CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO, RỦI RO TÁC NGHIỆP VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÁC NGHIỆP TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan về rủi ro và quản trị rủi ro ngân hàng thương mại Bất kỳ ngành kinh doanh nào mang lại lợi nhuận đều phải đối mặt với nhiều nguy cơ rủi ro trong đó ngành ngân hàng không là ngoại lệ: rủi ro ở góc độ vĩ mô như lạm phát tăng, nền kinh tế suy thoái, … hay rủi ro ở góc độ vi mô như sự cạnh tranh ngày càng tăng, hệ thống công nghệ thông tin, rủi ro trong giao dịch thương mại, rủi ro chính trị, thiên tai hay bất kì rủi ro nào vẫn còn đang tiềm ẩn. Rủi ro và lợi nhuận luôn tỷ lệ thuận với nhau: rủi ro cao, lợi nhuận cao và ngược lại (“high risk, high return”). Ông Walter Wriston, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám Đốc Ngân hàng CitiGroup 1970 – 1984 đã từng nói: “Các ngân hàng kinh doanh bằng chính việc quản lý rủi ro. Thuần nhất và đơn giản, đó chính là nghề ngân hàng”.
Thật vậy, hoạt động ngân hàng hàm chứa những rủi ro rất lớn, không có rủi ro thì không có lợi nhuận “No risk – No Return”. Đôi khi sự thành công mang đến những khoản lợi nhuận khổng lồ và niềm lạc quan vô bờ bến cho nhà lãnh đạo, và cũng chính điều này đôi khi các nhà lãnh đạo lại không nhìn thấy nhiều mối nguy hiểm đang dần dần xâm nhập vào hoạt động của họ. Vấn đề là làm thế nào để ngân hàng nhận diện được rủi ro, chấp nhận nó và tìm cách kiểm soát nó. Người hiểu rõ rủi ro luôn nắm phần thắng trong tay.
Do đó, trong cuộc sống hay trên thương trường, ai hiểu biết về rủi ro nhiều hơn thì đó là người chiến thắng.Vậy rủi ro là gì? Và tại sao việc quản trị rủi ro trong ngân hàng lại là cần thiết? 1.1 Khái niệm rủi ro : Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm có thể phát sinh từ một vài tiến trình hay một vài sự kiện. Ngoài ra, theo Webster, rủi ro là khả năng bị thua lỗ hoặc tổn thất. Nói cách khác khi đầu tư mà không thể chắc chắn về lợi nhuận thu được đó chính là rủi ro. Theo nhiều nhà phân tích, rủi ro chỉ phát sinh khi có một sự không chắc chắn về mất mát sẽ xảy ra.
Với khái niệm về rủi ro này, nếu có chuyện mất mát mà đã có chủ định từ trước thì không phải là rủi ro, nếu những tổn thất xảy ra mà không được mong đợi thì đó mới là rủi ro. Trang 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ví dụ như trong đầu tư kinh doanh vàng, rủi ro chính là sự thay đổi liên tục của giá cả vàng. Nói cách khác khi đầu tư vào thị trường vàng, không ai có thể chắc chắn về lợi nhuận thu được. Nhưng cho dù quyết định đầu tư hay gửi tiết kiệm, chúng ta luôn phải đối mặt với những rủi ro.
Bạn có thể cất tiền trong nhà nhưng bạn vẫn phải chấp nhận rủi ro mất trắng nếu nhà bạn cháy. Bạn có thể gửi tiền vào ngân hàng nhưng sức mua của đồng tiền có thể giảm do ảnh hưởng của lạm phát khiến giá trị thực tế của đồng tiền bạn nhận được sau đó còn thấp hơn cả khi gửi tiền vào. Hoặc để có được lợi nhuận càng lớn từ danh mục đầu tư, rủi ro phải chấp nhận càng lớn. Gửi tiền tiết kiệm tuy ít có rủi ro nhưng ngược lại tiền lãi nhận được cũng không đáng kể.
Một cách khái quát nhất, có thể hiểu “rủi ro là những biến cố không mong đợi xảy ra, gây mất mát thiệt hại tài sản, thu nhập của ngân hàng trong quá trình hoạt động”. Rủi ro là không thể tránh khỏi nhưng có thể kiểm soát được. Kiểm soát rủi ro tức là việc người ta có thể tăng tối đa lợi nhuận trong khi đó giảm thiểu rủi ro. Làm được như vậy có nghĩa là đã có một lợi nhuận hợp lý với một mức rủi ro chấp nhận được.
Vậy như thế nào là rủi ro chấp nhận được? Mỗi nhà đầu tư có một quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, một quan niệm chung được nhiều nhà đầu tư thống nhất đó là khi chúng ta không phải tỉnh giấc lúc nửa đêm và lo lắng về quyết định đầu tư của mình. Để làm được điều này cần phải quản trị tốt rủi ro.2 Vấn đề quản trị rủi ro trong ngân hàng thương mại : Hoạt động tài chính ngân hàng là một lĩnh vực hoạt động nhạy cảm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đặc biệt, trước xu thế hội nhập, các tổ chức tài chính ngân hàng sẽ phải đối phó với sự cạnh tranh cũng như nhiều loại hình rủi ro khác nhau.
Tuy nhiên, tại Việt Nam, do xuất phát điểm của các ngân hàng khá thấp so với trung bình trong khu vực nên việc phải tập trung phát triển và quan tâm đến lợi nhuận được xem là ưu tiên số một. Chính vì thế, hệ thống quản lý rủi ro của các Ngân hàng Việt Nam hầu như vẫn đang bị bỏ ngõ và chưa được đầu tư xây dựng một cách thỏa đáng và chuyên nghiệp. Đó là lí do vì sao, tỉ lệ nợ xấu cùng nhiều vấn đề phát sinh do mất khả năng kiểm soát đang trở thành bài toán chưa có lời giải tại một số ngân hàng Việt Nam hiện Trang 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng: Các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thường được quan tâm gồm có: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro lãi suất; ngoài ra rủi ro hoạt động hay còn gọi là rủi ro tác nghiệp được quan tâm những năm gần đây. Rủi ro tín dụng : là loại rủi ro phát sinh trong quá trình cấp tín dụng của ngân hàng, biểu hiện trên thực tế qua việc khách hàng không trả được nợ hoặc trả nợ không đúng hạn cho ngân hàng.
Rủi ro thanh khoản : là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp ngân hàng thiếu khả năng chi trả, không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền hoặc không có khả năng vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các hợp đồng thanh toán. Rủi ro tỷ giá hối đoái: là rủi ro phát sinh trong quá trình cho vay ngoại tệ hoặc quá trình kinh doanh ngoại tệ khi tỷ gía biến động theo chiều hướng bất lợi cho ngân hàng. Rủi ro lãi suất : là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc làm giảm thu nhập của ngân hàng. Như vậy, rủi ro là một yếu tố khách quan không thể loại trừ được mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện của chúng cũng như những tác hại do chúng gây nên.
Vì vậy “Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro.2 Các nguyên nhân dẫn đến rủi ro: Có 3 nhóm nguyên nhân chính Những nguyên nhân thuộc về năng lực quản trị của ngân hàng như: không quản lý chặt chẽ thanh khoản, dẫn đến thiếu khả năng chi trả; cho vay và đầu tư quá liều lĩnh, tập trung nguồn vốn quá nhiều vào một doanh nghiệp hoặc một ngành kinh tế nào đó; do thiếu am hiểu thị trường, thiếu thông tin hoặc phân tích thông tin không đầy đủ dẫn đến cho vay hoặc đầu tư không hợp lý; do hoạt động kinh doanh trái pháp luật, tham ô; do cán bộ ngân hàng thiếu đạo đức nghề nghiệp, yếu kém về trình độ nghiệp vụ. Trang 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nguyên nhân thuộc về phía khách hàng, chẳng hạn như: khách hàng vay vốn thiếu năng lực pháp lý; sử dụng vốn sai mục đích, kém hiệu quả; do kinh doanh thua lỗ, hàng hóa không tiêu thụ được; chủ doanh nghiệp vay vốn thiếu năng lực điều hành, tham ô, lừa đảo;… Các nguyên nhân khách quan có liên quan đến môi trường hoạt động kinh doanh như : thiên tai, hỏa hoạn; tình hình an ninh, chính trị trong nước, trong khu vực không ổn định; do khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế,lạm phát, mất thăng bằng cán cân thanh toán quốc tế dẫn đến tỷ giá hối đoái biến động bất thường; môi trường pháp lý không thuận lợi, lỏng lẻo trong quản lý vĩ mô.3 Quản trị rủi ro bao gồm các bước: Nhận dạng rủi ro, phân tích rủi ro, đo lường rủi ro, kiểm soát, phòng ngừa và tài trợ rủi ro. Nhận dạng rủi ro: là quá trình xác định liên tục và có hệ thống các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Nhận dạng rủi ro bao gồm các công việc theo dõi, xem xét, nghiên cứu môi trường hoạt động và toàn bộ mọi hoạt động của ngân hàng nhằm thống kê được tất cả các rủi ro, không chỉ những loại rủi ro đã và đang xảy ra mà còn dự báo được những dạng rủi ro mới có thể xuất hiện đối với ngân hàng, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro thích hợp.
Phân tích rủi ro: là phải xác định được những nguyên nhân gây ra rủi ro. Đây là một công việc phức tạp, bởi mỗi rủi ro không chỉ do một ngyên nhân duy nhất gây ra mà thương do nhiều nguyên nhân gây ra. Phân tích rủi ro nhằm tìm ra biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa rủi ro. Trên cơ sở tìm ra các nguyên nhân, tác động đến các nguyên nhân thay đổi chúng, từ đó sẽ phòng ngừa rủi ro một cách hữu hiệu hơn.
Đo lường rủi ro: để đo lường rủi ro, cần thu thập số liệu và phân tích, đánh giá. Trên cơ sở kết quả thu thập được, lập ma trận đo lường rủi ro. Để đánh giá mức độ quan trọng của rủi ro đối với ngân hàng người ta sử dụng cả 2 tiêu chí: tần suất xuất hiện của rủi ro và biên độ của rủi ro – mức nghiêm trọng của tổn thất. Trong đó tiêu chí thứ 2 đóng vai trò quyết định.
Kiểm soát – Phòng ngừa rủi ro: Công việc trọng tâm của công tác quản trị là kiểm soát rủi ro. Kiểm soát rủi ro là việc sử dụng các biện pháp, kỹ thuật, công cụ, chiến lược, các chương trình hoạt động để ngăn ngừa, né tránh hoặc giảm thiểu những Trang 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tổn thất, những ảnh hưởng không mong đợi có thể xảy ra với ngân hàng.