Chương 1: Cơ sở lý luận về quy hoạch xây dựng đô thị 1. Những vấn đề chung về quy hoạch xây dựng 1. Một số khái niệm a. Đô thị Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong những khu vực kinh tế phi nông nghiệp (Từ điển Bách khoa Việt Nam, nhà xuất bản Hà Nội, 1995).
Đô thị là nơi tập trung dân cư, chủ yếu lao động phi nông nghiệp, sống và làm việc theo kiểu thành thị (Giáo trình quy hoạch đô thị, đại học Kiến trúc, Hà Nội). Đô thị là điểm tập trung dân cư với mật độ, chủ yếu là lao động nông nghiệp, cơ sơ sở hạ tầng thích hop, là trung tâm tông hợp hay trung tâm chuyên ngành có vai trò thúc day su phat triển kinh tế — xã hội của cả nước, của một vùng trong tỉnh hoặc trong huyện (Thông tư 31/TTLD, ngày 20/11/1990 của liên Bộ Xây dựng và ban tổ chức cán bộ chính phủ). Như vậy, đô thị là điểm dân cư tập trung với mật độ cao, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, có hạ tầng cơ sở tích hợp, là trung tâm tổng hợp hay chuyên ngành, có vai trò thúc đây sự phát triển kinh tế — xã hội của cả nước, của cả một miền đo thị, của một đô thị, một huyện hoặc một đô thị trong huyện. Quy hoạch Quy hoạch đô thị là một khái niệm hay được dùng dé chỉ các hoạt động kiểm soát hay t6 chức môi trường sống đô thị.
Các hoạt động này có thể bao gồm: ban hành luật, quy định kiểm soát phát triển; xây dựng và vận hành các bộ máy quản lý đô thị; đề ra các tiêu chí, lập và phê duyệt quy hoạch; thực hiện các chương trình đầu tư phát triển đô thi; nghiên cứu đô thị; đào tạo bộ máy nhân lực; trao đôi tranh luận về các van đề đô thị. Điều cần chú ý là trong các bối cảnh khác nhau, các hoạt động này thường không có mục đích, nội dung hay phương pháp thực hiện giống nhau. Nguyên nhân là đô thị thường có các vấn đề khác nhau trong mỗi giai đoạn phát triển. Việc nhìn nhận, đánh giá, giải quyết các vấn đề đô thị không chỉ phụ thuộc vào năng lực các bộ máy chuyên môn mà còn lệ thuộc nhiều và chủ trương của bộ máy cầm quyền và khả năng đáp ứng của nền kinh tế.
Trong mỗi giai đoạn phát triển, bộ máy cầm quyền thường chi chú trọng kiểm soát hay thúc day một số hoạt động quy hoạch đô thi mà họ cho là quan trọng. Trong khi đó, nghiên cứu và dao tạo nhân lực trong các ngành liên quan quy hoạch đô thị thường được coi là lĩnh vực tách biệt với thực tế hành nghề. Kết quả là luôn có nhiều quan điểm về nội dung và cách thức thực hiện quy hoạch đô thị. Mục tiêu và nhiệm vụ của quy hoạch xây dựng đô thị Hoàng Thị Lê Na- Kinh tế và Quản lý đô thị 55 a.
- Mục tiêu: Công tác quy hoạch xây dựng đô thị nhằm xác định sự phát triển hợp lí của đô thị trong từng giai đoạn và định hướng phát triển lâu đài cho đô thị về các mặt như: tổ chức sản xuất, tổ chức đời sống, tô chức không gian kiến trúc cảnh quan và môi trường đô thị. * Tổ chức sản xuất: Quy hoạch đô thị phải đảm bảo phân bố hợp lý các khu vực sản xuất trong đô thị trước tiên là các khu công nghiệp tập trung, các xí nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ, các cơ sở tiêu thủ công nghiệp. quy hoạch đô thị giải quyết mối quan hệ giữa các khu công nghiệp với bên ngoài. + Tổ chức đời sống: - Quy hoạch đô thị cò nhiệm vụ tạo điều kiện tổ chức tốt cuộc sống và mọi hoạt động hàng ngày của người dân đô thị, tạo cơ cấu hợp lý trong phân bố dân cư và sử dụng đất đô thị.
- Tổ chức việc xây dựng các khu ở, khu trung tâm và dịch vụ công cộng, khu nghỉ ngơi, giải trí cũng như việc đi lại, giao tiếp của người dân đô thị. - Ngoài ra nó còn tạo môi trường sống trong sạch, an toàn, tạo điều kiện hiện đại hóa cuộc sống của người dân đô thị. + Tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan và môi trường đô thị: - Đây là một trong những nhiệm vụ rất quan trong của quy hoạch nhằm cụ thé hóa công tác xây dựng đô thị tạo cho đô thị một đặc trưng, một hình thái kiến trúc đẹp hài hòa với thiên nhiên và môi trường cảnh quan. - Quy hoạch đô thị cần xác định hướng bố cục không gian, kiến trúc, xác định vị trí và hình khối kiến trúc các công trình chủ đạo, xác định tầm cao, màu sắc và một số chỉ tiêu cơ bản trong quy hoạch.
Quy hoạch đô thị tạo lập môi trường sống thích hợp cho người dân sống trong đô thị, và là cơ sở dé lập đồ án quy hoạch đô thị. Cac phương pháp quy hoạch xây dựng đô thị Sự tiến hóa trong phương pháp quy hoạch đô thị đã diễn ra từ Quy hoạch tổng thé đô thị thập niên 1960 đến Quy hoặc cơ cấu thập niên 1970, đến Quy hoạch đô thị chiến lược thập niên 1980 và đến Quy hoạch đô thị chiến lược hợp nhất thập niên 1990. Quy hoạch tổng thể đô thị a) Qúa trình lịch sử của Quy hoạch tổng thê đô thị Trong các nền văn hóa phương Tây cũng như phương Đông, Quy hoạch tổng thé đô thị có quá trình lịch sử hơn 2500 năm. Nó được sử dụng ban đầu như một Hoàng Thị Lê Na- Kinh tế và Quản lý đô thị 55 công cụ dé xây dựng các thành phố hoặc dé day mạnh phát triển các thành phố mới trong đô thị mới chiếm được.
Quy hoạch tổng thé đô thị sau đó trở nên quan trọng đối với các dé quốc trong việc xây dựng các thủ đô và thủ phủ bởi nó đã tạo ra một hình thức đô thị để phô bày vẻ uy nghỉ và quyền lực (Paris, Bắc Kinh, Berlin, Washington). Hình thức quy hoạch đô thị này có khuynh hướng trở thành mô hình phát triển tràn lan sau thời chiến thứ II và phản ánh nền kinh tế theo kế hoạch kinh tế tập trung trong tay Nhà nước. Mô hình này cũng tùy thuộc vào nguồn tài chính của chính quyền trung ương va năng lực của cơ quan công quyền trong việc kiêm soát hầu hết các hoạt động đô thị. Quy hoạch tong thé đô thị hiện hữu trong các nước thuộc Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), đô thị của các nước này có đặc trưng là tăng trưởng chậm, các hộ thường có thu nhập cao.
Hình thức quy hoạch đô thị này được các nước phát triển xuất cảng sang những nước đang phát triển như là di sản thuộc địa. Tại các nước mới này, lỗi quy hoạch đô thị cô điển đó vẫn hiện hữu, đặc biệt trong thập niên 1940 và 1950 khi mà các khu vực đô thị còn tương đối nhỏ. Quy hoạch tong thé đô thị nhắn mạnh đến sự phát triển sử dụng đất tự nhiên, sự lưu thông hiệu quả của hàng hóa và dịch vụ, sự kiểm soát thị trường đất và thị trường vốn. Toàn cầu hóa và tái cấu trúc lại nền kinh tế các nước đã khiến Quy hoạch tổng thê đô thị trở thành một công cụ lỗi thời đối với các nhà quy hoạch đô thị.
b) Lý thuyết và quan niệm về Quy hoạch tổng thê đô thị Tổ chức để phát triển đô thị tốt đẹp nhất phải xoay quanh các hệ thống quy hoạch đô thị gồm có các thứ bậc liên quan đến sử dụng đất, giao thông, quản lý và hoạt động kinh té: * Quy hoạch tông thé đô thi xem công tác quy hoạch sử dung đất đô thi có thé quyết định và chi phối các mô hình kinh tế tương lai bao gồm việc làm và hoạt động công nghiệp. * Quy hoạch tổng thể đô thị đặt ra các tiêu chuẩn định mức bình quân về thiết kế đô thị, vị trí, mật độ, diện tích sàn, cho các hoạt động sử dụng dat. * Quy hoạch tổng thể đô thi đòi hoi sự kiểm soát mạnh mẽ của Nha nước đối với các thị trường lao động và thị trường đất đô thị. * Quy hoạch tổng thé đô thị xem sự tăng trưởng và phát triển luôn liên tục, it chú ý đến quản lý đô thị.
* Quy hoạch tổng thé đô thị phần lớn là trách nhiệm của chính quyền Quy hoạch tổng thé đô thi/quy hoạch đô thị theo luật pháp bao gồm: bản đồ và thuyết minh diễn giải chỉ rõ cách sử dụng được cho phép đối với các phần đất riêng 10 Hoàng Thị Lê Na- Kinh tê và Quản ly đô thị 55 trong khu vực hoặc tương tự theo luật đã xác định, cụ thể là các loại sử dụng đất, mật độ, chiều cao công trình, độ lùi và các tiêu chuẩn cụ thể khác. Các quy hoạch đô thị như vậy thường được áp dụng trong phạm vi toàn thành phố và hình thành cho các hệ thống pháp lý kiểm tra sự phát triển và các tiến hành. c) Quy hoạch tổng thé đô thị trong bối cảnh chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Chủ nghĩa tu bản và Chủ nghĩa xã hội có các phương pháp Quy hoạch tổng thé đô thị khác nhau. Cả nền kinh tế tư bản chủ nghĩa và nền kinh tế xã hội chủ nghĩa đều cho hai phương pháp quy hoạch đô thị khác nhau.
* Quy hoạch tổng thé đô thị tư bản chủ nghĩa: - Kiểu quy hoạch đô thị châu Âu (Tây Âu). - Kiểu quy hoạch đô thị Mỹ. * Quy hoạch tổng thé đô thị xã hội chủ nghĩa - Kiểu quy hoạch đô thị xã hội chủ nghĩa phía Đông (Liên Xô trước đây). - Kiểu quy hoạch đô thị xã hội chủ nghĩa Châu Âu (Đông Âu).
(1) Quy hoạch tổng thê đô thị tư bản chủ nghĩa Quy hoạch tổng thé đô thị kiểu châu Âu (như ở Pháp và Anh) xuất phát từ mối quan tâm ngày càng gia tăng về sức khỏe và sự thoải mái cho cộng đồng. Lối quy hoạch đô thị này được thực hiện nhờ sự tập trung quyền lực của chính quyền trung ương và chính quyền thường can thiệp vào các vấn đề đô thị thông qua các quy định sử dụng đất chặt chẽ và các tư của khu vực công, họ thường chú đến thiết kế các công trình công cộng. Trọng tâm ban dau là các quy định và tiêu chuẩn dé đảm bảo việc tổ chức không gian thích hợp.