Khóa luận: Phát triển cho vay không tài sản đảm bảo cho DNVVN tại VPBank

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp phát triển hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với doanh nghiệp vừa và, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Trường học: Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Thịnh Vượng
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Khóa Luận Tốt Nghiệp Phát Triển Hoạt Động Cho Vay Không Áp Dụng Biện Pháp Đảm Bảo Đối Với Doanh Nghiệp Vừa Và Nhỏ Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Thịnh Vượng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN CỦA TÁC GIẢ
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp thu thập dữ liệu và xử lý thông tin
• Kết cấu của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY KHÔNG ÁP DỤNG BIỆN PHÁP ĐẢM BẢO ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Tổng quan về NHTM
• 1.1.1. Khái quát về NHTM
• 1.1.2. Các hoạt động cơ bản của NHTM
• 1.2. Tổng quan về DNVVN
• 1.2.1. Khái niệm về DNVVN
• 1.2.2. Vai trò của các DNVVN đối với nền kinh tế
• 1.2.3. Xu hướng phát triển hiện nay của các DNVVN
• 1.3. Hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN của NHTM
• 1.3.1. Khái niệm về hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN
• 1.3.2. Phân loại hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN
• 1.3.3. Đặc điểm hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN
• 1.3.4. Quy trình hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN của NHTM
• 1.3.5. Phát triển hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN
• 1.3.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN
• 1.4. RỦI RO VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG
• 1.4.1. Định nghĩa rủi ro
• 1.4.2. Quá trình kiểm soát rủi ro
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHO VAY KHÔNG ÁP DỤNG BIỆN PHÁP BẢO ĐẢM ĐỐI VỚI DNVVN TẠI NH TMCP VIỆT NAM THỊNH VƯỢNG VPBANK
• 2.1. Tổng quan về NH TMCP Việt Nam Thịnh Vượng
• 2.1.1. Quá trình hình thành và phát triển
• 2.1.2. Cơ cấu tổ chức
• 2.1.3. Tình hình hoạt động kinh doanh
• 2.2. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHO VAY KĐB DNVVN TẠI NH TMCP VIỆT NAM THỊNH VƯỢNG
• 2.2.1. Chính sách tín dụng liên quan đến hoạt động cho vay KĐB DNVVN
• 2.2.2. Nguyên tắc chung của hoạt động cấp tín dụng
• 2.2.3. Quy trình cho vay KĐB DNVVN
• 2.2.4. Quy định chung về sản phẩm cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với DNVVN
• 2.2.5. Thực trạng hoạt động cho vay KĐB DNVVN
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY KHÔNG ÁP DỤNG BIỆN PHÁP ĐẢM BẢO ĐỐI VỚI DNVVN TẠI NH TMCP VIỆT NAM THỊNH VƯỢNG
• 3.1. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY KĐB DNVVN TẠI NH TMCP VIỆT NAM THỊNH VƯỢNG
• 3.1.1. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực
• 3.1.2. Rút ngắn thời gian phê duyệt tập trung
• 3.1.3. Xây dựng hệ thống công nghệ thông tin mạnh mẽ, đồng bộ
• 3.1.4. Áp dụng hệ thống kiểm soát chất lượng
• 3.1.5. Đa dạng phương thức cho vay
• 3.1.6. Đẩy mạnh hoạt động marketing và mở rộng mạng lưới phủ sóng
• 3.2. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI CÁC ĐƠN VỊ CÓ LIÊN QUAN
• 3.2.1. Kiến nghị đối với cơ quan quản lý Nhà nước
• 3.2.2. Kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.2.3. Kiến nghị đối với các DNVVN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh hoạt động cho vay không đảm bảo đối với DNVVN

Hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) là một giải pháp tài chính then chốt, mở ra cơ hội phát triển cho phân khúc doanh nghiệp chiếm tới 95% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam. Theo thống kê, DNVVN đóng góp khoảng 45% vào GDP cả nước, nhưng có đến 70% trong số đó gặp rào cản trong việc tiếp cận vốn của SME từ các ngân hàng thương mại (NHTM). Nguyên nhân chính xuất phát từ việc thiếu hụt tài sản đảm bảo, một yêu cầu gần như bắt buộc trong các sản phẩm tín dụng truyền thống. Hình thức cho vay không tài sản đảm bảo ra đời như một lời giải cho bài toán này, thay vì dựa vào tài sản hữu hình, ngân hàng sẽ dựa vào uy tín, năng lực tài chính và phương án kinh doanh khả thi của doanh nghiệp để ra quyết định cấp vốn. Đây là một bước tiến quan trọng, không chỉ hỗ trợ vốn cho SME mà còn thúc đẩy sự năng động của toàn bộ nền kinh tế, tạo ra một sân chơi công bằng hơn cho các doanh nghiệp non trẻ nhưng đầy tiềm năng. Việc phát triển mạnh mẽ hoạt động này đòi hỏi các NHTM phải xây dựng một quy trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp chặt chẽ và mô hình quản trị rủi ro hiện đại.

1.1. Vai trò của tín dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Tín dụng ngân hàng đóng vai trò như mạch máu nuôi dưỡng sự sống và phát triển của DNVVN. Nguồn vốn này giúp doanh nghiệp giải quyết các nhu cầu cấp thiết như bổ sung vốn lưu động, thanh toán chi phí vận hành, đầu tư máy móc, mở rộng quy mô sản xuất. Khi việc tiếp cận vốn của SME được khơi thông, các doanh nghiệp có thể nắm bắt cơ hội kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thêm nhiều việc làm cho xã hội. Đặc biệt, đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp hoặc hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, nơi tài sản chủ yếu là vô hình, các sản phẩm tín dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ không cần tài sản thế chấp là cứu cánh duy nhất. Sự hỗ trợ kịp thời từ ngân hàng giúp hiện thực hóa các ý tưởng kinh doanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và góp phần vào sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.

1.2. Đặc điểm của hình thức cho vay tín chấp doanh nghiệp

Hình thức cho vay tín chấp doanh nghiệp có những đặc điểm riêng biệt so với cho vay thế chấp. Thứ nhất, tài sản đảm bảo chính là uy tín và dòng tiền của doanh nghiệp. Ngân hàng sẽ đánh giá dựa trên lịch sử hoạt động, báo cáo tài chính, hợp đồng kinh tế và phương án sử dụng vốn. Thứ hai, lãi suất vay tín chấp SME thường cao hơn so với khoản vay có tài sản đảm bảo để bù đắp cho rủi ro gia tăng mà ngân hàng phải đối mặt. Thứ ba, hạn mức và thời gian vay thường ngắn hơn, chủ yếu phục vụ các nhu cầu vốn ngắn hạn. Cuối cùng, quy trình và điều kiện vay vốn doanh nghiệp có phần linh hoạt và thời gian giải ngân nhanh hơn, giúp doanh nghiệp đáp ứng kịp thời các nhu cầu vốn đột xuất. Đây là một sản phẩm tài chính đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về ngành nghề kinh doanh của khách hàng từ phía ngân hàng.

II. Thách thức trong cho vay không tài sản đảm bảo và rủi ro

Phát triển hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đi kèm với không ít thách thức và rủi ro cho các NHTM. Rào cản lớn nhất là sự thiếu minh bạch trong thông tin tài chính của nhiều DNVVN. Hệ thống sổ sách kế toán chưa chuẩn mực, báo cáo tài chính thiếu kiểm toán khiến công tác thẩm định tín dụng doanh nghiệp trở nên khó khăn và thiếu chính xác. Điều này làm tăng nguy cơ ra quyết định sai lầm. Bên cạnh đó, quy mô nhỏ và sức đề kháng yếu của DNVVN trước những biến động thị trường cũng là một yếu tố rủi ro. Khi kinh tế gặp khó khăn, các doanh nghiệp này dễ bị tổn thương, dẫn đến khả năng trả nợ suy giảm và phát sinh nợ xấu doanh nghiệp vừa và nhỏ. Do đó, việc xây dựng một hệ thống quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả, kết hợp giữa công nghệ và chuyên môn con người, là yếu tố sống còn để phát triển bền vững mảng dịch vụ này. Ngân hàng phải liên tục cập nhật và hoàn thiện các mô hình đánh giá để nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro tiềm ẩn.

2.1. Phân tích thực trạng cho vay SME hiện nay

Thực trạng cho vay SME tại Việt Nam cho thấy một bức tranh tương phản. Nhu cầu vốn của khu vực này là rất lớn, nhưng tỷ lệ được đáp ứng còn khiêm tốn. Khóa luận của tác giả Lê Bích Nga trích dẫn số liệu của NHNN cho thấy "tỷ lệ dư nợ cho DNVVN chỉ chiếm trung bình khoảng 22-25% tổng dư nợ cho vay toàn bộ nền kinh tế trong giai đoạn 2012-2017". Điều này chỉ ra rằng phần lớn DNVVN vẫn chưa thể tiếp cận được nguồn vốn chính thức. Các rào cản chính bao gồm thủ tục vay vốn phức tạp, yêu cầu về tài sản đảm bảo nghiêm ngặt và sự e ngại từ chính các ngân hàng về rủi ro tín dụng. VPBank là một trong số ít những ngân hàng tiên phong nhận thấy tiềm năng và quyết tâm theo đuổi phân khúc này, tạo ra một hướng đi khác biệt trên thị trường.

2.2. Nhận diện các rủi ro và nợ xấu doanh nghiệp tiềm ẩn

Rủi ro chính trong hoạt động này là rủi ro tín dụng, tức khả năng doanh nghiệp không thể hoàn trả nợ gốc và lãi đúng hạn. Rủi ro này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: năng lực quản trị yếu kém của chủ doanh nghiệp, phương án kinh doanh không hiệu quả, hoặc tác động tiêu cực từ môi trường vĩ mô. Việc không có tài sản đảm bảo để xử lý khi phát sinh nợ quá hạn khiến tổn thất của ngân hàng có thể rất lớn. Do đó, việc phân loại và quản lý nợ xấu doanh nghiệp vừa và nhỏ là cực kỳ quan trọng. Ngân hàng cần có hệ thống cảnh báo sớm, theo dõi sát sao tình hình hoạt động của khách hàng sau khi giải ngân và có các biện pháp can thiệp kịp thời như tái cơ cấu nợ, tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp khi gặp khó khăn, thay vì chờ đến khi khoản vay không thể thu hồi.

III. Phương pháp thẩm định tín dụng doanh nghiệp tại VPBank

Để thành công trong phân khúc rủi ro cao, VPBank đã xây dựng một quy trình thẩm định và phê duyệt tín dụng riêng biệt, linh hoạt và hiệu quả. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở việc kết hợp giữa phân tích tài chính truyền thống và các phương pháp phi tài chính. Thay vì chỉ tập trung vào các con số trên báo cáo, VPBank chú trọng đánh giá các yếu tố định tính như kinh nghiệm và năng lực của ban lãnh đạo, uy tín trên thị trường, chất lượng của sản phẩm/dịch vụ, và tiềm năng của ngành nghề kinh doanh. Mô hình trung tâm bán hàng trực tiếp (HUB) được xem là một sáng kiến đột phá, cho phép đội ngũ chuyên viên tiếp cận trực tiếp, tìm hiểu sâu về mô hình kinh doanh của khách hàng. Quá trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra hồ sơ mà còn là một quá trình khảo sát thực tế, phỏng vấn và đánh giá toàn diện. Cách tiếp cận này giúp VPBank có cái nhìn sâu sắc và chính xác hơn về khả năng trả nợ của doanh nghiệp, từ đó tự tin đưa ra các giải pháp tín dụng cho SME phù hợp.

3.1. Quy trình và điều kiện vay vốn doanh nghiệp tại VPBank

Quy trình cho vay tại VPBank được thiết kế để rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ nhưng vẫn đảm bảo tính chặt chẽ. Quy trình chung bao gồm các bước: tiếp nhận hồ sơ, thẩm định sơ bộ, thẩm định chi tiết tại địa điểm kinh doanh, trình duyệt cấp tín dụng, ký hợp đồng và giải ngân. Về điều kiện vay vốn doanh nghiệp, VPBank tập trung vào các tiêu chí như: thời gian hoạt động tối thiểu (thường từ 1-2 năm), có doanh thu ổn định được chứng minh qua sao kê tài khoản ngân hàng hoặc báo cáo thuế, và chủ doanh nghiệp không có lịch sử nợ xấu. Đặc biệt, chính sách tín dụng VPBank tỏ ra linh hoạt khi chấp nhận các doanh nghiệp siêu nhỏ với doanh thu thấp, một phân khúc mà hầu hết các ngân hàng khác đều bỏ qua. Điều này cho thấy chiến lược rõ ràng của VPBank trong việc khai thác thị trường ngách tiềm năng.

3.2. Áp dụng mô hình chấm điểm tín dụng hiện đại

Bên cạnh việc thẩm định định tính, VPBank là một trong những ngân hàng tiên phong áp dụng mô hình chấm điểm tín dụng (credit scoring) tự động cho phân khúc DNVVN. Hệ thống này sử dụng thuật toán để phân tích một lượng lớn dữ liệu đầu vào, bao gồm thông tin tài chính, lịch sử giao dịch, thông tin từ trung tâm CIC, và cả các dữ liệu phi truyền thống. Dựa trên kết quả phân tích, hệ thống sẽ đưa ra một điểm số tín nhiệm cho mỗi doanh nghiệp. Điểm số này là một cơ sở quan trọng giúp chuyên viên tín dụng và cấp phê duyệt đưa ra quyết định nhanh chóng và khách quan hơn. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả cho vay mà còn chuẩn hóa quy trình, giảm thiểu sai sót do yếu tố con người và tăng cường khả năng quản lý rủi ro tín dụng một cách hệ thống.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả cho vay tín chấp doanh nghiệp

Để phát triển hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo một cách bền vững, việc liên tục cải tiến và đưa ra các giải pháp toàn diện là yêu cầu bắt buộc. Các giải pháp này cần tập trung vào ba trụ cột chính: con người, quy trình và công nghệ. Về con người, cần nâng cao hiệu quả cho vay thông qua việc đào tạo và phát triển đội ngũ chuyên viên có kiến thức sâu rộng về tài chính doanh nghiệp và am hiểu đa dạng các ngành nghề. Về quy trình, cần đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian phê duyệt nhưng không làm giảm chất lượng thẩm định. Về công nghệ, việc đầu tư vào hệ thống thông tin mạnh mẽ, phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng các mô hình chấm điểm tín dụng ngày càng tinh vi là xu hướng tất yếu. Sự kết hợp hài hòa giữa ba yếu tố này sẽ tạo ra một lợi thế cạnh tranh vượt trội, giúp ngân hàng vừa mở rộng thị phần, vừa kiểm soát tốt rủi ro.

4.1. Đa dạng hóa các sản phẩm cho vay SME của VPBank

Một trong những giải pháp tín dụng cho SME hiệu quả là không ngừng đa dạng hóa danh mục sản phẩm. Thay vì chỉ có một gói vay tín chấp chung, ngân hàng cần thiết kế các sản phẩm cho vay SME của VPBank chuyên biệt, phù hợp với đặc thù của từng ngành nghề. Ví dụ, sản phẩm cho vay theo chuỗi cung ứng, tài trợ nhà thầu, cho vay dựa trên các hợp đồng đầu ra, hoặc các gói vay ưu đãi cho doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, xuất khẩu. Việc cá nhân hóa sản phẩm không chỉ đáp ứng tốt hơn nhuCầu của khách hàng mà còn giúp ngân hàng kiểm soát dòng tiền hiệu quả hơn, từ đó giảm thiểu rủi ro. Sự đa dạng này cũng thể hiện sự thấu hiểu thị trường và nâng cao vị thế thương hiệu của ngân hàng.

4.2. Tăng cường công tác quản lý rủi ro tín dụng sau vay

Công tác quản lý rủi ro tín dụng không chỉ dừng lại ở khâu thẩm định trước khi cho vay. Giai đoạn giám sát sau giải ngân có vai trò cực kỳ quan trọng, đặc biệt với các khoản vay không có tài sản đảm bảo. Ngân hàng cần xây dựng một hệ thống theo dõi sức khỏe tài chính của doanh nghiệp một cách định kỳ, ví dụ như yêu cầu cung cấp báo cáo nhanh hàng quý, theo dõi biến động dòng tiền qua tài khoản. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như doanh thu sụt giảm, phát sinh nợ quá hạn với nhà cung cấp, ngân hàng cần chủ động tiếp cận để tìm hiểu nguyên nhân và đưa ra các biện pháp hỗ trợ kịp thời. Quản lý sau vay tốt giúp ngăn chặn các khoản nợ từ nhóm 2, 3 chuyển thành nợ xấu doanh nghiệp vừa và nhỏ (nhóm 4, 5).

V. Phân tích hiệu quả cho vay DNVVN không đảm bảo tại VPBank

Giai đoạn 2015-2017 đánh dấu sự tăng trưởng vượt bậc của VPBank trong mảng cho vay DNVVN không áp dụng biện pháp đảm bảo. Theo số liệu từ khóa luận, ngân hàng đã đạt được những kết quả ấn tượng cả về quy mô và hiệu quả. Việc mạnh dạn đi vào phân khúc mà nhiều đối thủ e ngại đã mang lại cho VPBank một thị trường rộng lớn và tiềm năng tăng trưởng tín dụng SME cao. Báo cáo thường niên 2016 của VPBank ghi nhận "sự tăng trưởng dư nợ của phân khúc doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm hơn 30% trên tổng dư nợ khối DNVVN". Thành công này không chỉ đến từ việc đưa ra các sản phẩm phù hợp mà còn nhờ vào một mô hình kinh doanh linh hoạt và hệ thống quản trị rủi ro chất lượng. Các chỉ số về dư nợ, số lượng hợp đồng mới và lợi nhuận đều cho thấy một xu hướng phát triển tích cực, khẳng định chiến lược của VPBank là hoàn toàn đúng đắn. Đây là một minh chứng thực tiễn cho thấy cho vay không tài sản đảm bảo có thể trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng cho các NHTM.

5.1. Đánh giá sự tăng trưởng tín dụng SME qua các năm

Các chỉ tiêu định lượng cho thấy sự tăng trưởng tín dụng SME tại VPBank là rất rõ rệt. Dư nợ cho vay không đảm bảo đối với DNVVN liên tục tăng mạnh qua các năm, phản ánh sự đón nhận của thị trường và nỗ lực mở rộng của ngân hàng. Số lượng hợp đồng mới ký kết hàng năm cũng là một minh chứng cho thấy độ phủ sóng và khả năng thu hút khách hàng của VPBank ngày càng được cải thiện. Sự tăng trưởng này không chỉ đến từ việc mở rộng mạng lưới mà còn từ việc tối ưu hóa chính sách tín dụng VPBank, làm cho sản phẩm trở nên hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn. Việc tập trung vào phân khúc DNVVN đã giúp VPBank tạo ra một nguồn doanh thu ổn định và bền vững, giảm sự phụ thuộc vào các khách hàng doanh nghiệp lớn.

5.2. Hiệu quả lợi nhuận và tỷ lệ nợ quá hạn thực tế

Mặc dù hoạt động trong một phân khúc rủi ro cao, VPBank đã quản lý khá tốt chất lượng tín dụng. Tỷ lệ nợ quá hạn, mặc dù có thể cao hơn so với cho vay thế chấp, nhưng vẫn được duy trì ở mức chấp nhận được nhờ hệ thống thẩm định và giám sát chặt chẽ. Quan trọng hơn, mức lãi suất vay tín chấp SME cao hơn đã giúp bù đắp rủi ro và mang lại biên lợi nhuận hấp dẫn. Lợi nhuận thu được từ hoạt động này đóng góp một phần ngày càng quan trọng vào tổng lợi nhuận của ngân hàng. Điều này chứng tỏ rằng, nếu được triển khai một cách bài bản với hệ thống quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả, cho vay tín chấp doanh nghiệp không chỉ là một hoạt động mang tính xã hội mà còn là một mảng kinh doanh có khả năng sinh lời cao, đóng góp tích cực vào việc nâng cao hiệu quả cho vay chung của toàn hệ thống.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số 7340201) của tác giả Lê Bích Nga, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Anh Tú tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (năm 2018), tập trung nghiên cứu hoạt động cấp tín dụng không có tài sản bảo đảm cho phân khúc doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank).

Bối cảnh thực tiễn được tác giả nêu rõ:

• Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến ngày 01/01/2017, cả nước có 518.452 doanh nghiệp đang hoạt động và riêng quý 1/2018 có thêm 10.839 doanh nghiệp đăng ký mới. Trong đó, DNVVN chiếm khoảng 95% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 45% vào GDP và tạo việc làm cho hơn 50% tổng lao động xã hội (chiếm 65% lao động khu vực tư nhân).
• Mặc dù giữ vị trí trọng yếu, khả năng tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng của nhóm doanh nghiệp này rất hạn chế. Dẫn số liệu từ Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam), tác giả chỉ ra rằng dư nợ cho vay DNVVN chỉ chiếm trung bình 22–25% tổng dư nợ nền kinh tế giai đoạn 2012–2017, đồng nghĩa với việc trên 70% DNVVN không thể tiếp cận nguồn vốn ngân hàng do thiếu tài sản bảo đảm, thủ tục phức tạp và sản phẩm tín dụng chưa tương thích.
• Trên thị trường, Maritime Bank từng thử nghiệm cho vay không tài sản bảo đảm từ năm 2013 nhưng đặt ngưỡng doanh thu tối thiểu 20 tỷ đồng/năm nên không mở rộng được tới nhóm DNVVN phổ thông. Nhận diện khoảng trống này, từ đầu năm 2015, VPBank bắt đầu giải ngân các khoản vay không áp dụng biện pháp bảo đảm (KBĐ) và mở rộng sang phân khúc doanh nghiệp siêu nhỏ có doanh thu dưới 05 tỷ đồng/năm thông qua mô hình trung tâm bán hàng trực tiếp (HUB). Đến năm 2016, phân khúc siêu nhỏ đã chiếm hơn 30% tổng dư nợ khối DNVVN của VPBank.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể:

1. Đánh giá hiệu quả kinh doanh và mức độ phủ sóng của hoạt động cho vay KBĐ đối với DNVVN tại VPBank từ giai đoạn khởi đầu đến năm 2017 nhằm làm rõ thực trạng và các yếu tố thúc đẩy tăng trưởng dư nợ.
2. Sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp thống kê mô tả để nhận diện các nhân tố nội tại ảnh hưởng đến hiệu quả cho vay KBĐ đối với khách hàng DNVVN (khác biệt với các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu tập trung vào khách hàng cá nhân).
3. Tổng hợp các kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân thực tế tại VPBank; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị thực tiễn cho cơ quan Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước, NHTM và chính các DNVVN.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với các DNVVN (đặc biệt là nhóm doanh nghiệp mới thành lập hoặc quy mô siêu nhỏ).
• Phạm vi không gian: Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng, trọng tâm khảo sát thực tế tại đơn vị thực tập là HUB Quận 11 và toàn hệ thống VPBank.
• Phạm vi thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu giai đoạn 2015–2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận và pháp lý dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các công trình khoa học chuyên ngành:

• Khung pháp lý: Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (Luật số 47/2010/QH12 quy định về hoạt động của NHTM, nghiệp vụ cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán); Luật Doanh nghiệp năm 2014 (Luật số 68/2014/QH13); Nghị định số 39/2018/NĐ-CP ngày 11/03/2018 quy định chi tiết một số điều của Luật Hỗ trợ DNVVN; Quyết định số 993/2001/QĐ-NHNN ngày 06/08/2001 và Thông tư số 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Ngân hàng Nhà nước về hoạt động cho vay; Thông tư số 02/2013/TT-NHNN về phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro.
• Lý thuyết chuyên ngành: Khái niệm DNVVN theo các tiêu chí lao động có bảo hiểm xã hội, tổng doanh thu và nguồn vốn; nghiên cứu của Harvie (2013) sử dụng mô hình xác suất tuyến tính về khả năng tiếp cận vốn của DNVVN tại 8 nước Đông Nam Á; số liệu cơ cấu ngành của Cục Xúc tiến thương mại (2012); lý luận về rủi ro và quản lý rủi ro 4 bước (Nhận dạng, Định lượng, Ra quyết định, Truyền thông rủi ro) theo Sim Segal (2011) cùng số liệu thống kê nguyên nhân sụt giảm giá trị doanh nghiệp từ Mercer Management Consulting.

Tiêu chí phân loại DNVVN (Nghị định 39/2018/NĐ-CP)	Lĩnh vực hoạt động	Lao động tham gia BHXH	Tổng doanh thu năm	Tổng nguồn vốn
Doanh nghiệp siêu nhỏ	Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; Công nghiệp, xây dựng	< 10 người	< 3 tỷ đồng	< 3 tỷ đồng
	Thương mại và dịch vụ	< 10 người	< 10 tỷ đồng	< 3 tỷ đồng
Doanh nghiệp nhỏ	Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; Công nghiệp, xây dựng	< 100 người	< 50 tỷ đồng	< 20 tỷ đồng
	Thương mại và dịch vụ	< 50 người	< 100 tỷ đồng	< 50 tỷ đồng
Doanh nghiệp vừa	Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; Công nghiệp, xây dựng	< 200 người	< 200 tỷ đồng	< 100 tỷ đồng
	Thương mại và dịch vụ	< 100 người	< 300 tỷ đồng	< 100 tỷ đồng

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu:

• Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính gồm: phương pháp tổng hợp tài liệu lý luận; phương pháp so sánh số liệu qua các năm; phương pháp phân tích nhân tố tác động đến hiệu quả kinh doanh của sản phẩm vay KBĐ. Công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu, vẽ bảng và biểu đồ gồm Microsoft Excel và Microsoft Word.
• Dữ liệu nghiên cứu bao gồm: Quy trình và chính sách tín dụng nội bộ của VPBank; Báo cáo tài chính hợp nhất các năm 2015, 2016, 2017 công bố trên cổng thông tin VPBank; Báo cáo phân tích chuyên viên hàng tháng; Số liệu quản trị và chỉ tiêu kinh doanh thực tế do Trưởng nhóm hỗ trợ cho vay KBĐ tại HUB Quận 11 cung cấp; cùng số liệu công bố từ Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ của Ngân hàng Thương mại

Chương này hệ thống hóa các khái niệm, đặc trưng và quy trình tín dụng không có tài sản bảo đảm đối với khối DNVVN:

• Tổng quan NHTM và DNVVN: Làm rõ 3 nghiệp vụ nền tảng của NHTM (huy động vốn chiếm 60–90% tổng nguồn tiền; cấp tín dụng chiếm 45–70% tổng tài sản; cung ứng dịch vụ thanh toán). Xác định DNVVN đóng vai trò làm thanh giảm sốc cho nền kinh tế, phát triển công nghiệp phụ trợ (trong đó 43% DN thuộc ngành sản xuất, 24% thương mại/phân phối) và là trụ cột kinh tế địa phương.
• Bản chất và đặc trưng cho vay KBĐ: Đây là hình thức cấp tín dụng dựa trên sự tín nhiệm và dòng tiền thay vì tài sản thế chấp hữu hình. Cho vay KBĐ có các đặc trưng: quan hệ tín dụng cần thời gian tích lũy; quyền chủ động thuộc về ngân hàng; uy tín và tính minh bạch của DN giữ vai trò quyết định; tín nhiệm là tài sản vô hình không thể thanh lý phát mại. Sản phẩm có hạn mức tương đối thấp, thời hạn ngắn (chủ yếu dưới 01 năm, tối đa 3–5 năm), lãi suất cao hơn thông thường để bù đắp chi phí thẩm định và rủi ro, mục đích sử dụng chủ yếu là bổ sung vốn lưu động có vòng quay 1–2 tháng.
• Quy trình 5 bước cấp tín dụng KBĐ: (1) Tiếp nhận hồ sơ vay vốn (ĐKKD, mẫu dấu, BCTC, CMND/hộ khẩu...); (2) Thẩm định tín dụng (uy tín, tư cách pháp lý, báo cáo thuế, lịch sử CIC, dòng tiền qua tài khoản); (3) Xét duyệt và ký kết hợp đồng tín dụng (phê duyệt cấp thẩm quyền hoặc Hội đồng tín dụng/tái thẩm định); (4) Giải ngân và kiểm soát sau vay (giám sát mục đích sử dụng vốn, phòng chống gian lận); (5) Thu nợ và đưa ra phán quyết tín dụng mới.
• Hệ thống 6 chỉ tiêu đánh giá phát triển: (1) Tổng dư nợ cho vay KBĐ DNVVN; (2) Cơ cấu dư nợ so với các phân khúc khác; (3) Số lượng hợp đồng phát sinh mới; (4) Số lượng sản phẩm đa dạng hóa; (5) Tỷ lệ nợ quá hạn (phân loại 5 nhóm nợ theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN); (6) Lợi nhuận mang lại.
• Lý luận về rủi ro và quản trị rủi ro: Phân loại 4 nhóm rủi ro (tài chính, chiến lược, hoạt động, bảo hiểm), trong đó nghiên cứu của Mercer chỉ ra rủi ro chiến lược chiếm 61%, hoạt động chiếm 33%, tài chính chiếm 6%. Quy trình quản trị rủi ro tín dụng gồm 4 bước: Nhận dạng rủi ro, Định lượng rủi ro, Ra quyết định về rủi ro và Truyền thông rủi ro (nội bộ và ra bên ngoài).

Chương 2: Thực trạng cho vay không áp dụng biện pháp bảo đảm đối với DNVVN tại NH TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank)

Chương 2 đi sâu phân tích lịch sử phát triển, cơ cấu tổ chức, bức tranh tài chính và thực trạng triển khai sản phẩm tín dụng KBĐ tại VPBank:

• Quá trình phát triển và cơ cấu tổ chức VPBank: Thành lập ngày 12/08/1993 với vốn điều lệ ban đầu 20 tỷ đồng, đến ngày 31/12/2017 vốn điều lệ đạt 15.706 tỷ đồng, quy mô mạng lưới gồm 53 chi nhánh, 163 phòng giao dịch và trên 21.000 cán bộ nhân viên, sở hữu 2 công ty con 100% vốn (VPBank AMC và FE Credit). Các cột mốc vận hành trọng yếu gồm: chuyển đổi hệ thống Core Banking T24 của Temenos Thụy Sỹ (2006); hợp tác với McKinsey tái cấu trúc bán lẻ hiện đại (2010); triển khai quản trị vốn theo chuẩn Basel II và lập Trung tâm Phân tích kinh doanh BICC (2014); ra mắt ngân hàng số Timo và đạt giải thưởng "Sản phẩm cho vay KĐB tốt nhất Việt Nam" từ The Asian Banker (2016).
• Cơ cấu nguồn vốn huy động: Năm 2017, tổng nguồn vốn huy động tăng 16,8% so với năm 2016. Tiền gửi khách hàng đạt 133.551 tỷ đồng (chiếm 56,4% tổng nguồn huy động). Đáng chú ý, VPBank đẩy mạnh huy động vốn dài hạn qua phát hành giấy tờ có giá (chứng chỉ tiền gửi) với mức tăng trưởng hơn 17.000 tỷ đồng (tăng 35,9% so với năm trước). Tiền gửi và vay các TCTD khác năm 2017 tăng 15,1% so với 2016 và tăng 86,9% so với 2015.

Cơ cấu nguồn vốn huy động của VPBank (Bảng 2.1)	Năm 2015 (Giá trị: Tỷ đồng)	Năm 2015 (Tỷ trọng)
Tiền gửi của khách hàng	130.271	76,4%
Tiền gửi và vay các TCTD khác	17.764	10,0%
- Tiền gửi của các TCTD khác	9.603	5,3%
- Vay các TCTD khác	8.161	4,7%
Phát hành giấy tờ có giá	21.860	12,9%
Vốn tài trợ, ủy thác đầu tư, cho vay TCTD chịu rủi ro	383	0,6%
Tổng cộng	170.278	100,0%

• Thực trạng triển khai sản phẩm cho vay KBĐ DNVVN: Tác giả phân tích chính sách tín dụng, quy định chung về đối tượng vay (yêu cầu báo cáo thuế tối thiểu 3 năm liền kề, tổng dư nợ tại các TCTD không vượt quá 5 tỷ đồng, không có nợ xấu trong 3 năm liên tiếp). Văn bản trình bày mô hình hoạt động bán hàng trực tiếp HUB, cơ cấu dư nợ theo nhóm ngành, hợp đồng giải ngân mới, tỷ lệ nợ quá hạn và khả năng sinh lời thực tế của sản phẩm cho vay KBĐ tại VPBank.

Chương 3: Giải pháp phát triển hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp đảm bảo đối với DNVVN tại NH TMCP Việt Nam Thịnh Vượng

Dựa trên kết quả phân tích hạn chế và nguyên nhân ở Chương 2, chương này đưa ra hệ thống giải pháp nội bộ và các nhóm kiến nghị vĩ mô:

• 6 nhóm giải pháp phát triển tại VPBank:
  1. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Bồi dưỡng kỹ năng thẩm định định tính và đánh giá dòng tiền thực tế của chủ doanh nghiệp.
  2. Rút ngắn thời gian phê duyệt tập trung: Chuẩn hóa và tinh giản hồ sơ xử lý tại các bộ phận thẩm định tập trung nhằm giảm độ trễ cấp tín dụng.
  3. Xây dựng hệ thống công nghệ thông tin mạnh mẽ, đồng bộ: Tận dụng năng lực xử lý dữ liệu lớn từ Trung tâm BICC và nâng cấp Core Banking T24 để quản lý danh mục vay.
  4. Áp dụng hệ thống kiểm soát chất lượng: Siết chặt quy trình kiểm tra sau vay nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu sử dụng vốn sai mục đích hoặc gian lận hồ sơ.
  5. Đa dạng phương thức cho vay: Thiết kế linh hoạt các gói vay hạn mức theo mùa vụ sản xuất, thương mại thay vì chỉ áp dụng hình thức cho vay từng lần.
  6. Đẩy mạnh marketing và mở rộng mạng lưới phủ sóng: Nhân rộng mô hình các trung tâm bán hàng trực tiếp (HUB) đến nhiều địa bàn tiềm năng.
• Hệ thống kiến nghị đến các bên liên quan:
  • Đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Hoàn thiện hành lang pháp lý hướng dẫn thi hành Luật Hỗ trợ DNVVN, tạo cơ chế bảo lãnh tín dụng.
  • Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Hoàn thiện hệ thống thông tin tín dụng CIC, cập nhật kịp thời dữ liệu nợ và dòng tiền của khối doanh nghiệp nhỏ.
  • Đối với các DNVVN: Nâng cao tính minh bạch trong lập báo cáo tài chính/báo cáo thuế, xây dựng phương án kinh doanh khả thi và quản trị dòng tiền chặt chẽ.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả và đóng góp cụ thể sau:

• Về kết quả dữ liệu thực tế: Hệ thống hóa chi tiết dữ liệu tài chính của VPBank giai đoạn 2015–2017; làm rõ sự chuyển dịch trong cơ cấu nguồn vốn huy động (tiền gửi khách hàng đạt 133.551 tỷ đồng năm 2017, phát hành giấy tờ có giá tăng 35,9%); chứng minh tính hiệu quả của mô hình HUB khi tăng trưởng dư nợ phân khúc doanh nghiệp siêu nhỏ đạt trên 30% tổng dư nợ khối DNVVN năm 2016.
• Về mặt giải pháp: Đề xuất 6 giải pháp vận hành đồng bộ cho VPBank tập trung vào phê duyệt tập trung, hạ tầng CNTT, kiểm soát sau vay và đa dạng hóa gói sản phẩm tín dụng; kết hợp 3 nhóm kiến nghị đối với Nhà nước, NHNN và khách hàng DNVVN.
• Đóng góp mới của đề tài: Khác với phần lớn các công trình trước đây chỉ nghiên cứu cho vay tín chấp đối với khách hàng cá nhân, khóa luận tiên phong nghiên cứu phân khúc cho vay không tài sản bảo đảm dành riêng cho DNVVN và doanh nghiệp siêu nhỏ tại một NHTM cổ phần đi đầu, kết hợp dữ liệu thống kê công bố với trải nghiệm thực tập thực tế tại HUB Quận 11.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu giới hạn phạm vi số liệu trong giai đoạn 2015–2017; dữ liệu định lượng chuyên sâu về sản phẩm KBĐ gắn liền với báo cáo quản trị nội bộ tại đơn vị thực tập HUB Quận 11 nên chưa bao quát toàn diện sai biệt giữa tất cả các chi nhánh trên toàn quốc; đề tài chủ yếu tập trung vào 2 nhóm nhân tố nội tại (ngân hàng và khách hàng) mà chưa lượng hóa đầy đủ các yếu tố môi trường kinh tế vĩ mô.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phân tích chuỗi dữ liệu sau năm 2017; ứng dụng các mô hình kinh tế lượng định lượng (hồi quy đa biến, logit/probit) để đo lường xác suất vỡ nợ của DNVVN vay tín chấp; đánh giá tác động sâu rộng của việc áp dụng toàn diện chuẩn mực quản trị rủi ro Basel II đối với danh mục cho vay không có tài sản bảo đảm.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Quản trị Kinh doanh đang thực hiện đề tài về tín dụng doanh nghiệp, quản trị rủi ro ngân hàng thương mại và mô hình tài chính cho DNVVN.
• Chuyên viên quan hệ khách hàng doanh nghiệp, chuyên viên thẩm định tín dụng và cán bộ quản trị rủi ro tại các NHTM: có thể tham khảo quy trình thẩm định 5 bước, bộ tiêu chí điều kiện vay (báo cáo thuế 3 năm, dư nợ < 5 tỷ đồng) và kinh nghiệm triển khai mô hình trung tâm bán hàng trực tiếp (HUB).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng tiêu chí nào để xác định và phân loại DNVVN?
Tác giả căn cứ vào Nghị định số 39/2018/NĐ-CP ngày 11/03/2018 quy định chi tiết Luật Hỗ trợ DNVVN, phân chia thành DN siêu nhỏ, DN nhỏ và DN vừa dựa trên 3 tiêu chí: số lao động tham gia BHXH, tổng doanh thu năm và tổng nguồn vốn theo từng lĩnh vực (Nông - lâm - thủy sản, Công nghiệp - xây dựng hoặc Thương mại - dịch vụ).

2. Điểm khác biệt trong chiến lược cho vay KBĐ doanh nghiệp của VPBank so với Maritime Bank là gì?
Maritime Bank thử nghiệm cho vay KBĐ từ năm 2013 nhưng chọn phân khúc an toàn với yêu cầu doanh thu tối thiểu 20 tỷ đồng/năm nên khó tiếp cận số đông. VPBank triển khai từ năm 2015 và tập trung khai thác phân khúc doanh nghiệp siêu nhỏ có doanh thu dưới 05 tỷ đồng/năm thông qua mô hình trung tâm bán hàng trực tiếp (HUB).

3. Điều kiện cơ bản để một DNVVN được VPBank xem xét cho vay KBĐ theo văn bản là gì?
Doanh nghiệp phải có phương án sản xuất kinh doanh khả thi, cung cấp báo cáo thuế của ít nhất 3 năm liền kề, tổng dư nợ hiện tại tại các TCTD không vượt quá 5 tỷ đồng và không phát sinh nợ xấu trong 3 năm liên tiếp.

4. Khóa luận sử dụng khung lý thuyết nào để phân tích rủi ro và quản trị rủi ro tín dụng?
Tác giả sử dụng lý thuyết của Sim Segal (2011) về 3 khía cạnh rủi ro (không chắc chắn, biến động tiêu cực/tích cực, sai lệch so với dự kiến) cùng quy trình kiểm soát rủi ro 4 bước (Nhận dạng, Định lượng, Ra quyết định, Truyền thông rủi ro); kết hợp thống kê phân loại nguyên nhân rủi ro từ Mercer Management Consulting.

5. Đơn vị thực tập và nguồn số liệu nội bộ cụ thể của tác giả xuất phát từ đâu?
Tác giả thực tập tại VPBank HUB Quận 11, nhận sự hướng dẫn chuyên môn và cung cấp số liệu chỉ tiêu kinh doanh cho vay KBĐ từ Trưởng nhóm hỗ trợ cho vay KBĐ (ông Thạch Thanh Hùng).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lê Bích Nga đã giải quyết toàn diện vấn đề lý luận và thực tiễn của hoạt động cho vay không áp dụng biện pháp bảo đảm đối với DNVVN tại VPBank giai đoạn 2015–2017. Thông qua việc phân tích thực trạng tăng trưởng dư nợ và vận hành mô hình HUB, nghiên cứu đã chỉ rõ các nút thắt trong công tác thẩm định, phê duyệt và kiểm soát sau vay. Hệ thống giải pháp được đề xuất mang tính ứng dụng thực tế cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác phát triển tín dụng doanh nghiệp vừa và nhỏ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.