CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG 1. Khái niệmhoạt động mua bán và sáp nhậpngân hàng 1. Khái niệm mua bán và sáp nhậpcông ty Theo từ điển các khái niệm, thuật ngữ tài chính Investopedia: Sáp nhập (mergers) xảy ra khi hai công ty (thường là các công ty có cùng quy mô) đồng ý tiến tới thành lập một công ty mới mà không duy trì sở hữu và hoạt động của công ty thành phần. Chứng khoán của các công ty thành phần sẽ bị xóa bỏ và công ty mới sẽ phát hành chứng khoán thay thế.
Hợp nhất (consolidation) là khái niệm chỉ hai hay một số doanh nghiệp cùng thỏa thuận chia sẻ tàn sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một doanh nghiệp hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai doanh nghiệp cũ), chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp cũ. Sự mua lại, thâu tóm (acquitions) là hoạt động thông qua đó, các công ty tìm kiếm lợi nhuận kinh tế nhờ quy mô, hiệu quả và khả năng chiếm lĩnh thị trường. Khác với sáp nhập, các công ty thâu tóm sẽ mua công ty mục tiêu, không có sự thay đổi về chứng khoán hoặc hợp nhất thành công ty mới. Dưới góc độ pháp luật Việt Nam: Khái niệm về hợp nhất công ty được đưa ra trong Điều 194, Luật Doanh nghiệp 2014:“Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất), đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất.” Về sáp nhập công ty, Điều 19, Luật Doanh nghiệp 2014 Việt Nam quy định: “Một hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập.” 6 Mua lại doanh nghiệp được đưa ra khái niệm trong mục 3 điều 17 Luật cạnh tranh 2004:“Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại.
Khái niệm mua bán và sáp nhập ngân hàng Ngân hàng cũng là một loại hình doanh nghiệp nên khái niệm về hoạt động mua bán và sáp nhậpngân hàng cũng tương tự như khái niệm đối với doanh nghiệp (đã trình bày tại mục 1.Thêm nữa, ngân hàng cũng là một loại hình tổ chức tín dụng (doanh nghiệp hoạt động kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ ngân hàng với nội dung nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng, cung ứng các dịch vụ thanh toán) nên ngân hàng cũng ch ịu sự điều chỉnh của các văn bản luật liên quan đến tổ chức tín dụng. Do đó, có thể tham khảo các quy định về hoạt động M&A đối với các tổ chức tín dụng để đưa ra các định nghĩa v ề hoạt động M&A ngân hàng. Cụ thể, trong thông tư 36/2015/TT-NHNN quy định việc tổ chức lại tổ chức tín dụng có nêu rõ: “Sáp nhập tổ chức tín dụng là việc một hoặc một số tổ chức tín dụng (sau đây gọi là tổ chức tín dụng bị sáp nhập) chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang một tổ chức tín dụng khác (sau đây gọi là tổ chức tín dụng nhận sáp nhập), đồng thời chấm dứt sự tồn tại của tổ chức tín dụng bị sáp nhập.” (Điều 3, Khoản 1) “Hợp nhất tổ chức tín dụng là việc hai hoặc một số tổ chức tín dụng (sau đây gọi là tổ chức tín dụng bị hợp nhất) chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp để hình thành một tổ chức tín dụng mới (sau đây gọi là tổ chức tín dụng hợp nhất), đồng thời chấm dứt sự tồn tại của các tổ chức tín dụng bị hợp nhất. Sau khi mua lại, tổ chức 7 tín dụng bị mua lại trở thành công ty trực thuộc của tổ chức tín dụng mua lại.” (Điểm 4, Khoản 3) Tuy tồn tại các định nghĩa khác nhau về hoạt động M&A doanh nghiệp cũng như M&A ngân hàng, nhưng xét về bản chất, hoạt động M&A giữa các tổ chức (trong đó có cả các ngân hàng) đều là quá trình kết hợp từ hai tổ chức trở lên lại với nhau và có thể tóm tắt lại cách hiểu như bảng dưới đây: Bảng 1.
1: Tổng hợp khái niệm hợp nhất, sáp nhập, mua lại Hoạt động Hợp nhất Sáp nhập Mua lại Minh họa A và B -> C A và B -> A hoặc B A và B -> A và B Bản chất Hai hoặc nhiều DN Hai hoặc nhiều DN Một DN tìm cách nắm cùng thỏa thuận chia chuyển toàn bộ tài giữ quyền kiểm soát sẻ tài sản, thị phần, sản, quyền, nghĩa v ụ đối với DN khác bằng thương hiệu với nhau và lợi ích hợp pháp cách thâu tóm toàn bộ để hình thành một DN sang DN nhập sáp hoặc một tỷ lệ cổ phần mới, chấm dứt sự tồn nhập và đồng thời hoặc tài sản của DN tại của 2 DN cũ. chấm dứt sự tồn tại mục tiêu đủ để khống của DN bị sáp nhập. chế toàn bộ các quyết định của DN. Kết quả Cổ phiếu và pháp Cổ phiếu và pháp Cổ phiếu và pháp nhân của DN A và nhân của DN A chấm nhân của cả hai DN A DN B chấm dứt.
Cổ phiếu và pháp và B tồn tại song song. nhân mới được hình nhân của DN B vẫn thành với một tên gọi được giữ nguyên và khác là DN C, DN C vẫn được giao dịch phát hành cổ phiếu bình thường. Quyền Các DN tham gia hợp Quyền quyết định sẽ Quyền quyết định sẽ kiểm soát nhất có quyền quyết thuộc về DN có quy thuộc về DN thâu tóm. DN định ngang nhau trong mô và tỷ lệ sở hữu cổ Hội đồng quản trị phần lớn hơn trong mới.
Hội đồng quản trị. Phân loại hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng 1. Dựa vào mối liên kết giữa các bên liên quan - Sáp nhập theo chiều ngang: Là sự sáp nhập giữa các ngân hàng cạnh tranh trực tiếp về cùng lĩnh vực kinh doanh và cùng thị trường. Ngân hàng bị sáp nhập là đối thủ cạnh tranh trước đây.
Đây là loại hình sáp nhập chiếm tỷ trọng lớn nhất. Kết quả từ sự sáp nhập theo dạng này sẽ đem lại cho bên sáp nhập cơ hội mở rộng thị trường, kết hợp thương hiệu, giảm chi phí cố định, tăng cường hiệu quả của hệ thống phân phối và hậu cần. Do vậy, khi hai đối thủ cạnh tranh trên thương trường kết hợp lại với nhau thì họ không những làm giảm bớt cho mình một đối thủ mà còn tạo nên một sức mạnh lớn hơn để đương đầu với các đối thủ còn lại. Đa số các vụ sáp nhập theo chiều ngang diễn ra trong ngành ô tô, dược, viễn thông, dầu khí, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, …Ví dụ: liên minh thẻ tín dụng giữa ngân hàng Xuất nhập khẩu Việt Nam (Eximbank) – ngân hàng Đông Á – ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) hoạt động trong nước.
- Sáp nhập theo chiều dọc: Sáp nhập giữa các doanh nghiệp tham gia vào các giai đoạn khác nhau của quá trình sản xuất và tiếp cận thị trường, nhằm giảm chi phí giao dịch và các chi phí khác thông qua việc quốc tế hóa các giai đoạn khác nhau của quá trình sản xuất và phân phối, đồng thời tạo ra lợi thế về đảm bảo và kiểm soát chất lượng nguồn hàng hoặc đầu ra sản phẩm, giảm chi phí trung gian, khống chế nguồn hàng hoặc đầu ra của đối thủ cạnh tranh … Hình thức M&A này trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng thường được các ngân hàng ngoại sử dụng để tiết kiệm thời gian, chi phí xây dựng thương hiệu, hệ thống, tiếp cận, tham gia đầu tư vào thị trường nội địa. Ví dụ: thương vụ Standard Chartered mua 8,56% cổ phần ACB vào năm 2005 tương đương 22 triệu USD. - Sáp nhập tổ hợp: Đây là hình th ức sáp nhập để hình thành nên các tập đoàn. Hình thức này là sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong các lĩnh v ực kinh doanh khác nhau và không có liên quan, nhằm giảm cơ bản rủi ro nhờ đa dạng hóa và để khai thác các hình thức kinh tế khác nhau trong các lĩnh v ực tài chính, tài nguyên.
Việc sử dụng hình thức này hình thành nên các tập đoàn sẽ là một cách tránh và không 9 làm ảnh hưởng tới mức độ tập trung của thị trường. Thông thường, các doanh nghiệp theo đuổi chiến lược đa dạng hóa các dãy sản phẩm thường lựa chọn chiến lược liên kết để thành lập các tập đoàn. Ví dụ: tập đoàn lớn nhất Nhật Bản Mitsubishi UFJ Financial Group là kết quả của sự sáp nhập giữa hai ngân hàng UFJ Holding và Mitsubishi Tokyo Financial Group năm 2005. Dựa vào cách thức mua bán sáp nhập: - Mua bán sáp nhập mang tính thân thiện là hình thức mua bán sáp nhập mà ngân hàng bị mua lại đồng ý ủng hộ trên cơ sở thương lượng giữa hai bên.
Việc mua lại đó có thể bắt nguồn từ lợi ích của hai bên. - Mua bán sáp nhập mang tính thù địch là hoạt động mua bán sáp nhập không được sự ủng hộ của ngân hàng bị mua lại vì có thể gây ảnh hưởng xấu đến ngân hàng hoặc một nhóm lợi ích. Hoạt động này diễn ra khi ngân hàng mua lại thực hiện mua lại thực hiện việc mua lại cổ phiếu của ngân hàng bị mua lại thông qua phương thức lôi kéo cổ đông bất mãn, thu gom dần cổ phiếu trên thị trường và các phương thức khác trong khi ngân hàng mục tiêu cố gắng kháng cự để bảo vệ mình, dẫn đến việc cổ đông của ngân hàng này được trả tiền hoặc hoán đổi số cổ phiếu và hoàn toàn mất quyền kiểm soát ngân hàng. Dựa vào phạm vi lãnh thổ: Đôi khi các hoạt động mua bán sáp nhập cũng được phân loại dựa theo phạm vi lãnh thổ giữa các quốc gia, bao gồm: - Mua bán sáp nhập trong nước: đề cập đến những thương vụ mua bán, sáp nhập giữa các công ty trong cùng một quốc gia.
Ví dụ: Habubank sáp nhập với SHB, Viettel mua lại cổ phần của MBBank - Mua bán sáp nhập xuyên biên giới: những thương vụ mua bán, sáp nhập giữa các công ty thuộc các quốc gia khác nhau, là một trong những hình thức đầu tư trực tiếp phổ biến nhất hiện nay.