CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ LÀNG CỰ ĐÀ VÀ HIỆN TRẠNG NHÀ CỔ Ở LÀNG 1. Giới thiệu về làng Cự Đà 1. Vị trí địa lý, diện tích và dân cư 1. Vị trí địa lý Do vị trí đặc biệt nên làng Cự Đà nằm trải dài theo bờ phải của dòng sông Nhuệ.
Dòng sông này thời cổ được gọi là sông Từ Liêm vì nó chảy qua huyện Từ Liêm. Đoạn chảy qua đất Cự Đà gọi là sông Thanh Oai vì sông này chảy qua đất Oai lộ. Trong lịch sử đây là dòng sông có giá trị về giao thông thủy, là con đường giúp làng giao lưu, buôn bán với các vùng khác. Trong thời kỳ trước đây, sông Nhuệ tấp nập thuyền bè qua lại buôn bán, vận chuyển hàng hóa.
Làng Cự Đà hiện nay là một trong ba thôn của xã Cự Khê (thôn Cự Đà, thôn Khúc Thủy và thôn Khê Tang) thuộc huyện Thanh Oai, Hà Nội, nằm ở phía tây nam của thủ đô Hà Nội, cách trung tâm Hà Nội khoảng 15km. Th«n Cù §µ gi¸p th«n Khóc Thuû (Cù Khª, Thanh Oai, Hµ Nội) vÒ phÝa nam, ranh giíi gi÷a hai th«n lµ khu M¶ Giai. PhÝa đ«ng b¾c cña Cù thôn gi¸p ®Þa 7 phËn th«n Phó DiÔn (xã H÷u Hoµ, huyện Thanh Tr×, Hµ Néi). PhÝa t©y cña lµng lµ ®ång ruéng gi¸p víi c¸nh ®ång cña x· Phó L·m (quận Hà §«ng, Hµ Nội).
Däc theo ®êng lµng vÒ phÝa đ«ng lµ dßng s«ng NhuÖ. Qua bªn kia s«ng lµ ®Þa phËn th«n Thîng Phóc vµ Phó §iÒn cña xã T¶ Thanh Oai, huyện Thanh Tr×, Hµ Néi. Về đường thủy, th«n Cù §µ n»m tr¶i dµi kho¶ng 800m theo dßng s«ng NhuÖ. Trong sách Đại Nam nhất thống chí đã mô tả về dòng sông này như sau: “Ở cách tỉnh thành 34 dặm, có thuyết nói: vì ngọn nguồn nhọn, nên gọi là Nhuệ Giang; nguồn từ phía đông nam đầm Bát Long, xã Hạ Mỗ huyện Từ Liêm, chảy vào địa phận huyện Thanh Oai, phía đông đến xã Hà Liễu huyện Thanh Trì, ở đây có sông Tô Lịch chảy đến, chảy ngoặt sang phía nam qua địa phận xã Tả Nhai huyện Thượng Phúc, một chi phía đông hợp lưu với sông Kim Ngưu, còn chi chính thì chảy về phía nam vào địa phận xã Thịnh Đức huyện Phú Xuyên hợp lưu với sông Kim ngưu, chảy suốt đến ngã ba Lường rồi hợp với Sa Giang, lại chuyển sang phía nam đến địa phận tổng Trác Bút huyện Nam Xang thì chia làm hai chi: một chi chảy về phía đông bắc, chuyển đông nam, qua địa phận các tổng Mộc Hoàn và Chuyên Nghiệp huyện qua địa phận Duy Tiên, tục gọi ngã ba Vàng, lại chảy về phía đông qua xã Thái Đường huyện Sơn Minh, ở đây có kênh Phương Đình chảy đến, tục gọi là ngã ba Sa, lại chảy chuyển sang phía đông, qua địa phận xã Đường Xuyên (tục gọi ngã ba Lương) huyện Phú Xuyên.
Sông này vào quãng mùa hè mùa thu có thể đi thuyền, mùa đông mùa xuân thì cạn” [20, tr 217- 218]. Người dân trong làng vẫn thường truyền tụng câu ca dao mô tả về cảnh đẹp của dòng sông này: Làng ta phong cảnh hữu tình Con sông Nhuệ uốn mình giao long Tõ xa xa s«ng NhuÖ lµ mét con s«ng ®îc ngêi ViÖt khai th¸c nhiÒu, chñ yÕu víi môc ®Ých vËn chuyÓn hµng ho¸. Theo lời kể của c¸c cô giµ 8 trong lµng, ngêi lµng tríc kia thêng ®i ®ß trªn s«ng NhuÖ vËn chuyÓn hµng ho¸ ra chî Hµ §«ng (chî §¬ tríc kia), rồi họ l¹i mua hµng tõ chî Hµ §«ng mang vÒ b¸n l¹i ë khu vùc huyÖn Thanh Oai. Cho tới những thập niên 50, 60 của thế kỷ XX, dòng sông Nhuệ vẫn tấp nập thuyền bè đi lại vận chuyển hàng hóa.
Hiện nay, s«ng NhuÖ ®· bÞ båi l¾ng, dßng ch¶y thu hÑp, thuyÒn träng t¶i lín và ngay cả thuyền có trọng tải nhỏ cũng kh«ng ®i ®îc, chøc n¨ng vËn chuyÓn hµng ho¸ cña dßng s«ng còng v× thÕ mµ mÊt ®i. Sự biÕn ®æi nµy Ýt nhiÒu ®· ¶nh hëng tíi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña lµng Cù §µ. Có thể thấy, từ thời xa xưa Cự Đà đã nằm ở một vị trí địa lý thuận lợi cả về đường bộ và đường thủy. Cự Đà chỉ cách trung tâm Hà Nội 15km, chính vì vậy, đây là điều kiện cho việc buôn bán và giao thông với kinh thành Thăng Long diễn ra một cách thuận lợi.
Về đường thủy, làng nằm bên cạnh bở sông Nhuệ, một dòng sông có nhiều giá trị về giao thông vận tải, là nơi giúp làng có thể giao thương dễ dàng với các nơi bằng đường thủy. Với vị trí thuận lợi cả đường bộ và đường thủy, Cự Đà nằm ở một vị trí chiến lược quan trọng với khu vực trung tâm của kinh thành Thăng Long xưa. Điều này đã được chứng minh bằng sự thịnh vượng của làng trong những thời kỳ trước với những ngôi nhà gỗ làm bằng các chất liệu quý được xây dựng rất nhiều ở làng, bên cạnh đó là việc xuất hiện rất nhiều các thương nhân ở kinh thành Thăng Long mang các tên như: Cự Nhân, Cự Doanh, Cự Nguyễn… 1. Diện tích và dân cư Theo tµi liÖu Cù §µ th«n ®Þa b¹ ghi vµo n¨m Gia Long 4 (1805) tæng diÖn tÝch ®Êt ®ai ë th«n Cù §µ t¹i thêi ®iÓm nµy là 183 mÉu, 5 sµo, 11 th- íc, 4 tÊc (trong ®ã bao gåm c¶ ®Êt ë, ruéng c«ng, ruéng t, ®Êt ®×nh chïa ®Òn miÕu, vên ao).
Ngoài ra còn có 7 mẫu, 4 sào thổ phụ và đất gò, đống. Tổng cộng là 190 mẫu, 9 sào, 11 thước, 4 tấc, bằng khoảng 686. NÕu so víi diÖn tÝch trung b×nh cña mét th«n/x· lóc bÊy giê (490 mÉu), ®©y lµ mét lµng cã diÖn tÝch kh¸ nhá. Theo thống kê năm 1928 của Ngô Vi Liễn, 9 làng Cự Đà có 1850 nhân khẩu [16, tr 200].
Trong khóa luận tốt nghiệp khoa Lịch sử trường ĐHKHXH-NV của Nguyễn Việt Trung cũng cung cấp một số liệu khai thác được ở địa phương về tổng diện tích đất đai của Cự Đà trước năm 1945 là 232 mẫu, diện tích canh tác là 200 mẫu và tổng số dân của làng là 1187 nhân khẩu. Như vậy bình quân đất ở làng trung bình hơn 1 sào trên một đầu người. Theo số liệu thống kê n¨m 2005, th«n Cù §µ cã diÖn tÝch tự nhiên là 107 ha (trong đó có 79 ha đất canh tác), có 406 hé gia ®×nh và 1449 nhân khẩu. Nhưng theo ông Vũ Văn Bằng trong Cự Đà nhân vật chí, tập 2 thì tổng diện tích đất đai của làng là 280 mẫu, với hơn 400 hộ gia đình và khoảng 1500 nhân khẩu.
Như vậy, qua hai thế kỷ, do quá trình bồi đắp và khai thác đất đai, diện tích đât đai ở Cự Đà đã tăng gần hai lần so với năm 1805. Làng Cự Đà trước kia có 12 ngõ xóm, nhưng do dân số tăng lên nên làng được mở rộng thêm 2 xóm mới. Vì vậy, hiện nay có 14 ngõ xóm: xóm ngõ Thí, xóm Chợ, xóm Điếm, xóm Chùa, xóm Đình, xóm Cương, Xóm Đồng Nhân Cát, xóm An Lạc, xóm Quang Trung I, xóm Trung Tín (xóm Con Cóc), xóm Hiếu Đễ, xóm Lễ Nghĩa, xóm Quang Trung II, xóm Ba Gang. Các xóm được phân bố theo dọc bờ sông giống hình xương cá.
Đây là một đặc điểm đặc biệt của kết cấu làng xóm của người Việt, đầu các xóm chạy dọc theo bờ sông, đầu kia của xóm thường là bụi tre, ao hay là cánh đồng. Các xóm chủ yếu đặt tên theo các điển tích lễ nghi của Nho giáo. Tuy vậy, một số xóm ngõ vẫn có tên dân gian, chủ yếu được gọi theo hình dáng hoặc những đặc trưng của từng xóm như xóm Ba Gang là do trong xóm gồm ba ngã rẽ, xóm ngõ Thí vì ngõ này có lối dẫn ra khu nghĩa địa của làng, hay xóm Con Cóc vì đầu xóm có một cây đèn đá hình con cóc. Qua nh÷ng ph©n tÝch trªn, cã thÓ thÊy lµng Cù §µ có diện tích không lớn, nhưng có vÞ trÝ địa lý thuận lợi nằm ở cửa ngõ phía Nam kinh thành Thăng Long, gần các trung tâm kinh tế- chính trị lớn, nằm trong vùng đất có 10 nhiều làng nghề thủ công nghiệp của tình Hà Tây cũ, với hÖ thèng s«ng ngßi dÇy ®Æc cùng nhiÒu con s«ng cã gi¸ trÞ kinh tÕ lín.
§©y lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó lµng ph¸t triÓn theo híng mét lµng bu«n b¸n. Cã thÓ nãi ®©y lµ mét nh©n tè quan träng ¶nh hëng tíi qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña lµng. §ång thêi vÞ trÝ gÇn s«ng còng ¶nh hëng lín tíi kiÕn tróc, quy ho¹ch c¶nh quan cña lµng, t¹o cho lµng nh÷ng ®Æc trng riªng so víi c¸c lµng ViÖt cæ truyÒn kh¸c. Với vị trí được thiên nhiên ưu đãi nên Cự Đà nằm trong vùng đồng bằng đất đai màu mỡ, giao thông thủy và bộ rất thuận tiện.
Chính vì vậy đã giúp làng có nhiều điều kiện để phát triển các ngành kinh tế như nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp. Lịch sử hình thành và phát triển Mỗi làng quê đều có một lịch sử hình thành làng khác nhau, có làng được hình thành cách ngày nay hàng nghìn năm và có làng mới hình thành trong khoảng thời gian vài chục năm trở lại đây. Cũng giống như nhiều làng quê Việt Nam khác, Cự Đà là một làng Việt cổ có lịch sử hình thành và phát triển từ rất lâu đời. Quá trình thành lập làng Với vị trí địa lý thuận lợi cùng với các dòng sông lớn đều hợp lưu ở vùng đất này nên người Việt cổ định cư ở đây rất sớm.
Ở Cự Đà hiện nay chưa có văn bản nào ghi về thời điểm ra đời của làng. Khi đến làng hỏi người dân về quá trình hình thành làng họ chỉ biết các thế hệ trước truyền tụng lại câu chuyện làng Cự Đà hình thành từ rất lâu. Cư tụ thiên nhiên thành Cự ấp Thanh liên nhất đại dẫn Đà giang Nếu dựa theo ý nghĩa của câu ca dao trên thì làng Cự Đà đã hình thành cách đây hàng nghìn năm: “Thiên niên”. Như vậy, làng được hình thành cách đây nhiều thế kỷ.
11 Theo gia phả các dòng họ, làng được hình thành khoảng 800 năm nhưng theo PGS.TS Trịnh Sinh (Viện khảo cổ học Việt Nam) nghiên cứu và khẳng định làng đã được hình thành cách đây 2000 năm. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những viên gạch có hoa văn đắp nổi hình ô trám, hình đồng tiền, gạch múi bưởi được xếp từng hàng lớp khi tu sửa nền chùa làng Cự Đà đã phát hiện ra. Những viên gạch đặc trưng này của các ngôi mộ thời Bắc thuộc cách đây hai mươi thế kỷ. Qua khẳng định của PGS.
TS Trịnh Sinh thì có thể thấy trong thời Bắc thuộc người Hán đã tới đây từ rất sớm.