điều này đòi hỏi một sự hiểu biết sâu sắc về cả nguyên lý OOP và các tính năng cấp thấp của C như con trỏ và quản lý bộ nhớ. Thách thức lớn nhất là việc duy trì tính kỷ luật trong mã nguồn. Nếu không có sự hỗ trợ từ trình biên dịch để thực thi các quy tắc như đóng gói hay kế thừa, việc duy trì một thiết kế hướng đối tượng nhất quán và an toàn trở nên vô cùng khó khăn. Như tài liệu tham khảo đề cập, C++ ra đời chính là "một sự phát triển mạnh mẽ của ngôn ngữ C" để đưa C vào thế giới hướng đối tượng một cách chính thống. Điều này cho thấy những hạn chế của C trong việc hỗ trợ trực tiếp mô hình này. Các vấn đề như rò rỉ bộ nhớ, truy cập dữ liệu không hợp lệ, và sự phức tạp trong việc triển khai tính đa hình là những rào cản thường gặp khi cố gắng mô phỏng OOP trong C.

2.1. Hạn chế của lập trình cấu trúc trong các dự án lớn

Phương pháp lập trình cấu trúc, nền tảng của C, tỏ ra hiệu quả với các chương trình vừa và nhỏ. Tuy nhiên, khi quy mô dự án tăng lên, nó bắt đầu bộc lộ những hạn chế rõ rệt. Vấn đề chính là sự tách biệt giữa dữ liệu và các hàm xử lý. Dữ liệu thường được định nghĩa dưới dạng các biến toàn cục hoặc các cấu trúc dữ liệu phức tạp, và bất kỳ hàm nào trong chương trình cũng có thể truy cập và thay đổi chúng. Điều này tạo ra một mạng lưới phụ thuộc chằng chịt, khiến việc theo dõi luồng dữ liệu và gỡ lỗi trở nên cực kỳ khó khăn. Mỗi thay đổi nhỏ trong cấu trúc dữ liệu có thể yêu cầu sửa đổi hàng loạt các hàm liên quan. Hơn nữa, khả năng tái sử dụng mã nguồn bị hạn chế vì các hàm thường được thiết kế chuyên biệt cho một cấu trúc dữ liệu cụ thể. Đây chính là những "hạn chế của lập trình cấu trúc" mà lập trình hướng đối tượng ra đời để giải quyết, bằng cách liên kết chặt chẽ dữ liệu và hành vi vào một đơn vị duy nhất là đối tượng.

2.2. Khó khăn trong quản lý bộ nhớ và dữ liệu với C

Một trong những thách thức lớn nhất khi mô phỏng OOP trong C là quản lý bộ nhớ trong C. Không giống như C++ với các hàm tạo (constructor) và hàm hủy (destructor) tự động quản lý vòng đời của đối tượng, trong C, mọi việc cấp phát và giải phóng bộ nhớ đều phải được thực hiện thủ công bằng malloc() và free(). Khi mô phỏng các đối tượng, lập trình viên phải tự viết các hàm khởi tạo và hủy bỏ, và phải đảm bảo chúng được gọi một cách chính xác. Bất kỳ sai sót nào, chẳng hạn như quên giải phóng bộ nhớ, đều dẫn đến rò rỉ bộ nhớ (memory leak), một lỗi nghiêm trọng đặc biệt trong các hệ thống chạy liên tục như lập trình hệ thống nhúng. Ngoài ra, việc bảo vệ dữ liệu (mô phỏng tính đóng gói) cũng rất khó khăn. Vì C không có khái niệm private hay protected, không có gì ngăn cản một đoạn mã bên ngoài truy cập và sửa đổi trực tiếp các thành viên dữ liệu của một struct, phá vỡ tính toàn vẹn của đối tượng.

III. Cách mô phỏng Class Object bằng Struct và con trỏ hàm

Để triển khai Lập trình hướng đối tượng và C, kỹ thuật nền tảng là sử dụng kết hợp struct trong C và con trỏ hàm (function pointer). Đây là cách tiếp cận phổ biến nhất để mô phỏng OOP trong C, tạo ra các cấu trúc gần giống với class và object trong C++. Trong phương pháp này, struct được dùng để định nghĩa khuôn mẫu cho dữ liệu, tương đương với việc khai báo các thuộc tính (attribute) của một lớp. Tất cả các biến thành viên của đối tượng sẽ được khai báo bên trong struct. Tiếp theo, để mô phỏng các phương thức (method), chúng ta khai báo các con trỏ hàm bên trong chính struct đó. Mỗi con trỏ hàm sẽ trỏ đến một hàm cụ thể có chức năng thao tác trên dữ liệu của struct. Khi một "đối tượng" (một biến kiểu struct) được tạo ra, các con trỏ hàm này sẽ được gán địa chỉ của các hàm tương ứng. Lời gọi một phương thức trên đối tượng thực chất là việc gọi hàm thông qua con trỏ hàm được lưu trong struct đó. Kỹ thuật này cho phép liên kết chặt chẽ dữ liệu và hành vi, đặt nền móng cho việc hiện thực hóa các nguyên lý OOP khác.

3.1. Sử dụng Struct trong C để định nghĩa thuộc tính attribute

Trong C, struct trong C là công cụ mạnh mẽ nhất để gom nhóm các biến có liên quan lại với nhau. Khi mô phỏng một lớp, struct đóng vai trò là một "container" chứa tất cả các dữ liệu, hay còn gọi là thuộc tính (attribute) hoặc thành viên dữ liệu. Ví dụ, để mô tả một đối tượng HinhChuNhat, ta có thể định nghĩa một struct chứa hai thành viên chieu_dai và chieu_rong. Mỗi khi một biến của struct này được khai báo, nó sẽ đại diện cho một "object" cụ thể của lớp HinhChuNhat, với các giá trị chiều dài và chiều rộng riêng. Đây là bước đầu tiên và cơ bản nhất trong việc xây dựng một cấu trúc hướng đối tượng. struct cung cấp phần "dữ liệu" của đối tượng, tạo ra một khuôn mẫu rõ ràng cho trạng thái của mọi thực thể thuộc lớp đó. Mặc dù struct trong C chỉ chứa dữ liệu theo mặc định, nó là nền tảng không thể thiếu để xây dựng nên các cấu trúc phức tạp hơn bằng cách thêm vào các con trỏ hàm.

3.2. Vai trò của con trỏ hàm function pointer làm phương thức

Nếu struct đại diện cho dữ liệu, thì con trỏ hàm (function pointer) chính là chìa khóa để mô phỏng hành vi, tức các phương thức (method). Bằng cách khai báo các con trỏ hàm bên trong struct, chúng ta tạo ra các "slot" cho các phương thức. Ví dụ, trong struct HinhChuNhat, ta có thể thêm các con trỏ hàm như tinh_dien_tich và tinh_chu_vi. Các hàm thực sự thực hiện việc tính toán (ví dụ hcn_tinh_dien_tich_impl) sẽ được viết bên ngoài. Khi khởi tạo một đối tượng HinhChuNhat, ta gán địa chỉ của các hàm này cho các con trỏ hàm tương ứng trong struct. Một điểm quan trọng là các hàm này cần nhận một con trỏ tới chính struct đó làm tham số đầu tiên, tương tự như con trỏ this trong C++. Điều này cho phép phương thức truy cập và thao tác trên dữ liệu của đúng đối tượng đã gọi nó. Ví dụ: hcn.tinh_dien_tich(&hcn). Kỹ thuật này liên kết động hành vi với dữ liệu, tạo ra một thực thể hoàn chỉnh, mô phỏng hiệu quả một class và object.

3.3. Kỹ thuật mô phỏng tính đóng gói để bảo vệ dữ liệu

Mô phỏng tính đóng gói trong C là một thử thách vì ngôn ngữ không có cơ chế kiểm soát truy cập. Tuy nhiên, có thể đạt được một mức độ đóng gói nhất định thông qua quy ước và một số kỹ thuật. Một phương pháp phổ biến là sử dụng con trỏ không định kiểu (void*) và khai báo không đầy đủ (incomplete type declaration). Trong tệp tiêu đề (.h), ta chỉ khai báo sự tồn tại của struct (ví dụ: typedef struct Object Object;) mà không định nghĩa các thành viên của nó. Các hàm công khai (API) sẽ nhận và trả về con trỏ Object*. Định nghĩa đầy đủ của struct sẽ được đặt trong tệp nguồn (.c). Bằng cách này, mã nguồn bên ngoài không thể truy cập trực tiếp vào các thành viên của struct vì chúng không biết cấu trúc bên trong của nó. Chúng buộc phải tương tác thông qua các hàm API được cung cấp, qua đó thực thi tính đóng gói. Đây là một kỹ thuật thường thấy trong các thư viện C, giúp che giấu chi tiết triển khai và tạo ra giao diện ổn định.

IV. Bí quyết hiện thực hóa tính Kế thừa và Đa hình trong C

Việc mô phỏng các khái niệm nâng cao như tính kế thừa trong C và tính đa hình trong C đòi hỏi các kỹ thuật tinh vi hơn so với việc mô phỏng lớp và đối tượng cơ bản. Đây là lúc sức mạnh của con trỏ và cấu trúc bộ nhớ trong C được phát huy tối đa. Để đạt được mục tiêu này, lập trình viên không chỉ cần nắm vững các nguyên lý OOP mà còn phải hiểu cách bố trí dữ liệu trong bộ nhớ của các struct. Việc mô phỏng này không được ngôn ngữ hỗ trợ trực tiếp, do đó mọi logic đều phải được xây dựng thủ công, đòi hỏi sự cẩn thận và chính xác tuyệt đối. Kỹ thuật chính cho kế thừa là lồng cấu trúc, trong khi đa hình thường được hiện thực hóa thông qua bảng phương thức ảo (virtual table, hay vtable), một cấu trúc chứa các con trỏ hàm. Mặc dù phức tạp, việc triển khai thành công các khái niệm này trong C có thể tạo ra các mã nguồn có cấu trúc tốt, linh hoạt và có thể mở rộng, mang lại nhiều lợi ích của lập trình hướng đối tượng mà vẫn giữ được hiệu suất và khả năng kiểm soát cấp thấp của C.

4.1. Kỹ thuật mô phỏng tính kế thừa trong C qua struct lồng

Để mô phỏng tính kế thừa trong C, kỹ thuật phổ biến nhất là đặt struct của lớp cơ sở (base class) làm thành viên đầu tiên của struct lớp dẫn xuất (derived class). Ví dụ, nếu có struct Hinh (lớp cơ sở) và muốn tạo struct HinhTron (lớp dẫn xuất), ta sẽ định nghĩa struct HinhTron như sau: struct HinhTron { struct Hinh base; float ban_kinh; };. Nhờ quy tắc bố trí bộ nhớ của C, địa chỉ của một biến struct HinhTron cũng chính là địa chỉ của thành viên base bên trong nó. Điều này cho phép một con trỏ kiểu struct HinhTron* có thể được ép kiểu một cách an toàn thành struct Hinh*. Do đó, các hàm được viết để làm việc với struct Hinh cũng có thể hoạt động trên struct HinhTron (bằng cách truyền con trỏ đã ép kiểu), qua đó mô phỏng được mối quan hệ kế thừa. Kỹ thuật này tạo ra một hệ thống phân cấp lớp, cho phép tái sử dụng mã nguồn từ lớp cơ sở.

4.2. Hiện thực tính đa hình trong C bằng con trỏ hàm và vtable

Mô phỏng tính đa hình trong C là phần phức tạp nhất. Cách tiếp cận tiêu chuẩn là sử dụng một "bảng phương thức ảo" (vtable). Một vtable về cơ bản là một struct chỉ chứa các con trỏ hàm. Mỗi lớp trong hệ thống phân cấp sẽ có một vtable tĩnh, toàn cục riêng của mình, chứa địa chỉ của các phương thức được triển khai cụ thể cho lớp đó. Trong struct của lớp cơ sở, ta thêm một con trỏ trỏ đến vtable (ví dụ: const struct Vtable* vptr;). Khi một đối tượng của lớp dẫn xuất được tạo, con trỏ vptr của nó sẽ được thiết lập để trỏ đến vtable của lớp dẫn xuất. Để gọi một phương thức đa hình, mã nguồn sẽ truy cập vào vtable thông qua con trỏ vptr của đối tượng, sau đó gọi hàm thông qua con trỏ hàm tương ứng trong vtable. Ví dụ: obj->vptr->draw(obj). Bằng cách này, cùng một lời gọi draw có thể thực thi các hàm khác nhau tùy thuộc vào loại đối tượng thực tế tại thời điểm chạy, đạt được tính đa hình.

V. Ứng dụng Lập trình Hướng đối tượng C trong hệ thống nhúng

Mặc dù C++ và các ngôn ngữ bậc cao khác ngày càng phổ biến, C vẫn là ngôn ngữ thống trị trong lĩnh vực lập trình hệ thống nhúng. Lý do là vì C cung cấp khả năng kiểm soát phần cứng ở mức độ thấp, hiệu suất cao và yêu cầu tài nguyên tối thiểu. Trong bối cảnh này, việc áp dụng các kỹ thuật Lập trình hướng đối tượng và C mang lại một lợi thế chiến lược. Các hệ thống nhúng hiện đại ngày càng phức tạp, việc quản lý mã nguồn theo kiểu lập trình thủ tục truyền thống trở nên khó khăn. Bằng cách mô phỏng OOP trong C, các nhà phát triển có thể cấu trúc mã nguồn một cách rõ ràng hơn, đóng gói các trình điều khiển thiết bị (device drivers) thành các "đối tượng" độc lập, và sử dụng kế thừa để tái sử dụng mã cho các loại cảm biến tương tự. Hơn nữa, việc áp dụng các design patterns trong C, vốn xuất phát từ thế giới OOP, giúp giải quyết các vấn đề thiết kế phổ biến một cách hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc quản lý bộ nhớ trong C trên các thiết bị có tài nguyên hạn chế, nơi mà cấu trúc và sự rõ ràng của OOP giúp giảm thiểu lỗi và tăng độ tin cậy của hệ thống.

5.1. Tối ưu quản lý bộ nhớ trong C cho thiết bị hạn chế

Trong lập trình hệ thống nhúng, việc quản lý bộ nhớ trong C là tối quan trọng. Các thiết bị thường có bộ nhớ RAM và flash rất hạn chế. Phương pháp hướng đối tượng trong C, khi được triển khai cẩn thận, có thể hỗ trợ việc này. Bằng cách tạo các hàm khởi tạo và hủy đối tượng một cách rõ ràng (create_object, destroy_object), lập trình viên có thể kiểm soát chính xác vòng đời và việc sử dụng bộ nhớ của từng thành phần. Thay vì cấp phát động trên heap (sử dụng malloc), nhiều hệ thống nhúng sử dụng các memory pool (vùng nhớ được cấp phát sẵn) hoặc cấp phát tĩnh để tránh phân mảnh bộ nhớ và đảm bảo tính tất định về thời gian. Thiết kế hướng đối tượng giúp đóng gói logic quản lý bộ nhớ phức tạp này bên trong các hàm tạo/hủy, làm cho mã nguồn ở tầng ứng dụng trở nên sạch sẽ và an toàn hơn. Việc che giấu chi tiết cấp phát bộ nhớ sau một giao diện đối tượng rõ ràng giúp giảm thiểu các lỗi phổ biến như rò rỉ bộ nhớ hoặc truy cập bộ nhớ đã giải phóng.

5.2. Áp dụng các Design Patterns trong C cho hệ thống nhúng

Các mẫu thiết kế (Design Patterns) là những giải pháp đã được kiểm chứng cho các vấn đề lặp đi lặp lại trong thiết kế phần mềm. Mặc dù chúng thường được minh họa bằng các ngôn ngữ OOP như Java hoặc C++, các design patterns trong C hoàn toàn có thể được áp dụng. Ví dụ, mẫu Singleton có thể được dùng để đảm bảo chỉ có một thực thể duy nhất của một trình điều khiển phần cứng. Mẫu Factory Method có thể được sử dụng để tạo các đối tượng cảm biến khác nhau thông qua một giao diện chung, giúp mã nguồn trở nên linh hoạt hơn khi cần thay đổi phần cứng. Mẫu Observer hữu ích trong việc xử lý các sự kiện ngắt không đồng bộ. Việc áp dụng các mẫu này trong C đòi hỏi phải sử dụng các kỹ thuật như con trỏ hàm và struct để mô phỏng các cấu trúc đối tượng cần thiết. Tuy nhiên, lợi ích thu được là rất lớn: mã nguồn trở nên dễ bảo trì, dễ mở rộng và đáng tin cậy hơn, những yếu tố cực kỳ quan trọng trong môi trường lập trình hệ thống nhúng.

VI. Hướng đi tương lai Từ Lập trình OOP trong C đến C

Việc mô phỏng OOP trong C là một kỹ thuật mạnh mẽ, đặc biệt hữu ích trong các môi trường có yêu cầu khắt khe về hiệu suất và tài nguyên. Nó chứng tỏ sự linh hoạt của ngôn ngữ C và khả năng của lập trình viên trong việc áp dụng các mô hình bậc cao vào một ngôn ngữ bậc thấp. Tuy nhiên, phương pháp này có những giới hạn cố hữu. Nó đòi hỏi kỷ luật cao, mã nguồn trở nên dài dòng và phức tạp hơn, và thiếu sự kiểm tra an toàn từ trình biên dịch. Đây là lý do tại sao C++ được tạo ra. Việc chuyển đổi sang lập trình hướng đối tượng C++ là một bước tiến tự nhiên đối với nhiều dự án. C++ cung cấp sự hỗ trợ đầy đủ và nguyên bản cho tất cả các nguyên lý OOP, giúp mã nguồn ngắn gọn, an toàn và dễ bảo trì hơn. Khi xem xét so sánh C và C++, C++ giữ lại gần như toàn bộ sức mạnh và hiệu suất của C trong khi bổ sung thêm một lớp trừu tượng mạnh mẽ. Đối với các hệ thống lớn và phức tạp không bị giới hạn tài nguyên quá mức, việc chuyển sang C++ thường là một quyết định sáng suốt, giúp tăng năng suất và chất lượng phần mềm về lâu dài.

6.1. Đánh giá ưu và nhược điểm của việc mô phỏng OOP trong C

Ưu điểm chính của việc mô phỏng OOP trong C là khả năng kiểm soát tuyệt đối. Lập trình viên có toàn quyền quyết định cách các đối tượng được bố trí trong bộ nhớ, cách vtable được triển khai, và không có chi phí ẩn (overhead) nào từ các tính năng ngôn ngữ tự động. Điều này rất quan trọng trong lập trình hệ thống nhúng và các ứng dụng hiệu năng cao. Nó cũng đảm bảo khả năng tương thích với các mã nguồn C hiện có. Tuy nhiên, nhược điểm là rất lớn. Mã nguồn trở nên phức tạp và khó đọc hơn đáng kể so với mã C++ tương đương. Việc triển khai thủ công các cơ chế như kế thừa và đa hình rất dễ phát sinh lỗi. Không có hàm tạo/hủy tự động, việc quản lý bộ nhớ trong C trở thành một gánh nặng. Thiếu sự hỗ trợ từ trình biên dịch cho các quy tắc đóng gói làm giảm tính an toàn của mã nguồn. Về cơ bản, lập trình viên phải tự mình tái tạo lại các tính năng mà C++ đã cung cấp sẵn.

6.2. Chuyển đổi sang Lập trình hướng đối tượng C Lợi ích

Chuyển từ C sang lập trình hướng đối tượng C++ mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Cú pháp trở nên rõ ràng và ngắn gọn hơn nhiều. Các khái niệm class và object được hỗ trợ trực tiếp. Hàm tạo và hàm hủy tự động hóa việc quản lý tài nguyên (RAII - Resource Acquisition Is Initialization), giúp giảm đáng kể các lỗi liên quan đến quản lý bộ nhớ. Các từ khóa public, private, protected cung cấp cơ chế đóng gói mạnh mẽ được trình biên dịch thực thi. Tính kế thừa và tính đa hình (thông qua các hàm ảo) được tích hợp sẵn, giúp việc thiết kế các hệ thống phức tạp trở nên đơn giản và an toàn hơn. Thư viện mẫu chuẩn (STL) của C++ cung cấp một loạt các cấu trúc dữ liệu và thuật toán hiệu quả, đã được kiểm thử kỹ lưỡng. Mặc dù có một chút chi phí hiệu năng tiềm tàng, các trình biên dịch C++ hiện đại rất giỏi trong việc tối ưu hóa, và trong nhiều trường hợp, mã C++ có thể nhanh tương đương hoặc thậm chí nhanh hơn mã C được viết không cẩn thận.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lập trình Hướng đối tượng với C++ (OOP) do PGS. Phạm Văn Ất chủ biên cùng tác giả Nguyễn Hiếu Cường biên soạn, được Nhà xuất bản Giao thông Vận tải ấn hành năm 2016. Đây là tài liệu học thuật phục vụ môn học Lập trình hướng đối tượng (OOP) – một học phần cơ sở ngành bắt buộc đối với sinh viên chuyên ngành Công nghệ thông tin và một số ngành kỹ thuật liên quan.

Về bối cảnh và mục tiêu học tập, giáo trình phân tích quá trình chuyển dịch từ phương pháp lập trình cấu trúc (phổ biến trong thập niên 1970 và 1980 với Pascal và C) sang phương pháp lập trình hướng đối tượng. Trong khi lập trình cấu trúc phân chia chương trình thành các hàm và thủ tục độc lập với dữ liệu, lập trình hướng đối tượng tổ chức chương trình thành các lớp (class) – đơn vị bao gồm cả thành phần dữ liệu và các phương thức xử lý. Mục tiêu của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống khái niệm OOP hoàn chỉnh, phương pháp tư duy mô hình hóa thực thể và kỹ năng cài đặt chương trình bằng ngôn ngữ C++ do B. Stroustrup phát triển từ năm 1980.

Cấu trúc tổng thể của giáo trình bao gồm 9 chương và 4 phụ lục kỹ thuật. Cách tiếp cận của tài liệu đi từ các mở rộng cú pháp và quản lý bộ nhớ của C++ so với C, tiến tới các nguyên lý trung tâm của mô hình hướng đối tượng, xử lý luồng vào/ra và kỹ thuật khuôn hình (template). Điểm đặc sắc của giáo trình là tính thực nghiệm cao: toàn bộ ví dụ và bài tập đều được thiết kế tương thích với môi trường biên dịch Turbo C++ 3.0, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết mô hình và cú pháp cài đặt chi tiết.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành 9 chương nối tiếp nhau theo tiến trình phát triển từ cơ sở cú pháp đến thiết kế hệ thống hướng đối tượng:

• Chương 1: Các khái niệm cơ bản: Hướng dẫn thao tác trên môi trường Turbo C++ 3.0 (cấu trúc các thư mục C:\TC\BIN, INCLUDE, LIB, BGI); so sánh mô hình lập trình cấu trúc và hướng đối tượng qua bài toán tìm đoạn thẳng dài nhất nối các cặp điểm (sử dụng cấu trúc hàm truyền thống đối chiếu với xây dựng lớp daydiem); trình bày các mở rộng của C++ so với C như ghi chú trên một dòng //, vị trí khai báo biến linh hoạt, toán tử ép kiểu dạng hàm float(a), hằng có kiểu const, kiểu dữ liệu struct, union, enum, hệ thống nhập xuất chuẩn cin/cout với thư viện iomanip.h (setw, setprecision, setiosflags(ios::showpoint)), toán tử cấp phát bộ nhớ động new/delete và cơ chế xử lý lỗi qua con trỏ hàm _new_handler.
• Chương 2: Hàm trong C++: Phân tích cơ chế biến tham chiếu (reference variable &), kỹ thuật truyền tham số theo tham chiếu, hàm trả về tham chiếu; đối số có giá trị mặc định (default arguments); hàm trực tuyến (inline) thay thế macro tiền xử lý; định nghĩa chồng hàm (function overloading) và phương pháp xác định con trỏ hàm trùng tên.
• Chương 3: Lớp và đối tượng: Trình bày khái niệm trung tâm của OOP bao gồm định nghĩa lớp (class), thuộc tính dữ liệu, hàm thành viên (phương thức), toán tử phân giải phạm vi ::, thuộc tính truy cập và cơ chế đóng gói dữ liệu.
• Chương 4: Định nghĩa chồng các toán tử: Hướng dẫn chi tiết kỹ thuật nạp chồng toán tử (operator overloading) cho các phép toán số học, phép gán, toán tử một ngôi và hai ngôi trên các kiểu dữ liệu trừu tượng (như phân số PS, ma trận MT).
• Chương 5: Tạo dựng, sao chép và huỷ bỏ đối tượng: Phân tích cơ chế quản lý vòng đời đối tượng thông qua hàm tạo (constructor), hàm tạo sao chép (copy constructor) và hàm huỷ (destructor).
• Chương 6: Khả năng thừa kế của các lớp: Trình bày nguyên lý kế thừa (inheritance), cấu trúc lớp cơ sở (base class) và lớp dẫn xuất (derived class), thiết lập mối quan hệ phân cấp lớp nhằm mở rộng phần mềm.
• Chương 7: Tính tương ứng bội và phương thức ảo: Khảo sát tính đa hình (polymorphism), cơ chế liên kết động (dynamic binding) và khai báo phương thức ảo (virtual).
• Chương 8: Tổ chức vào/ra trong C++: Trình bày hệ thống phân cấp luồng (streams), xử lý vào ra định dạng và các thao tác đọc/ghi tệp tin.
• Chương 9: Khuôn hình (Template) trong C++: Giới thiệu kỹ thuật lập trình tổng quát thông qua khuôn hình hàm (function template) và khuôn hình lớp (class template).

Hệ thống phụ lục gồm:

• Phụ lục 1: Bảng tổng hợp các phép toán trong C++ và thứ tự ưu tiên.
• Phụ lục 2: Bảng mã ASCII và mã quét (scan code) của các ký tự.
• Phụ lục 3: Tập hợp câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra kiến thức kèm đáp án chuẩn.
• Phụ lục 4: Tóm tắt phương pháp phân tích, thiết kế và lập trình hướng đối tượng (OOA/OOD).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập nền tảng lý thuyết vững chắc về bốn trụ cột của lập trình hướng đối tượng:

1. Tính đóng gói (Encapsulation): Gom nhóm dữ liệu và các hàm thao tác thành một thể thống nhất trong cấu trúc lớp (class), kiểm soát phạm vi truy cập dữ liệu nội bộ.
2. Tính kế thừa (Inheritance): Cho phép lớp dẫn xuất kế thừa và mở rộng thuộc tính, phương thức từ lớp cơ sở, phục vụ tái sử dụng mã nguồn.
3. Tính tương ứng bội / Đa hình (Polymorphism): Sử dụng phương thức ảo (virtual functions) để cùng một thông điệp kích hoạt các hành vi khác nhau tùy theo đối tượng thực thi tại thời điểm chạy.
4. Quản trị tài nguyên bộ nhớ động: Vận dụng toán tử new và delete kết hợp cơ chế bẫy lỗi tràn bộ nhớ bằng hàm xử lý set_new_handler.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Khai báo và định nghĩa hàm với tham chiếu, hàm trực tuyến inline, nạp chồng toán tử số học, thao tác vào/ra tệp tin và xây dựng khuôn hình tổng quát.
• Kỹ năng phân tích thiết kế: Xác định thực thể của bài toán thực tế, trừu tượng hóa dữ liệu thành các trường dữ liệu và xác định các hàm thành viên tương ứng.
• Kỹ năng gỡ lỗi và kiểm thử: Khắc phục lỗi nguyên mẫu hàm (prototype) với chỉ thị #include, kiểm tra tính hợp lệ của con trỏ bộ nhớ NULL và kiểm tra logic xử lý mảng hai chiều, danh sách đối tượng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm của giáo trình được xây dựng trên nguyên tắc so sánh đối chiếu trực tiếp giữa lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng. Ở từng chủ đề, tác giả đưa ra cách giải quyết truyền thống bằng ngôn ngữ C (như dùng hàm độc lập, truyền con trỏ, gọi hàm malloc/free), sau đó chỉ rõ hạn chế và trình bày giải pháp thay thế tối ưu trong C++ (như dùng biến tham chiếu, hàm inline, toán tử new/delete, nạp chồng toán tử).

Hệ thống mã nguồn minh họa trong sách được viết hoàn chỉnh, tường minh, có chú thích chi tiết cho từng dòng lệnh. Ví dụ, bài toán quản lý danh sách thí sinh (cấu trúc TS gồm các trường ht, sobd, dt, dl, dh, td) được triển khai qua các giai đoạn: từ sử dụng cấu trúc trong C, cải tiến với luồng nhập xuất cin/cout và hàm định dạng setw(), đến cấp phát động bằng mảng con trỏ đối tượng.

Về bài tập và đánh giá:

• Bài tập cuối chương: Cuối mỗi chương đều có hệ thống bài tập lập trình phân cấp độ từ cơ bản (kiểm tra số nguyên tố, tách số âm/dương trong dãy, ghép mảng sắp xếp) đến nâng cao (quản lý học sinh phân nhánh theo giới tính, cấp phát động mảng hai chiều, tính toán biểu thức phân số s = (p - q*z)/(u + v) bằng nạp chồng toán tử).
• Hệ thống trắc nghiệm: Phụ lục 3 cung cấp ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm kèm đáp án giúp người học tự đánh giá mức độ hiểu biết lý thuyết cú pháp và cơ chế biên dịch.
• Hướng dẫn tự học: Tài liệu cung cấp danh mục thuật ngữ chuyên ngành có kèm số trang tham chiếu cụ thể, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu độc lập.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình được PGS. Phạm Văn Ất biên soạn dựa trên nền tảng cuốn sách "C++ & lập trình hướng đối tượng" đã xuất bản trước đó của chính tác giả. Bản giáo trình năm 2016 được chỉnh lý, bổ sung và chuẩn hóa học thuật với sự tham gia của đồng tác giả Nguyễn Hiếu Cường (chịu trách nhiệm biên soạn Chương 4 về định nghĩa chồng toán tử, Phụ lục 3 về hệ thống câu hỏi trắc nghiệm, các bài tập cuối mỗi chương và công tác hiệu chỉnh toàn bộ giáo trình).

Những điểm cập nhật và chuẩn hóa trọng tâm bao gồm:

• Chuẩn hóa nguyên mẫu hàm (Prototype): Trình biên dịch C++ bắt buộc khai báo nguyên mẫu hàm thông qua các tệp tiêu đề #include (như <iostream.h>, <iomanip.h>, <alloc.h>), loại bỏ triệt để các lỗi chạy sai logic tiềm ẩn do cơ chế bỏ qua khai báo prototype của các trình dịch C cũ.
• Tối ưu hóa mã nguồn với cú pháp C++: Giới thiệu biến tham chiếu & giúp việc truyền nhận dữ liệu giữa các hàm đạt hiệu suất cao mà không cần dùng cú pháp con trỏ phức tạp; tích hợp inline để tăng tốc độ thực thi các đoạn mã ngắn mà vẫn duy trì tính module hóa.
• Đơn giản hóa biểu thức toán học: Sử dụng từ khóa operator để định nghĩa lại các phép toán chuẩn (+, -, *, /) cho kiểu dữ liệu người dùng tự định nghĩa (như phân số, ma trận), giúp mã nguồn chương trình sát với ký hiệu toán học tự nhiên.
• Định hướng thiết kế phần mềm: Phụ lục 4 tóm lược phương pháp phân tích và thiết kế hướng đối tượng (OOA/OOD), tạo cầu nối từ kỹ năng lập trình cú pháp sang quy trình kỹ thuật phần mềm chuẩn mực.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể:

• Sinh viên đại học và cao đẳng: Sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai chuyên ngành Công nghệ thông tin, Khoa học máy tính, Hệ thống thông tin, Kỹ thuật phần mềm và các ngành kỹ thuật có đào tạo lập trình máy tính.
• Điều kiện tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về ngôn ngữ lập trình C (hiểu về biến, kiểu dữ liệu nguyên/thực, cấu trúc rẽ nhánh if/else, vòng lặp for/while). Giáo trình tập trung trực tiếp vào các khái niệm C++ và OOP, không trình bày lại các chủ đề cơ sở của ngôn ngữ C.
• Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khóa môn Lập trình hướng đối tượng với C++, làm khung tham chiếu xây dựng đề cương bài giảng, bài tập lớn và ngân hàng đề thi trắc nghiệm - thực hành.
• Lập trình viên và người tự học: Phù hợp làm tài liệu tra cứu có hệ thống về cơ chế nạp chồng toán tử, quản lý bộ nhớ động, thứ tự ưu tiên phép toán và bảng mã ASCII.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp cho sinh viên đại học, cao đẳng ngành Công nghệ thông tin, sinh viên các khối ngành kỹ thuật, cùng những người tự học muốn nắm vững phương pháp lập trình hướng đối tượng thông qua ngôn ngữ C++.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức lập trình cơ sở của ngôn ngữ C (như các kiểu dữ liệu chuẩn, các cấu trúc điều khiển và khái niệm hàm cơ bản), vì giáo trình không trình bày lại các nội dung nhập môn này mà đi thẳng vào các mở rộng của C++ và mô hình OOP.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lập trình khác là gì?

Giáo trình phân tích tường minh sự khác biệt bản chất giữa lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng thông qua các bài toán mẫu cụ thể; đồng thời trang bị hệ thống 4 phụ lục tra cứu hoàn chỉnh (bảng toán tử, mã ASCII, câu hỏi trắc nghiệm có đáp án, tóm tắt OOA/OOD) và bảng chỉ mục thuật ngữ chuyên ngành chi tiết theo trang.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với giáo trình này?

Người học nên cài đặt môi trường biên dịch (như Turbo C++ 3.0 hoặc các IDE C++ hiện đại), trực tiếp gõ và chạy thử các đoạn mã mẫu trong từng chương, thực hiện đầy đủ bài tập lập trình cuối chương và tự kiểm tra kiến thức thông qua bộ câu hỏi trắc nghiệm tại Phụ lục 3.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình tích hợp sẵn 4 phụ lục kỹ thuật, danh mục thuật ngữ chuyên ngành có chỉ rõ vị trí tham chiếu trang trong sách và danh mục tài liệu tham khảo chính phục vụ nhu cầu đọc mở rộng.

---

Kết luận

Giáo trình Lập trình Hướng đối tượng với C++ (OOP) của PGS. Phạm Văn Ất (Chủ biên) và tác giả Nguyễn Hiếu Cường là tài liệu học thuật có cấu trúc chặt chẽ, trình bày đầy đủ các nguyên lý cốt lõi của mô hình hướng đối tượng cùng kỹ thuật cài đặt trên ngôn ngữ C++.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững các cú pháp mở rộng và quản trị bộ nhớ (Chương 1-2), làm chủ các trụ cột của OOP gồm lớp, hàm tạo/hủy, thừa kế và phương thức ảo (Chương 3-7), mở rộng sang luồng vào/ra và lập trình tổng quát với template (Chương 8-9), sau đó củng cố toàn diện qua hệ thống bài tập thực hành, câu hỏi trắc nghiệm và phương pháp phân tích thiết kế OOA/OOD tại các phụ lục đi kèm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN Chương này trỉnh bầy các vấn dé sau: - Cách sử dụng phan mém Turbo C** 3.0 - Tóm lược về các phương pháp lập trình cấu trúc và lập trình hướng đối tượng - Những mở rộng của C”” so với C § 1. LAM VIEC VOI TURBO C* 3.0 Các ví dụ trong giáo trình này được viết và thực hiện trên môi trường Turbo C†* (TC”” phiên bản 3. Sau khi cài đặt (giả sử vào thư mục C:WTC) thì trong thư mục _ TC sẽ gôm có các thư mục con sau: | C:TCOBGI chứa các tệp đuôi BGI và CHR C:TCWIN chứa các tệp chương trình (đuôi EXE) như TC, TCC, TLTIB, TLINK,. C:TTCWNCLUDE chứa các tệp tiêu đề đuôi H C:\TC\LIB chứa các tép dudi LIB, OBJ Để vào môi trường của TC** chi can thuc hién tép chuong trinh TC.EXE trong thu muc C:\TC\BIN.

Sau khi vao méi truéng TC** chung ta thay ving soan thao chương trình và hệ menu chính của TC** (gan giéng như hệ menu quen thuộc của Turbo C). Hệ menu của TC** gồm các menu: File, Edit, Search, Run, Compile, Debug, Project, Options, Window, Help. Cách soạn thảo, biên dịch và chạy chương trình trong TC”? cũng giống như trong TC, ngoại trừ điểm sau: Tệp chương trình trong hệ soạn thảo của TC”” có đuôi mặc định là CPP còn trong TC thì tệp chương trình có đuôi là C. Trong TC”* có thể thực hiện cả chương trình C và C””.

NGON NGU C VA C** Cé thé noi C** 1a sự mở rộng đáng kê của C. Điều đó có nghĩa là ngoài những khả năng mới của CỶ", mọi khả năng và khái niệm trong C đều dùng được trong C””. Vi trong C** sử dụng gần như toàn bộ các khái niệm, định nghĩa, các kiểu dữ liệu, các câu trúc lệnh, các hàm' và các công cụ khác của C, nên sẽ thuận lợi hơn nêu độc giả đã biết sử dụng tương đôi thành thạo ngôn ngữ C. Giáo trình này chủ yêu lập-' trung vào các khái niệm lập trình hướng đỗi tượng cùng ngôn ngữ C””, và do đó nó LTHDT & C**e 5 sẽ không trình bảy lại các chủ để cơ bản trong ngôn ngữ C như các kiểu đữ liệu, các cấu trúc điều khiển,.

Vi C”” là sự mở rộng của C, nên bản thân một chương trình C đã là chương trình C”. Tuy nhiên Trình biên dịch TC”” yêu cầu mọi hàm chuẩn dùng trong chương trình đều phải khai báo nguyên mẫu bằng một câu lệnh #include, trong khi điều này không bắt buộc đối với Trình biên dịch của TC. Trong C ta có thể dùng một hàm chuẩn mà bỏ qua câu lệnh #include để khai báo nguyên mẫu của hàm được dùng. Điều này không báo lỗi khi biên dịch, nhưng có thể dẫn đến kết qua sai khi chay chuong trinh.

Vi du khi biên dịch chương trình sau trong môi trường C sẽ không gap các dòng cảnh bão (waming) vàv thông báo lỗi (error). Nhưng khi chạy sẽ nhận được: kết quả sai. p=(atbjc)/2; s= sqrt(p*(p-a)*(p-b)*(p-©)); printf InDien tịch = %0.2f",s); getch(): } Nếu biên dịch chương trình này trong TC*” sẽ nhận được các thông báo lỗi sau: Error: F untion ‘sqrt’ should have a prototype Error: “Funtion ‘getch’ should have a prototype ĐỂ biến chương trình trên thành một chương trình Cˆ* cần + Đặt tên chương trình với đuôi CPP + Thêm hai câu lệnh #include để khai báo nguyên mẫu cho các hàm sqrt và getch:. LẬP TRÌNH CÁU TRÚC VÀ LẬP TRÌNH HƯỚNG ĐÓI TƯỢNG 3.

Phương pháp lập trình cấu trúc Tư tưởng chính của lập trình cấu trúc là tổ chức chương trình thành các chương trình con. Trong PASCAL có hai kiểu chương trình con là thủ tục (procedure) và hàm (function), Trong C chỉ có một loại chương trình con là hàm. 6s LTHĐT a ct Hàm là một đơn vị chương trình độc lập dùng để thực hiện một phần việc nào đó như: Nhập số liệu, in kết quả hay thực hiện một số tính toán. Hàm cần có các đối và các biến, mảng cục bộ dùng riêng cho hàm.

Việc trao đổi đữ liệu giữa các hàm được thực hiện thông qua các đối và các biến toàn bộ. Các ngôn ngữ như C, PASCAL là các ngôn ngữ cho phép triển khai phương pháp lập trình cấu trúc. Một chương trình cấu trúc gồm các cấu trúc dữ liệu (như biến, mảng, bản ghi, .) và các hàm, thủ tục. Nhiệm vụ chính của việc tổ chức thiết kế chương trình cầu trúc là tổ chức chương trình thành các hàm, thủ tục.

Ví dụ xét yêu cầu sau: Viết chương trình nhập toạ độ (x,y) của một dẫy điểm, sau đó tìm một cặp điềm cách xa nhau nhât. - Trên tư tưởng của lập trình cầu trúc có thể tổ chức chương trình như sau: + Sử dụng hai mảng thực toàn bộ x và y để chứa toạ độ dẫy điểm + Xây dựng hai hàm: Hàm nhapsl dùng để nhập toạ độ n điểm, hàm này có một đối là biến nguyên n và được khai báo như sau: vo¡d nhapsl(int n); Hàm do_ dai dùng dé tính độ dài đoạn thăng đi qua 2 điểm có chỉ số là ¡ và j , nó được khai báo như sau: float do_dai(int i, int j); Chương trình C cho bài toán trên được viết như sau: #include <stdio. dmax=do_dai(1,2); Imax= Í; jmax=2; for (i= ]|;1<=n-1;++1) for (=1+1;j<=n;++]) { d=do_dai(i,j); if (d>dmax) { dmax=d; imax=i; jmax=j; } printf("\nDoan thang lon nhat co do dai bang: %0. Phương pháp lập trình hướng đối tượng Khái niệm|trung tâm của lập trình hướng đối tượng là lớp (class).

Có thể xem lớp là sự kết hợp các thành phần dữ liệu và các hàm. Cũng có thể xem lớp là sự mở rộng của cấu trúc (Struct) trong C bằng cách đưa thêm vào các phương thức (methods) hay còn gọi là hàm thành viên (member functions). Một lớp được định nghĩa như sau: class Tên lớp { // Khai bao cac thanh phan dit liéu HIKhai báo các phương thức bi Các phương thức có thể được viết (xây dựng) bên trong hoặc bên ngoài (phía dưới) phần định nghiã lớp. Cách viết một phương thức tương tự như viết một ‘ham, ngoại trừ quy tắc sau: Khi xây dựng một phương thức bên ngoài định §eLTHĐT & C”” nghĩa lớp thì trong dòng đầu tiên cần dùng tên lớp và hai dấu hai chấm (::) đặt trước tên phương thức đề chỉ rõ phương thức đó thuộc lớp nào.

Vì phương thức và các thành phần đữ liệu thuộc cùng một lớp, hơn nữa phương thức được lập lên cốt để xử lý các thành phần đữ liệu, nên trong thân của phương thức có quyên truy nhập đến các thành phan đữ liệu (của cùng lớp). Sau khi định nghĩa một lớp, có thể dùng tên lớp để khai báo các biến kiêu lớp hay còn gọi là đối tượng. Mỗi đối tượng sẽ có các thành phần dữ liệu và các phương thức. Lời gọi một phương thức cần chứa tên đối tượng để xác định phương thức thực hiện từ đối tượng nào.

Một chương trình hướng đối tượng sẽ bao gồm các lớp có quan hệ với nhau. Việc phân tích, thiết kế chương trình theo phương pháp hướng đối tượng nhằm thiết kế, xây dựng các lớp và các quan hệ giữa các lớp đó. Từ khái niệm lớp nây sinh hàng loạt khái niệm khác như: Thành phần dữ liệu, phương thức, phạm vi, sự đóng gói, hàm tạo, hàm huỷ, sự thừa kế, lớp cơ sở, lớp dẫn xuất, tương ứng bội, phương thức ảo, Thiết kế hướng đôi tượng là tập trung xác định các lớp để mô tả các thực thể của bài toán. Mỗi lớp đưa vào các thành phần dữ liệu của thực thể và xây dựng luôn các phương thức để xử lý dữ liệu.

Như vậy việc thiết kế chương trình xuất phát từ các nội dụng các vấn để của bài toán. Các ngôn ngữ thuần tuý hướng đối tượng (như Smalltalk) chỉ hỗ trợ các khái niệm về lớp, không có các khái niệm hàm. C”” là ngôn ngữ lai, nó cho phép sử dung cả các công cụ của lớp và hàm. Để minh hoạ các khái niệm vừa nêu về lập trình hướng đối tượng ta trở lại xét bài toán tìm độ dài lớn nhất đi qua 2 điểm.

Trong bài toán này ta gặp một thực thể là dẫy điểm. Xây dựng lớp dãy điểm (daydiem), trong đó các thành phần dữ liệu của lớp dẫy điểm gồm: + Biến nguyên n là số điểm của dẫy + Con trỏ x kiểu thực trỏ đến vùng nhớ chứa dẫy hoành độ + Con trỏ y kiểu thực trỏ đến vùng nhớ chứa dẫy tung độ Các phương thức cần đưa vào theo yêu cầu bài toán gồm: + Nhập toạ độ một điểm + Tính độ dài đoạn thang di qua 2 điểm Dưới đây là chương trình viết theo thiết kế hướng đối tượng. Để thực hiện chương trình này nhớ đặt tên tệp có đuôi CPP. Xem chương trình ta thấy thêm một điều mới trong C°* là: Các khai báo biến, mảng có thể việt bat kỳ chỗ nào trong chương trình (tat nhiên phải trước khi sử dụng biên, mảng).h> LTHDT & C*+e9 #include <alloc.h> class daydiem { public:! int n; float *x, *y; float do_dai(int i, int j) { return sqrt(pow(x(i]-x{j],2)+pow(y[i]-y]j].

} void main() { daydiem p; int n,i,j; int imax,jmax; float d, dmax; p.do_dai(i,j); ‘if (d>dmax) { dmax=d; imax=i; Jmax=]; } } printf("\nDoan thang lon nhat co do dai bang: %0. MOT SO MO RONG DON GIAN CUA C* SO VOILC Trong muc nay trinh bay mét sé mé réng cua C**, tuy don gian nhung dem lai khá nhiều tiện lợi. Viết các dòng ghi chú Trong C” vẫn có thể viết các dòng ghi chú trong các dấu /* và */ như trong C. Cách viết này cho phép viết các ghi chú trên nhiều dòng hoặc trên một dòng.

ra trong C”” còn cho phép viết ghi chú trên một dòng sau hai dâu gạch chéo rất tiện lợi, ví dụ: _ intx,y; /Khai báo 2 biến thực 4. Khai báo linh hoạt Trong C tất cả các câu lệnh khai báo biến, mảng cục bộ phải đặt tại đầu khối: Do vậy nhiêu khi vị trí khai báo và vị trí sử dụng của biến khá xa nhau, gây khó khăn trong việc kiểm soát chương trình. C** đã khắc phục nhược điểm này băng cách cho phép các lệnh khai báo biến, mảng có thể đặt ở bất kỳ chỗ nảo trong chương trình trước khi các biến, mảng đó được sử dụng. Ví dụ chương trình nhập một dẫy số thực rồi sắp xếp theo thứ tự tăng dần có thể viết trong C”” như sau: | #include <stdio.h> ~ void main() { LTHDT & C**e 11 w — int n; // khai bao n printf "n So phan tu cua day n="); scanf( '%d",&n); float *x= (float*)malloc((n+1)*sizeof(float)); | for (int i=1;i<=n;++i) _ // khai bao i.

GIPxÚ) í float tg=x[i]; XI]: XU. Toán tử ép kiểu Toán tử này được viết trong C như sau: (Kiểu) biểu thức Trong Cả vẫn có thể dùng cách viết này.