CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Tính cấp thiết về mặt lý luận Gắn liền với sự ra đời, phát triển của một tổ chức hoạt động quản lý nói chung cũng như quản lý tài chính nói riêng có chức năng kiểm tra, kiểm soát luôn giữ vai trò quan trọng thực hiện chủ yếu trong KSNB của tổ chức. Trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế ngân hàng thương mại (NHTM) có vai trò rất quan trọng cho việc cung cấp vốn cho các dự án cũng như hoạt động sản xuất kinh doanh của Doanh Nghiệp (DN), cá nhân. Bên cạnh đó cũng có nhiều thách thức để mở ra cơ hội học hỏi kinh nghiệm quản lý, giao lưu, hợp tác cũng như các công nghệ khoa học từ các NHTM của các quốc gia phát triển.
Từ đó NHTM trong nước sẽ tự nâng cao tính cạnh tranh, hoạt động an toàn hiệu quả, tồn tại bền vững trong môi trường mới. Nếu NHTM Việt Nam không kịp thời đổi mới sẽ không cạnh tranh và bắt kịp với các NHTM nước ngoài có nhiều thế mạnh như nghiệp vụ, chuyên môn và khả năng chăm sóc khách hàng trình thì nguy cơ rủi ro, tổn thất sẽ cao hơn. Để tránh được các rủi ro các NHTM phải đặt kiểm soát nội (KSNB) là một trong những hoạt động chính, thường xuyên trong điều hành tổ chức. Việc KSNB hữu hiệu sẽ đảm bảo cho ngân hàng tuân thủ đúng quy định, luật pháp, kế hoạch, thủ tục, chế độ của ngành đồng thời phát hiện kịp thời ngăn chặn, sửa chữa các sai phạm cũng như vi phạm trong ngành ngân hàng.
Chính bởi những KSNB chặt chẽ sẽ giúp ngân hàng ngày càng phát triển và đạt được những kỳ vọng, mục tiêu của ngành ngân hàng. Tính cấp thiết về mặt thực tiễn Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công thương Việt Nam (VietinBank) là NHTM hàng đầu trong nước. Ngân hàng cung cấp đa dạng sản phẩm dịch vụ tài chính đáp ứng nhu cầu của khách hàng và các tổ chức. VietinBank là ngân hàng thương mại Việt Nam đầu tiên mở chi nhánh hoạt động tại Châu Âu.
Ngoài việc chú trọng với 2 những lợi thế có sẵn về mặt công nghệ thông tin, ngân hàng còn không ngừng phát triển thêm nhiều dịch vụ tiện ích, nhiều sản phẩm tốt và điều kiện thuận lợi để phục vụ nhu cầu của khách hàng trong thời đại ngày nay. Với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ về ngành nghề, quy mô và sự đa dạng của sản phẩm dịch vụ nên các yêu cầu KSNB càng được chú trọng hơn. Nếu KSNB tốt là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của ngân hàng và duy trì hình ảnh tốt đối với khách hàng, đối tác và các nhà đầu tư. Một trong những vấn đề được VietinBank đặt lên hàng đầu là vấn đề an toàn trong hoạt động tín dụng.
Mặc dù hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) tại ngân hàng luôn luôn tăng cường, thế nhưng việc phát hiện, nhận diện và ngăn chặn các loại rủi ro chưa đạt nhiều hiệu quả. Một trong những vấn đề cấp thiết đối với hệ thống VietinBank chính là Việc hoàn thiện hệ thống KSNB tốt và phù hợp với hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Vì thế, tôi chọn đề tài “Kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Công thương Việt Nam” để làm luận văn thạc sĩ. Tổng quan tình hình nghiên cứu Các kết quả nghiên cứu ở nước ta đã cung cấp một hệ thống lý thuyết, lý luận chung về KSNB phục vụ rất nhiều kiến thức cho công tác giảng dạy tại các trường đại học chuyên ngành kinh tế, kế toán – kiểm toán chứ chưa vận dụng cụ thể tại từng loại hình đơn vị nào.
Trên cơ sở nhận thức được tầm quan trọng của KSNB đối với các hoạt động của ngân hàng thương mại, đến nay đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề trên tại ngân hàng thương mại ở các góc độ và mục đích khác nhau. Các đề tài đã đóng góp được nhiều giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của KSNB trong các NHTM. Các đề tài đã nghiên cứu và đề xuất các biện pháp nhằm cải thiện KSNB như: Đỗ Thị Bích Phượng (2014) với công trình “Hoàn thiện hệ thống kiểm tra, kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam”. Tác giả Phượng đã nêu ra các nội dung cơ bản của KSNB và đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện 3 KSNB cho trụ sở chính của Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam.
Thế nhưng, tác giả Phượng đã thực hiện nghiên cứu với phạm vi là toàn bộ ngân hàng VietinBank mà chưa đi sâu vào từng chi nhánh cụ thể của ngân hàng để nghiên cứu về KSNB. Tác giả Nguyễn Tất Lê Ngân (2016) với luận văn thạc sỹ kinh tế: “Kiểm soát nội bộ hoạt động tín dụng tại Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam - Chi nhánh Thừa Thiên Huế”. Luận văn trên được bảo vệ tại trường Học viện Hành chính Quốc gia. Đề tài tác giả thực hiện đã hệ thống hóa đầy đủ các vấn đề lý luận căn bản về KSNB hoạt động tín dụng của các NHTM.
Tác giả đã sử dụng nhiều nguồn tài liệu khác nhau nên kết quả của đề tài này có thể dùng như tài liệu tham khảo về lĩnh vực KSNB hoạt động tín dụng tại NHTM. Từ đó, các nhà quản lý có thể hoàn thiện quản trị rủi ro tín dụng của Ngân hàng, nâng cao tính bảo mật và hiệu quả trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Dựa trên kết quả của đề tài mà các nhà quản lý tại VietinBank Nam Thừa Thiên Huế Các vận dụng giải pháp vào thực tiễn để đưa ra các quyết định đúng đắn và chính sách phù hợp với tình hình thực tế tại ngân hàng. Trần Thị Huyền Trang (2017) với đề tài “Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam- Chi nhánh Hoàng Mai”.
Tác giả đã hệ thống đầy đủ như các nội dung sau đây: lý luận chung về hệ thống KSNB tại NHTM, thực trạng KSNB khi tác giả công tác, đánh giá thực trạng tại ngân hàng và đưa ra giải pháp hoàn thiện. Dựa trên quá trình đánh giá và nghiên cứu tác giả đã thể hiện 5 yếu tố quan trọng của KSNB: đánh giá rủi ro; các hoạt động kiểm soát; môi trường kiểm soát; hệ thống thông tin; truyền thông và giám sát. Thế nhưng, tác giả chỉ dừng lại ở việc mô tả các nội dung công việc được triển khai tại ngân hàng. Tác giả cũng chưa thực hiện nghiên cứu và phân tích sâu các hạn chế phát sinh trong quá trình công tác ở phần đánh giá thực trạng hệ thống KSNB Bùi Mai Phương (2019) với công trình “Kiểm soát nội bộ hoạt động tín dụng tại Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam – Chi nhánh Bãi Cháy”.
Trong nghiên cứu của mình tác giả đã đề cập đến những rủi ro, mục tiêu phát hiện và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động tín dụng nhằm giúp Viettinbank chi nhánh Bãi Cháy cần xây dựng các bộ phận nghiên cứu, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến việc KSNB nhằm nhận 4 diện rủi ro và tham mưu cho ban điều hành. Các luận văn trên đều hệ thống hóa các nội dung cơ bản của KSNB gắn với 5 thành phần. Nếu so với các bài nghiên cứu trước đây nội dung cơ bản của KSNB chỉ gắn với 4 thành phần. Nhờ kế thừa các công trình nghiên cứu trước đây, tác giả sẽ nghiên cứu KSNB tại ngân hàng VietinBank một cách toàn diện hơn trong quá trình hộp nhập của các ngân hàng quốc tế đang du nhập vào thị trường Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát Xác định những nội dung cư bản về KSNB. Qua đó, tìm hiểu thực tế KSNB tại VietinBank và đưa ra các khuyến nghị hoàn thiện KSNB. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể Thứ nhất, xác định các nội dung cơ bản về KSNB trong NHTM.
Thứ hai, nhận diện và đánh giá thực trạng KSNB tại ngân hàng VietinBank. Từ các đánh giá và đo lường mà có thể chỉ ra ưu và nhược điểm của KSNB tại đơn vị thực hiện nghiên cứu. Thứ ba, đề xuất các giải pháp để hoàn thiện KSNB tại ngân hàngVietinBank. Câu hỏi nghiên cứu Để xác định đúng trọng tâm và thỏa mãn các mục tiêu thì nghiên cứu này được thực hiện để đưa ra câu trả lời cho các câu hỏi sau đây: Thứ nhất, các nội dung cơ bản nào liên quan đến KSNB trong NHTM? Thứ hai, thực tế tại VietinBank KSNB được thực hiện và triển khai như thế nào? Thứ ba, để hoàn thiện KSNB tại VietinBank cần thực hiện những giải pháp nào? 1.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu + Không gian: ngân hàng VietinBank + Thời gian: thông tin và dữ liệu được thu thập từ năm 2018 đến năm 2020 5 + Nội dung: 5 thành phần nội dung mà KSNB nghiên cứu gồm: Môi trường kiểm soát; Hoạt động kiểm soát; Hoạt động giám sát; Đánh giá rủi ro; Thông tin và truyền thông. Phương pháp nghiên cứu 1.
Phương pháp thu thập dữ liệu Dữ liệu dùng trong luận văn: dữ liệu sơ cấp, dữ liệu thứ cấp + Dữ liệu thứ cấp: Gồm các công trình nghiên cứu, đề tài, bài báo, hội thảo, tài liệu giáo trình có liên quan đến KSNB được thu thập. Thêm vào đó, dữ liệu còn được thu thập từ các văn bản pháp luật, quy định của Nhà nước, chính sách nội bộ, thủ tục kiểm soát,… của ngân hàng VietinBank liên quan đến KSNB. + Dữ liệu sơ cấp: Dữ liệu thu thập trong quá trình trao đổi với phòng kiểm soát, phòng kế toán, Ban lãnh đạo, … tại ngân hàng VietinBank. Ngoài các dữ liệu trên, tác giả còn chú trọng vào 5 thành phần của KSNB gồm: Môi trường kiểm soát; hoạt động kiểm soát; đánh giá rủi ro; thông tin & truyền thông và các hoạt động giám sát.
Để có cái nhìn sát thực tế về các thành phần KSNB, tác giả đã tiến hành quan sát các hoạt động kinh doanh tại nơi thực hiện nghiên cứu. Phương pháp xử lý dữ liệu Để giải quyết nội dung của đề tài, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, cụ thể như sau: - Chương 2: Dùng phương pháp tổng hợp lý thuyết, hệ thống các lý luận từ các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế về KSNB. Phân tích các yếu tố cấu thành KSNB, thực trạng về KSNB một số đơn vị trong lĩnh vực ngân hàng. - Chương 3: Thực hiện phương pháp tổng hợp số liệu, phân tích đánh giá thực trạng tổ chức KSNB.