CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT RỦI RO HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1. Ngân hàng thương mại và rủi ro hoạt động của NHTM Các NHTM được coi là những tổ chức tài chính trung gian quan trọng, có mức độ ảnh hưởng lớn đến hoạt động của nền kinh tế. Các hoạt động của NHTM luôn luôn tiềm ẩn những rủi ro, đồng thời hậu quả của những rủi ro đó không chỉ dừng lại ở tình trạng mất mát hay phá sản của các NHTM mà còn tác động tới toàn bộ nền kinh tế. Để có thể hệ thống hóa các vấn đề lý luận về rủi ro hoạt động của NHTM, luận văn sẽ đề cập đến những khái niệm, vấn đề cơ bản nhất của NHTM.
Khái niệm về ngân hàng thương mại Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về NHTM, tuy nhiên, chung nhất có thể xem: “Ngân hàng thương mại là một tổ chức kinh doanh thực hiện nhiều hoạt động trong các lĩnh vực như cung cấp tiền tệ, dịch vụ tài chính giữa khách hàng và ngân hàng hoặc ngược lại” (Phan Thị Thu Hà, 2010). Một số hoạt động chính trong ngân hàng như: Đi vay, cho vay, cung cấp các dịch vụ tài chính và các hoạt động thanh toán có liên quan, bảo lãnh. Theo Nghị định của Chính phủ số 59/2009/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Ngân hàng thương mại thì “Ngân hàng thương mại là tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật” (Nghị định số 59/2009/NĐ-CP, 2009 ). Theo Điều 4 của Luật các Tổ chức tín dụng, số 47/2010/QH12, quy định thì “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này.
Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã”. Và “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: a) Nhận tiền gửi; b) Cấp tín 13 dụng; c) Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”. Như vậy, với tư cách là tổ chức tài chính trung gian, cung ứng các dịch vụ tài chính và kinh doanh tiền tệ, khái niệm NHTM có thể được hiểu từ nhiều góc độ khác nhau. Trong phạm vi của luận văn này, khái niệm về NHTM được tiếp cận thông qua các hoạt động cơ bản và chức năng của nó và được hiểu: “NHTM là tổ chức kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động chủ yếu của nó là đi vay và cho vay trên thị trường tài chính và cung cấp các dịch vụ thanh toán trong nền kinh tế”.
Hoạt động của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển hệ thống ngân hàng thương mại đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Thông qua hoạt động tín dụng thì ngân hàng thương mại tạo lợi ích cho người gửi tiền, người vay tiền và cho cả ngân hàng thông qua chênh lệch lãi suất mà thu được lợi nhuận cho ngân hàng. Chức năng trung gian tín dụng: Được xem là chức năng quan trọng nhất của Ngân hàng thương mại.
Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa người thừa vốn và người có nhu cầu về vốn. Với chức năng này, ngân hàng thương mại vừa đóng vai trò nhận tiền gửi, vừa đóng vai trò là người cho vay và hưởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: Người gửi tiền và người đi vay. Cho vay luôn là hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng thương mại, mang đến lợi nhuận lớn nhất cho ngân hàng thương mại. Chức năng trung gian thanh toán: NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc 14 nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của họ.
Các NHTM cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán tiện lợi như séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ rút tiền, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng… Tùy theo nhu cầu, khách hàng có thể chọn cho mình phương thức thanh toán phù hợp. Nhờ đó mà các chủ thể kinh tế không phải giữ tiền trong túi, mang theo tiền để gặp chủ nợ, gặp người phải thanh toán dù ở gần hay xa mà họ có thể sử dụng một phương thức nào đó để thực hiện các khoản thanh toán. Do vậy các chủ thể kinh tế sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí, thời gian, lại đảm bảo thanh toán an toàn. Chức năng này vô hình trung đã thúc đẩy lưu thông hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ lưu chuyển vốn, từ đó góp phần phát triển kinh tế.
Chức năng tạo tiền: Là chức năng quan trọng, phản ánh rõ bản chất của NHTM. Mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận chẳng hạn như yêu cầu chính cho sự tồn tại và phát triển của mình, các NHTM với nghiệp vụ kinh doanh mang tính đặc thù của mình đã vô hình trung thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế. Chức năng tạo tiền được thực thi trên cơ sở hai chức năng khác của NHTM là chức năng tín dụng và chức năng thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động được để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn được coi là một bộ phận của tiền giao dịch, được họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ… Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội.
Ngân hàng thương mại tạo tiền phụ thuộc vào tỉ lệ dự trữ bắt buộc của ngân hàng trung ương đã áp dụng đối với NHTM. Do vậy ngân hàng trung ương có thể tăng tỉ lệ này khi lượng cung tiền vào nền kinh tế lớn. Rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại Rủi ro (RR) của NHTM rất đa dạng, không chỉ gây tổn thất về vốn, tài sản mà còn ảnh hưởng xấu đến mức độ tín nhiệm và thương hiệu của các ngân hàng. Theo 15 quy định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), hiện các ngân hàng thương mại đang tiềm ẩn những loại rủi ro trọng yếu gồm: Rủi ro tín dụng (RRTD), rủi ro hoạt động (RRHĐ), rủi ro thị trường (RRTT), rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng, rủi ro thanh khoản, rủi ro tập trung và các rủi ro khác phát sinh từ hoạt động trọng yếu.
Trong đó, rủi ro hoạt động là loại rủi ro có mặt trong hầu hết các hoạt động của ngân hàng và tác động lại khó lường nhất.1: Mô hình về rủi ro của ngân hàng thương mại Nguồn: Basel II (2004) 1. Định nghĩa rủi ro hoạt động, đặc trưng và cách phân biệt với các loại rủi ro khác Định nghĩa: Rủi ro hoạt động là tình trạng rủi ro do xuất phát từ việc các quy trình nội bộ quy định bị sai sót hoặc không đầy đủ do yếu tố con người, hay do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài làm tổn hại về tài chính, (Phan Thị Hoàng Yến, 2021). Rủi ro hoạt động bao gồm rủi ro pháp lý và không bao gồm rủi ro danh tiếng và rủi ro chiến lược; Đặc trưng: Rủi ro hoạt động được đặc trưng bởi tần suất/khả năng xảy ra và chi phí/mức độ ảnh hưởng. Khi đánh giá rủi ro hoạt động, người ta luôn quan tâm tới hai khía cạnh: Thứ nhất, rủi ro có lặp lại thường xuyên hay không; và thứ hai là, mỗi khi xảy ra thì tổn thất mà rủi ro gây ra là lớn hay nhỏ, có ảnh hưởng thế nào đến kết quả hoạt động hay mục tiêu kinh doanh của ngân hàng.
Có những rủi ro có tần suất cao nhưng mức độ ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của ngân hàng lại thường thấp. Ngược lại, có những rủi ro rất ít có khả năng xảy ra nhưng một khi nó xảy ra thì phạm vi ảnh hưởng và chi phí khắc phục rất lớn, gây hậu quả nghiêm trọng, thậm chí có thể làm phá sản một ngân hàng. 16 Có thể nói, những rủi ro trong hoạt động của ngân hàng ngoài việc gây thiệt hại cho chính ngân hàng, nó còn làm ảnh hưởng tới danh tiếng và uy tín của ngân hàng. Do đó, việc kiểm soát rủi ro hoạt động của NH thực sự là cấp thiết và quan trọng.
Điều này sẽ giúp NH kinh doanh một cách hiệu quả và an toàn. Phân biệt rủi ro hoạt động với rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường RRTD là rủi ro Ngân hàng bị tổn thất do các KH vay của ngân hàng và các đối tác khác không sẵn sàng hoặc không thể hoàn thành các nghĩa vụ theo Hợp đồng. Ví dụ: KH bị bắt do liên quan đến đường dây kinh doanh ma túy/cá độ quy mô lớn; KH kinh doanh thua lỗ, hoạt động sản xuất kinh doanh suy giảm, có khả năng chuyển nợ nhóm cao… RRTT là rủi ro ngân hàng chịu ảnh hưởng bất lợi bởi những biến động trong các thị trường chứng khoán, lãi suất, tỷ giá hối đoái hay giá cả hàng hoá. Ví dụ: Lãi suất thay đổi theo chiều hướng bất lợi, ngân hàng sẽ chịu lỗ/không đảm bảo được mục tiêu lợi nhuận… (Nguyễn Thị Mùi, 2010) RRHĐ bắt nguồn từ 4 nguyên nhân gồm: Con người, quy trình, hệ thống và các yếu tố bên ngoài.
RRHĐ đồng hành cùng RRTD và RRTT trong các hoạt động của ngân hàng nhưng RRHĐ cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến RRTD và RRTT.