CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CẤU TRÚC THỊ TRƯỜNG VÀ CÁC MÔ HÌNH TỔ CHỨC THỊ TRƯỜNG ĐIỆN LỰC. Các vấn đề về cấu trúc thị trường. Khái niệm thị trường theo kinh tế học vi mô là tập hợp các sự thoả thuận thông qua đó người bán và người mua tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hoá và dịch vụ. Dựa vào ba thành phần cấu thành nên thị trường là người bán, người mua và sản phẩm mà các nhà kinh tế học đã phân chia cấu trúc thị trường theo: − Số lượng người bán và người mua trên thị trường (nhiều hay ít) − Đặc trưng của sản phẩm (sản phẩm đồng nhất, sản phẩm phân biệt hay sản phẩm duy nhất) Trên cơ sở này, thị trường được phân chia thành: cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh độc quyền, độc quyền nhóm và độc quyền thuần tuý.
Sự khác biệt về mặt cấu trúc của các thị trường không những chỉ ảnh hưởng đến hành vi của người mua và người bán mà còn ảnh hưởng tới giá và động thái của giá cả thị trường cũng như khối lượng giao dịch trên thị trường. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Đặc điểm của thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Một thị trường được gọi là cạnh tranh hoàn hảo khi nó có vô số người bán, vô số người mua, sản phẩm trên thị trường là đồng nhất, không có rào cản thị trường đối với việc gia nhập hay rút lui khỏi ngành và thông tin thị trường là hoàn hảo.
Do có vô số người bán và vô số người mua nên không một ai trên thị trường có quyền quyết định giá, giá cả trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo được hình thành từ áp lực cung cầu. Người bán và người mua là người chấp nhận giá. Đặc điểm của doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Đối với một doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo thì sản lượng mà doanh nghiệp này bán ra chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với tổng sản lượng của thị trường cho nên mỗi doanh nghiệp không thể tác động vào giá thị trường.
Bất kể doanh nghiệp này bán ra bao nhiêu, nó sẽ chỉ nhận được đúng giá thị trường. Vì vậy doanh nghiệp có đường cầu nằm ngang co giãn hoàn toàn tại mức giá thị trường. Đây là đặc điểm quan trọng của một doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo vì khi đó để tối đa hoá lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ bán ra thị trường mức sản lượng mà tại đó chi phí biên bằng doanh thu biên và bằng mức giá (P = MR = MC). 12 P P Po Po Q Q Thị trường Doanh nghiệp Hình 1.1: Đường cầu của thị trường và của doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo.
Ưu, nhược điểm của thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Ưu điểm: Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là nơi mà người bán và người mua tự do trao đổi hàng hoá với mức giá do cung cầu thị trường quyết định, như vậy đứng trên quan điểm phân bổ các nguồn lực trong xã hội sẽ là tối ưu. Nhược điểm: Trong thị trường cạnh trạnh hoàn hảo, giá cả do thị trường quyết định vì vậy trong nhiều trường hợp giá cả thị trường có thể gây ra thiệt hại lớn cho người bán hoặc người mua, điều này ảnh hưởng xấu đến việc phân bổ tối ưu các nguồn lực xã hội. Vấn đề về quản lý thị trường cạnh tranh hoàn hảo.
Khi thị trường không thể thực hiện tốt vai trò phân bổ các nguồn lực tối ưu về mặt xã hội. Đó là các vấn đề liên quan đến mức giá quá cao, sản lượng thấp hơn mức xã hội mong muốn cũng như việc đảm bảo phân phối thu nhập 13 tương đối công bằng. Trong trường hợp này, Chính phủ sẽ sử dụng các chính sách để tác động đến sự phân bổ các nguồn lực để cải thiện hiệu quả kinh tế. Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, Nhà nước quản lý thị trường thông qua cơ chế ấn định giá trần, giá sàn hoặc chính sách trợ giá.
Cơ chế can thiệp này sẽ làm bình ổn giá cả trên thị trường khi có những biến động lớn về giá xảy ra. Thị trường cạnh tranh độc quyền. Đặc điểm của thị trường cạnh tranh độc quyền. Cạnh tranh độc quyền là một cấu trúc thị trường gần giống với cạnh tranh hoàn hảo, song như tên gọi cho thấy, ở đây có một số nhân tố mang tính độc quyền.
Cũng như cạnh tranh hoàn hảo, trong cạnh tranh độc quyền cũng có vô số người bán, vô số người mua và việc tự do gia nhập hay rút lui khỏi thị trường là khá dễ dàng. Khác biệt chủ yếu giữa hai cơ cấu thị trường là trên thị trường cạnh tranh độc quyền, các sản phẩm của những doanh nghiệp khác nhau đều có sự khác biệt chút ít. Đặc điểm của doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh độc quyền. Do tình trạng có sự khác biệt về sản phẩm, các hàng hoá do một doanh nghiệp bán ra sẽ không phải là hàng hoá thay thế hoàn hảo cho hàng hoá của các doanh nghiệp khác trong cùng một ngành sản xuất kinh doanh.
Do đó đường cầu của doanh nghiệp sẽ không phải là một đường nằm ngang, co giãn vô hạn như trong cạnh tranh hoàn hảo mà sẽ dốc xuống về phía bên trái.2: Đường cầu của doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh độc quyền. Đường cầu dốc xuống cho thấy doanh nghiệp có thể bán được số lượng lớn hơn bằng cách hạ giá bán. Bằng cách này, doanh nghiệp sẽ thu hút được thêm những người mua mới. Ngược lại, nếu một doanh nghiệp quyết định tăng giá bán, khác với một doanh nghiệp trong cạnh tranh hoàn hảo (doanh nghiệp không thể tự tăng giá bán vì sản phẩm là đồng nhất), doanh nghiệp cạnh tranh độc quyền có thể tăng giá mà không bị mất hết khách hàng bởi nó có đôi chút sức mạnh đối với thị trường.
Ưu, nhược điểm của thị trường cạnh tranh độc quyền. Ưu điểm: Do thị trường có sự đa dạng hoá sản phẩm, người sử dụng có thể mở rộng sự lựa chọn làm cho độ thoả mãn tiêu dùng tăng. Sự gia nhập của các doanh nghiệp mới đem lại ảnh hưởng tích cực đối với người tiêu dùng. Nhược điểm: Thứ nhất, do doanh nghiệp có đôi chút sức mạnh thị trường nên doanh nghiệp sẽ định giá cao hơn chi phí cận biên.
15 Thứ hai, các doanh nghiệp sản xuất trên đoạn dốc xuống của đường tổng chi phí bình quân, mức sản lượng sẽ nhỏ hơn mức sản lượng quy mô hiệu quả. Do đó, các doanh nghiệp trong cạnh tranh độc quyền bị coi là có dư thừa năng lực sản xuất. Như vậy sự phân bổ nguồn lực trong thị trường cạnh tranh độc quyền là không tối ưu. Vấn đề về quản lý thị trường cạnh tranh độc quyền.
Chính phủ thực hiện các chính sách như kiểm soát giá (ấn định mức giá trần) cho một số mặt hàng. Thực hiện chính sách thuế: Việc sử dụng chính sách thuế có thể làm giảm lợi nhuận của các doanh nghiệp cạnh tranh độc quyền, phân phối lại thu nhập cho xã hội. Tuy nhiên, chính sách này cũng cần phải được áp dụng thận trọng và phù hợp vì gánh nặng thuế sẽ dồn vào người tiêu dùng nhiều hơn vào doanh nghiệp. Thị trường độc quyền nhóm.
Đặc điểm của thị trường độc quyền nhóm. Một cấu trúc khác của cạnh tranh không hoàn hảo là độc quyền nhóm, thị trường độc quyền nhóm có đặc điểm là cạnh tranh giữa một số ít những người bán, vô số người mua, sản phẩm có thể phân biệt hoặc tiêu chuẩn và việc gia nhập hoặc rút lui khỏi thị trường là khó khăn. Vì có ít người bán nên các nhà độc quyền nhóm có quyền lực thị trường trong vấn đề định giá, tuy nhiên cũng do có ít người bán nên quyền lực thị trường của họ nằm trong quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Điều này dẫn tới nhiều trạng thái của thị trường có thể tồn tại.
Đặc điểm của doanh nghiệp trong thị trường độc quyền nhóm. Đường cầu của doanh nghiệp trong thị trường độc quyền nhóm có dạng gấp khúc. Cho dù các chi phí hay cầu thay đổi, các doanh nghiệp trong thị trường 16 độc quyền nhóm không muốn thay đổi giá và giữ ở mức Po. Sự thay đổi giá của một doanh nghiệp sẽ phát sinh cuộc chiến tranh về giá.
Tại các mức giá cao hơn P o cầu rất co giãn vì vậy khi doanh nghiệp nâng giá cao hơn Po sẽ làm giảm doanh thu vì các hãng khác sẽ không nâng giá. Nếu đặt giá thấp hơn Po thì đường cầu co giãn rất ít và doanh thu cũng giảm vì các doanh nghiệp khác cũng giảm giá do không muốn mất thị phần. Do đó đường cầu gãy khúc ở mức giá Po. P Po Qo Q Hình 1.3: Đường cầu của doanh nghiệp trong thị trường độc quyền nhóm.
Một đặc điểm quan trọng nữa của các doanh nghiệp trong thị trường độc quyền nhóm là các doanh nghiệp có sự phụ thuộc lẫn nhau và cùng tham gia vào hành vi có tính chất chiến lược. Điều này có thể lý giải vì trong thị trường độc quyền nhóm chỉ có vài doanh nghiệp nên mỗi doanh nghiệp có một thị phần rất lớn trên thị trường. Do đó việc quyết định giá bán và sản lượng của mỗi doanh nghiệp có ảnh hưởng rất lớn đến lợi nhuận của các doanh nghiệp khác. Hơn nữa, khi ra quyết định giá bán và sản lượng thì doanh nghiệp cũng quan sát phản ứng của đối thủ cạnh tranh.
Quyết định phụ thuộc lẫn nhau và trạng thái của thị trường độc quyền nhóm thường được nghiên cứu với sự phát triển của lý thuyết kinh tế, đặc biệt là lý thuyết trò chơi. 17 Lý thuyết trò chơi được John Von Newmann xây dựng vào năm 1937 và sau đó được Von Newmann và Oskar Morgenstern phát triển vào năm 1944. Lý thuyết này được các nhà kinh tế sử dụng để phân tích hành vi có tính chiến lược, một hành vi xem xét hành vi của các thành viên khác và nhận thức sự tương thuộc lẫn nhau thì được gọi là lý thuyết trò chơi. Tất cả mọi trò chơi đều có ba điều: Các quy tắc, chiến lược và kết quả (phần thưởng) Lý thuyết trò chơi mang lại sự hiểu biết về độc quyền nhóm và cố gắng giải thích hành vi có tính chất chiến lược bằng cách xem xét kết quả liên quan đến các lựa chọn của các bên tham gia trò chơi.
Một tình huống có thể phân tích bằng lý thuyết trò chơi, đó là hành vi của hai doanh nghiệp trong độc quyền nhóm quyết định chiến lược giá cao hay thấp.