CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT TỪ XA CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Khái niệm BHTG Về thuật ngữ, bảo hiểm là “Giữ, phòng để khỏi xảy ra tai nạn nguy hiểm” (Đại từ điển tiếng Việt - Nguyễn Như Ý, NXB Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2008). Nếu đi với các bổ ngữ khác nhau, nó sẽ có các ý nghĩa khác nhau.
Ví dụ: “bảo hiểm tài sản” là loại bảo hiểm mà đối tượng được bảo hiểm là đối tượng vật chất là nhà cửa, thiết bị máy móc, phương tiện vận tải, nguyên vật liệu, hàng hóa, cây trồng…”; “bảo hiểm xã hội ” là bảo đảm quyền lợi vật chất cho công nhân…” …. Bảo hiểm có thể được thực hiện dưới các hình thức khác nhau; trong đó có hai hình thức cơ bản là bảo vệ ngầm (bảo vệ không công khai) và bảo vệ công khai. Bảo vệ ngầm là hình thức bảo vệ, theo đó chủ thể bảo vệ sử dụng các biện pháp, công cụ nhằm bảo vệ đối tượng được bảo vệ, nhưng không công bố việc bảo vệ đó. Bảo hiểm công khai là việc bảo vệ được công bố trước cho xã hội hoặc các đối tượng một cách rõ ràng; một khi nghĩa vụ được bảo hiểm phát sinh chủ thể bảo hiểm phải có trách nhiệm thực hiện theo quy định của luật pháp.
BHTG thuộc loại hình thứ hai. “BHTG là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được BHTG trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia BHTG lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản” (Luật BHTG). Đây là tuyên bố công khai của Chính phủ Việt Nam trong Luật BHTG. Ý nghĩa của BHTG Bảo vệ người gửi tiền, góp phần ổn định an sinh - xã hội.
NHTM nói riêng, TCTD nói chung là trung gian tài chính; đi vay để cho vay. Người dân gửi tiết kiệm hoặc các khoản tiền gửi khác vào ngân hàng là chủ nợ của ngân hàng. Về nguyên tắc, ngân hàng có trách nhiệm hoàn trả lại cho tiền cho người gửi. Tuy nhiên, trong trường hợp phá sản ngân hàng mất khả năng thanh toán, tổ chức BHTG sẽ thay mặt ngân hàng thực hiện nghĩa vụ đó.
Việc BHTG chi trả tiền gửi cho người gửi tiền, đặc biệt là những người gửi tiền nhỏ trong trường hợp ngân hàng phá sản sẽ góp phần ổn định an sinh - xã hội, từ đó là ổn định an ninh quốc gia. Vì vậy, chúng ta có thể nói rằng, BHTG là một trong những công cụ của hệ thống an ninh tài chính quốc gia, thực hiện chính sách Nhà nước về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền. Góp phần ổn định hệ thống tài chính quốc gia. Hệ thống tài chính quốc gia gồm có tài chính ở tầm vĩ mô và tài chính ở tầm vi mô.
Hệ thống tài chính vi mô gồm tài chính ngân hàng, tài chính doanh nghiệp, tài chính hộ gia đình. Tài chính ngân hàng gồm vốn tự có, nguồn vốn huy động trên thị trường. Hoạt động BHTG có tác dụng tạo điều kiện thuận lợi cho các ngân hàng huy động vốn trên thị trường. Đặc biệt, hoạt động BHTG tạo điều kiện cho các ngân hàng mới ra đời hoặc ngân hàng có quy mô hoạt động hạn chế phát triển tốt hơn.
Với các ngân hàng nhỏ hay ngân hàng mới đi vào hoạt động, người dân có tâm lý lo ngại có thể mất tiền gửi do ngân hàng bị phá sản, hoặc bị thu hồi giấy phép. BHTG góp phần giải tỏa tâm lý lo sợ đó của người dân. Khái quát tình hình ra đời và phát triển của BHTG Chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng được thực hiện đầu tiên năm 1829 tại New York là tiền thân của hoạt động BHTG trên thế giới. Từ thời điểm đó đến trước năm 1920, một số chương trình BHTG đã được triển khai ở một số bang của Hoa Kỳ nhưng đều phải kết thúc hoạt động do những nguyên nhân khác nhau.
4 Vào những năm 1930 các ngân hàng ở Mỹ hoạt động rất khó khăn và đỉnh cao là năm 1933 có 4000 ngân hàng bị đóng cửa. Trong bối cảnh như vậy, để ứng phó với tình huống nhằm ổn định tình hình kinh tế, chính trị thì phải bảo vệ tiền gửi của người gửi tiền, và Chính phủ Mỹ đã quyết định thành lập BHTG liên bang (FDIC) năm 1933. FDIC bắt đầu hoạt động từ 01/01/1934 và là mô hình BHTG công khai đầu tiên trên thế giới. Niềm tin của người gửi tiền là quan trọng đối với sự an toàn và lành mạnh của hệ thống tài chính trong thế giới hiện đại.
Với những ưu thế và tính chuyên nghiệp trong bảo vệ người gửi tiền và góp phần đảm bảo sự ổn định của hoạt động tài chính ngân hàng, hệ thống BHTG ngày càng phát triển mạnh mẽ trên thế giới. Đến năm 2010, thế giới đã có 106 quốc gia thành lập hệ thống BHTG công khai. Và xu hướng này vẫn tiếp tục tăng cao khi có nhiều nước, đặc biệt là những nước đang phát triển thành lập hệ thống BHTG. Ngày 06/5/2002, Hiệp hội BHTG Quốc tế được thành lập, đặt trụ sở tại Thụy Sỹ với sự tham gia của nhiều tổ chức BHTG trên thế giới.
Nhiều tổ chức Quốc tế cũng đã có các công trình nghiên cứu về BHTG như nghiên cứu của Quỹ tiền tệ quốc tế, của Diễn đàn ổn định tài chính của G7, của Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Trung ương Châu Âu, từ đó đưa ra nhiều kinh nghiệm quý báu nhằm tìm ra một mẫu hình BHTG có hiệu quả nhất, đảm bảo an toàn tốt nhất, ngày càng hoàn thiện hơn hệ thống BHTG. Như vậy, BHTG đã được hình thành từ rất lâu trên thế giới. Hoạt động tài chính, ngân hàng luôn gắn liền với sự nhạy cảm và tiềm ẩn rủi ro, chính vì vậy mỗi quốc gia phải có tổ chức để đứng ra bảo vệ người gửi tiền trong trường hợp ngân hàng xảy ra đổ vỡ để ổn định tình hình an sinh - xã hội. Đặc điểm của BHTG Chính sách BHTG quan tâm đến người gửi tiền nhỏ.
Mức BHTG mà bảo hiểm chi trả chỉ là một phần của tiền gửi tiết kiệm. Quy định mức này dựa vào cơ sở những người gửi tiền nhỏ, có nghĩa là tiền gửi tiết kiệm, đúng ý nghĩa 5 là tiết kiệm từ thu nhập. Ở Việt Nam mức bảo hiểm ban đầu là 30 triệu đồng trên một khoản tiết kiệm, hiện nay mức này là 50 triệu đồng. Dịch vụ BHTG có tính chất dịch vụ công không thuần túy; có tính xã hội cao.
Hàng hóa công thuần túy là hàng hóa có 2 thuộc tính là không tranh giành và không loại trừ. Không tranh giành là việc một người sử dụng không ảnh hưởng đến người khác, có nghĩa là ai cũng có quyền sử dụng trong phạm vi giá trị của tài sản công. Không loại trừ, là người này không thể loại trừ người kia ra khỏi quyền sử dụng tài sản đó. Hàng hóa công không thuần túy là loại hàng hóa có 1 trong 2 thuộc tính đó (Giáo trình tài chính công – HVCT, 2008) Dịch vụ BHTG là dịch vụ công không thuần túy, là vì người dân không tranh giành tiền bảo hiểm, nhưng chỉ những người gửi tiết kiệm được bảo hiểm theo luật định mới được nhận chi trả bảo hiểm khi ngân hàng phá sản.
Có tranh giành, nhưng không loại trừ, vì người dân có thể gửi tiết kiệm và được hưởng chi trả bảo hiểm, nhưng họ không có quyền loại trừ người khác quyền gửi tiết kiệm tại ngân hàng để rồi được nhận bảo hiểm khi ngân hàng phá sản. BHTG là loại hình bảo hiểm bắt buộc. Mọi TCTD có nhận tiền gửi dân cư phải tham gia BHTG. “Tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân phải tham gia BHTG, trừ Ngân hàng chính sách” (Luật BHTG).
Có nghĩa là không một TCTD nào có nhận tiền gửi của cá nhân trong quá trình kinh doanh mà không nộp bảo hiểm. Theo quy định của Luật pháp Việt Nam, mức phí bảo hiểm phải nộp là như nhau, không phụ thuộc vào mức độ rủi ro hoặc quy mô của các TCTD. Các chủ thể tham gia trong hoạt động BHTG. Khác với các loại hình bảo hiểm khác, BHTG có 3 chủ thể tham gia: Người nhận bảo hiểm là Tổ chức bảo hiểm; Người đóng bảo hiểm là tổ chức nhận tiền gửi dân cư; Người nhận bảo hiểm là người gửi tiền.
Các loại bảo hiểm khác, thì người mua bảo hiểm là người được nhận bảo hiểm khi nghĩa vụ bảo hiểm phát sinh, ngoại trừ ủy quyền. Trong bảo hiểm xã hội, người lao động cũng đóng góp một phần vào phí bảo hiểm. 6 Tổ chức nhận BHTG là BHTG được thành lập theo quy định của Luật pháp; có quyền hạn và trách nhiệm trong việc nhận, quản lý và chi trả bảo hiểm. Tổ chức tham gia BHTG là các ngân hàng và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi.
Các tổ chức này khi được tham gia BHTG có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG và được quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại tổ chức của mình trong trường hợp tổ chức này mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Các Tổ chức tín dụng tham gia BHTG trích từ thu nhập của mình để đóng phí và không được thu từ người gửi tiền. Người gửi tiền là đối tượng được bảo hiểm. Người gửi tiền thuộc đối tượng được BHTG là khách hàng có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG.
Những người gửi tiền này không phải đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng có quyền yêu cầu tổ chức BHTG thanh toán tiền gửi kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền BHTG (nếu chi trả tiền BHTG có xác định hạn mức), hoặc thanh toán toàn bộ tiền gửi (nếu chi trả tiền BHTG không xác định giới hạn). HOẠT ĐỘNG GSTX ĐỐI VỚI NHTM CỦA TỔ CHỨC BHTG 1. Tổng quan về Tổ chức BHTG. Mô hình tổ chức Mô hình, cơ cấu quản lý, chức năng nhiệm vụ của tổ chức bảo hiểm tùy thuộc vào từng quốc gia.
Ở Việt Nam, “Tổ chức BHTG là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách BHTG, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng” (Luật BHTGVN).