Hệ Thống Thủy Nông Ở Vùng Tây Nam Bộ Từ Năm 1954 Đến Năm 2015

Khám phá sự phát triển của hệ thống thủy nông ở miền Tây Nam Bộ từ 1954 đến 2015, ảnh hưởng đến nông nghiệp và đời sống người dân.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: Đặng Như Thường
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Hệ Thống Thủy Nông Ở Vùng Tây Nam Bộ Từ Năm 1954 Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về thủy nông vùng Tây Nam Bộ của tác giả trong và ngoài nƣớc
• 2. CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. Vài nét về vùng đất Tây Nam Bộ
• 2.2. Khái quát hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ trƣớc năm 1954
• 2.3. Hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 1975
• 2.4. Chủ trƣơng và chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng hòa
• 2.5. Quá trình đầu tƣ xây dựng các công trình dự án thủy nông
• 2.6. Bộ máy quản lý và điều hành. Những thành tựu và hạn chế
• 2.7. Tiểu kết chƣơng 2
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1975 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ sau năm 1975
• 3.2. Một số thành quả và bài học của hệ thống thủy nông trƣớc năm 1975
• 3.3. Tình hình miền Nam sau năm 1975
• 3.4. Sự chuẩn bị của Đảng, Chính phủ đối với thủy nông Nam Bộ
• 3.5. Bộ máy quản lý và điều hành thủy nông. Quá trình đầu tƣ xây dựng và những thành tựu
• 3.6. Một số hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG THỦY NÔNG ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 2015
• 4.1. Đối với kinh tế
• 4.2. Đối với xã hội
• 4.3. Đối với kinh tế
• 4.4. Đối với xã hội
• 4.5. Tiểu kết chƣơng 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hệ Thống Thủy Nông Tây Nam Bộ 1954 2015

Nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long, gắn liền với thủy lợi Tây Nam Bộ. Thủy nông đóng vai trò quan trọng trong việc tưới tiêu, phục vụ đời sống dân sinh. Chính vì vậy, các chính quyền luôn quan tâm phát triển thủy nông, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thủy lợi đang tạo ra những thách thức lớn. Sự tồn tại và phát triển kinh tế của Tây Nam Bộ từ 1954 đến 2015 gắn liền với hệ thống kênh rạch miền Tây, cống, thủy nông nội đồng, tạo nên cầu nối cho các hoạt động kinh tế, xã hội. Luận án này tái hiện bức tranh thủy nông Tây Nam Bộ từ 1954 đến 2015, tham khảo cách giải quyết từ thực tiễn xây dựng hệ thống thủy nông thời Nguyễn, thời Pháp thuộc, và khai thác ưu thế tự nhiên để phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử thủy nông Việt Nam và tầm quan trọng với nông nghiệp

Thủy nông đóng vai trò sống còn đối với nền sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước. Các chính quyền trong lịch sử Việt Nam luôn quan tâm phát triển cơ sở hạ tầng thủy lợi. Thực tế lịch sử đã khẳng định, sự tồn tại và phát triển kinh tế của khu vực Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015 gắn liền với một hệ thống thủy nông, kênh rạch, cống, thuỷ nông nội đồng.

1.2. Biến đổi khí hậu tác động đến hệ thống thủy nông Tây Nam Bộ

Biến đổi khí hậu gia tăng tần suất và mức độ nghiêm trọng của thiên tai như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, gây khó khăn cho đời sống và sản xuất nông nghiệp. Cần tham khảo các giải pháp từ quá khứ để thích ứng và phát triển bền vững. Đồng thời, Tây Nam Bộ cần triệt để khai thác ƣu thế, thuận lợi mà điều kiện tự nhiên mang lại để phát triển bền vững.

II. Thách Thức Vấn Đề Thủy Nông Tây Nam Bộ 1954 2015

Trong những năm gần đây, thủy nông ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn. Các hiểm họa khí hậu gia tăng, gây thiệt hại trên diện rộng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và kinh tế. Cần khai thác ưu thế tự nhiên, áp dụng khoa học kỹ thuật để hiện đại hóa cơ sở hạ tầng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu về thủy lợi, thủy nông còn hạn chế, chưa nhận được sự quan tâm đúng mực của các nhà sử học. Vì thế, đây thực sự là một khoảng trống khi nghiên cứu về tình hình kinh tế nông nghiệp nói chung và thuỷ nông nói riêng ở Tây Nam Bộ.

2.1. Khó khăn và thách thức của hệ thống thủy nông hiện nay

Thủy nông Việt Nam đang đối mặt với những khó khăn nhất định, như biến đổi khí hậu và các hiểm họa thiên tai. Lũ lụt, hạn hán và xâm nhập mặn gây khó khăn cho đời sống và sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng đến du lịch và toàn bộ nền kinh tế. Cần nhanh chóng áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng.

2.2. Thiếu hụt nghiên cứu về thủy nông khu vực

Số công trình khoa học nghiên cứu về thủy lợi, thủy nông mà cụ thể nghiên cứu về việc tổ chức, thực hiện đào vét kênh rạch, đắp đê ngăn lũ lụt, chống biến đổi khí hậu và nước biển xâm nhập mặn, giải quyết việc tưới tiêu đồng ruộng, đẩy mạnh chính sách trọng nông của vùng Tây Nam Bộ chưa nhiều. Cần có thêm các nghiên cứu sâu rộng về lĩnh vực này.

III. Chủ Trương Chính Sách Phát Triển Thủy Lợi 1954 1975

Giai đoạn 1954-1975, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã có những chủ trương và chính sách nhất định đối với việc phát triển công trình thủy lợi miền Nam. Việc đầu tư xây dựng các công trình dự án thủy nông được triển khai với một bộ máy quản lý và điều hành cụ thể. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, cũng còn tồn tại những hạn chế nhất định. Luận án sẽ phục dựng quá trình đầu tư xây dựng, phát triển hệ thống thuỷ nông; thành tựu và hạn chế của thủy nông Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015.

3.1. Chính sách và đầu tư thủy nông của Việt Nam Cộng Hòa

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã có chủ trương và chính sách riêng trong phát triển thủy nông. Việc đầu tư xây dựng các công trình dự án thủy nông được triển khai với một bộ máy quản lý và điều hành cụ thể. Cần tìm hiểu kỹ lưỡng về các chính sách này và kết quả thực tế.

3.2. Bộ máy quản lý và điều hành hệ thống thủy nông

Quá trình đầu tư xây dựng các công trình dự án thủy nông được thực hiện dưới sự quản lý của một bộ máy cụ thể. Việc tìm hiểu về cơ cấu và hoạt động của bộ máy này giúp hiểu rõ hơn về hiệu quả của các chính sách thủy nông. Luận án còn đánh giá tác động của hệ thống thuỷ nông đối với đời sống kinh tế, xã hội vùng Tây Nam Bộ trong khoảng thời gian đề tài xác định.

3.3. Thành tựu và hạn chế giai đoạn 1954 1975

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, vẫn tồn tại một số hạn chế trong hệ thống thủy nông giai đoạn 1954-1975. Cần phân tích rõ những hạn chế này để rút ra bài học kinh nghiệm cho giai đoạn sau. Đồng thời, rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng và phát triển hệ thống thủy nông ở vùng Tây Nam Bộ hiện nay.

IV. Phát Triển Thủy Nông Bền Vững Sau 1975 Giải Pháp Hướng Đi

Sau năm 1975, Đảng và Chính phủ đã có những sự chuẩn bị kỹ lưỡng đối với thủy nông Nam Bộ. Quá trình đầu tư xây dựng và những thành tựu đạt được là kết quả của những nỗ lực không ngừng. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần khắc phục. Luận án cũng là cơ sở để tiến hành biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phƣơng ở các trƣờng Đại học, Cao đẳng và Trung học Phổ thông trên địa bàn Tây Nam Bộ.

4.1. Sự chuẩn bị của Đảng và Chính phủ đối với thủy nông Nam Bộ

Sau năm 1975, Đảng và Chính phủ đã có những sự chuẩn bị kỹ lưỡng đối với thủy nông Nam Bộ. Cần tìm hiểu rõ về những chủ trương và chính sách được đưa ra trong giai đoạn này. Đồng thời, kết quả nghiên cứu của luận án cũng góp thêm những luận chứng, luận cứ để các nhà hoạch định chính sách, các cấp chính quyền địa phƣơng tham khảo trong quá trình quy hoạch, xây dựng, phát triển hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ hiện nay.

4.2. Quá trình đầu tư xây dựng và những thành tựu đạt được

Quá trình đầu tư xây dựng các công trình thủy nông đã đạt được những thành tựu đáng kể. Cần đánh giá khách quan những thành tựu này và vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng. Tuy nhiên, giai đoạn 1954 - 1975, do hạn chế về nguồn tƣ liệu, nên giai đoạn này chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu về những vấn đề thủy nông liên quan đến sự quản lý, đầu tƣ của Chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

4.3. Nhận diện những hạn chế còn tồn tại

Bên cạnh những thành tựu, vẫn còn tồn tại một số hạn chế trong hệ thống thủy nông hiện nay. Việc nhận diện và khắc phục những hạn chế này là yếu tố quan trọng để phát triển thủy nông bền vững. rút ra những thành tựu và hạn chế của thuỷ nông ở vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015

V. Tác Động Của Thủy Nông Đến Kinh Tế Xã Hội 1954 2015

Hệ thống thủy nông Tây Nam Bộ có tác động to lớn đến sự phát triển kinh tế và xã hội. Những thay đổi trong sản xuất nông nghiệp, giao thông vận tải, và đời sống dân cư đều có liên quan mật thiết đến hệ thống thủy nông. cần tập trung nghiên cứu các nội dung chính sau đây: Điều kiện tự nhiên và những yếu tố tác động đến quá trình hình thành, phát triển hệ thống thủy nông ở vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015; Tuy nhiên, giai đoạn 1954 - 1975, do hạn chế về nguồn tƣ liệu, nên giai đoạn này chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu về những vấn đề thủy nông liên quan đến sự quản lý, đầu tƣ của Chính quyền Việt Nam Cộng hòa;

5.1. Thủy nông và sự phát triển kinh tế nông nghiệp

Thủy nông đóng vai trò quan trọng trong việc tăng năng suất và sản lượng nông nghiệp. Cần phân tích cụ thể những tác động này để thấy rõ vai trò của thủy nông đối với sự phát triển kinh tế nông nghiệp. phân tích, đánh giá tác động của hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ đối với kinh tế, xã hội

5.2. Ảnh hưởng của thủy nông đến giao thông và đời sống dân cư

Hệ thống kênh rạch không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông vận tải và sinh hoạt của người dân. Cần đánh giá đầy đủ những tác động này. đồng thời, phân tích, đánh giá tác động của hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ đối với kinh tế, xã hội.

5.3. Các yếu tố xã hội chịu ảnh hưởng từ hệ thống thủy nông

Hệ thống thủy nông cũng tác động đến nhiều khía cạnh xã hội như giáo dục, y tế và văn hóa. Cần nghiên cứu sâu hơn về những tác động này để có cái nhìn toàn diện.

VI. Giải Pháp Quản Lý Nguồn Nước Bền Vững Cho Tương Lai

Quản lý hiệu quả nguồn nước Tây Nam Bộ là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết các vấn đề như xâm nhập mặn, ô nhiễm nguồn nước và biến đổi khí hậu. Nguồn tài liệu này tƣơng đối phong phú và đa dạng, nếu đƣợc xử lý theo phƣơng pháp khoa học sẽ góp phần thiết thực cho quá trình nghiên cứu luận án.

6.1. Các giải pháp kiểm soát xâm nhập mặn hiệu quả

Xâm nhập mặn là một trong những thách thức lớn nhất đối với vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Cần có những giải pháp kỹ thuật và quản lý hiệu quả để kiểm soát tình trạng này. Vì thế, đây là nguồn tƣ liệu chính dùng để thực hiện đề tài luận án.

6.2. Bảo vệ và phục hồi nguồn nước ngọt

Ô nhiễm nguồn nước là vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Cần có những biện pháp bảo vệ và phục hồi nguồn nước ngọt để đảm bảo nguồn cung cấp cho sản xuất và sinh hoạt.

6.3. Thích ứng với biến đổi khí hậu trong quản lý thủy nông

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều thách thức cho hệ thống thủy nông. Cần có những giải pháp thích ứng linh hoạt để giảm thiểu tác động tiêu cực và đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Lịch sử với đề tài "Hệ thống thủy nông ở vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015", chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 922.9013), được nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Huyền thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đặng Như Thường tại Trường Đại học Vinh (bảo vệ năm 2023). Công trình tập trung phục dựng bức tranh lịch sử về việc xây dựng, quản lý và vận hành mạng lưới thủy nông tại khu vực Tây Nam Bộ qua hai giai đoạn chính trị - xã hội khác nhau.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ nông nghiệp trồng lúa nước tại Việt Nam luôn gắn liền hữu cơ với công tác thủy lợi và thủy nông. Thủy nông là điều kiện tiên quyết đi trước một bước nhằm đảm bảo tưới tiêu, thau chua rửa mặn, tiêu úng và phục vụ đời sống dân sinh. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng, lũ lụt và tình trạng hạn mặn ngày càng phức tạp (điển hình là đợt hạn mặn lịch sử năm 2015 gây ảnh hưởng tới 11/13 tỉnh, thành phố Tây Nam Bộ), việc đúc kết bài học lịch sử trong quản trị nguồn nước là yêu cầu cấp bách. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế, chính trị, văn hóa vùng đất Nam Bộ, song các nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ Sử học về hoạt động đào vét kênh rạch, đắp đê ngăn lũ, kiểm soát mặn, quản lý đấu thầu và đầu tư thủy nông trong giai đoạn 1954 - 2015 còn phân tán, để lại một khoảng trống khoa học cần được giải quyết một cách hệ thống.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là tái hiện diện mạo hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015 trên các phương diện: chủ trương, chính sách, nguồn vốn đầu tư, quá trình thi công các công trình, xác định thành tựu và hạn chế; đồng thời đánh giá tác động nhiều mặt đến kinh tế - xã hội và rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử.

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tập hợp và hệ thống hóa các nguồn tài liệu nghiên cứu về hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ.
2. Trình bày điều kiện tự nhiên và những yếu tố tác động đến quá trình hình thành, phát triển hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015.
3. Phục dựng quá trình đầu tư xây dựng, phát triển hệ thống thủy nông; phân tích thành tựu và hạn chế của thủy nông Tây Nam Bộ qua các thời kỳ.
4. Đánh giá tác động của hệ thống thủy nông đối với phát triển kinh tế, xã hội và rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ công cuộc phát triển hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu chính là hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015 dưới góc độ Sử học, bao gồm điều kiện tự nhiên, cơ chế chính sách, bộ máy quản lý, hoạt động đầu tư xây lắp kênh, mương, cống, đập, trạm bơm và tác động kinh tế - xã hội.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa bàn vùng Tây Nam Bộ gồm 13 tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương hiện nay: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Trà Vinh, Sóc Trăng, Hậu Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và Cần Thơ (tương ứng với 17 tỉnh thuộc Tây Nam Phần dưới thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa).
• Phạm vi thời gian: Từ tháng 7/1954 (khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, đất nước tạm thời bị chia cắt thành hai miền) đến năm 2015 (thời điểm chuẩn bị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII và xảy ra đợt hạn mặn lịch sử trên diện rộng). Tiến trình được chia làm hai giai đoạn chính:
  • Giai đoạn 1 (1954 - 1975): Dưới sự quản lý của chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại Nam Phần Việt Nam.
  • Giai đoạn 2 (1975 - 2015): Sau khi đất nước thống nhất, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, được phân kỳ thành 3 thời kỳ nhỏ: 1975 - 1985 (thời kỳ bao cấp, phục hồi sau chiến tranh), 1986 - 1996 (bước đầu đổi mới), và 1997 - 2015 (đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa).
• Phạm vi nội dung: Khảo sát các công trình thủy nông, kênh đào, đê bao, cống ngăn mặn, trạm bơm; cơ chế điều hành, nguồn vốn ngân sách, viện trợ quốc tế; phân tích các chỉ số phát triển lúa gạo, thủy sản, giao thông thủy, điều chỉnh phân bố dân cư, y tế và giáo dục.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã khảo sát và phân loại một khối lượng lớn công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài:

Nhóm công trình của các tác giả trong nước

• Về kinh tế nông nghiệp và làng xã: Luận án kế thừa công trình Kinh tế làng xã Việt Nam của Vũ Quốc Thúc (1951); sách Một số vấn đề phát triển nông nghiệp ở ĐBSCL của Võ Tòng Xuân (1985); Nông nghiệp ĐBSCL của Dương Hồng Hiên (1989); Sản xuất và đời sống các hộ nông dân không có đất hoặc thiếu đất ở ĐBSCL - Thực trạng và giải pháp của Nguyễn Đình Hương (1999); Những bước đột phá của vùng ĐBSCL trên chặng đường đổi mới kinh tế do Đỗ Hoài Nam và Đặng Phong chủ biên (2006).
• Về tổng quan địa lý, tiềm năng và điều kiện tự nhiên: Công trình ĐBSCL của Lê Minh (1984); Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ do Huỳnh Lứa chủ biên (1987); ĐBSCL vị trí và tiềm năng của Trần Hoàng Kim (1990); Đề tài Chương trình điều tra cơ bản tổng hợp vùng ĐBSCL (Mã số 60A, 60B) do Nguyễn Ngọc Trân làm chủ nhiệm (1990); ĐBSCL - Nghiên cứu phát triển do Nguyễn Công Bình chủ biên (1995); bộ sách Lịch sử vùng đất Nam Bộ (12 tập) do Phan Huy Lê chủ biên (2016); Vùng đất Nam Bộ từ năm 1945 đến năm 2010 (Tập VI) do Trần Đức Cường chủ biên (2017).
• Về lịch sử thủy lợi và công trình thủy nông: Các tác phẩm của nhà nghiên cứu Sơn Nam như Lịch sử khẩn hoang miền Nam (1997, 2009), Sài Gòn xưa - Dấu ấn 300 năm tiếp cận với Đồng bằng sông Cửu Long (2008); sách Thủy nông ở ĐBSCL của Lê Sâm (1996); hệ thống chuyên khảo của kỹ sư Phan Khánh gồm Sơ thảo Lịch sử thuỷ lợi Việt Nam từ tháng 8 năm 1945 đến tháng 12 năm 1995 (1997), ĐBSCL - Lịch sử và lũ lụt (2001), 300 năm Nam Bộ làm thủy lợi (2004), Lịch sử thuỷ lợi Việt Nam (2014); công trình Kinh tế - xã hội và môi trường vùng ngập lũ ĐBSCL do Đào Công Tiến chủ biên (2022); các nghiên cứu của Lê Anh Tuấn như Chuyện lúa vụ 3 ở Đồng bằng sông Cửu Long (2015) và Tài nguyên nước Đồng bằng sông Cửu Long: Hiện trạng và giải pháp sử dụng bền vững (đồng tác giả cùng Huỳnh Vương Thu Minh, Nguyễn Thanh Bình, 2016).
• Địa chí các địa phương: Cửu Long địa chí của Trần Thanh Phương (1988); Địa chí Long An của Trần Thạch Phương (1989); Địa chí Đồng Tháp Mười của Trần Bạch Đằng (1996); Địa chí Cần Thơ (2002); Địa chí tỉnh Sóc Trăng (2012); Địa chí tỉnh Đồng Tháp (2014).
• Luận văn, luận án chuyên ngành: Luận án tiến sĩ Kỹ thuật Thủy lợi của Tô Quang Toản (2015) về tác động của thượng lưu đến dòng chảy và xâm nhập mặn; luận án tiến sĩ Lịch sử của Trần Hữu Thắng (2018) về Thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1802 đến năm 1945; luận văn thạc sĩ của Phạm Hồng Thắng (2012) về thủy nông Tiền Giang; luận văn tốt nghiệp của Hồ Đình Phương (1970 - 1973) về thủy nông Định Tường; luận văn của Nguyễn Tấn Hữu về thủy nông vùng Tiền Giang.
• Bài báo và kỷ yếu hội thảo khoa học: Bài viết của Tô Quang Toản (1998), Nguyễn Đình Vượng (2001), Đinh Quang Hải (2020) trên Tạp chí Thủy lợi, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử; kỷ yếu Hội thảo Lịch sử hình thành và phát triển kênh Vĩnh Tế (An Giang, 1999); Hội thảo Biến đổi khí hậu và tác động của nó đối với môi trường và sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL (Đại học An Giang, 2017); Hội thảo Phát triển nông thôn ĐBSCL từ thực tiễn đến chính sách (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh, 2018).

Nhóm công trình của các tác giả và tổ chức quốc tế

• Thời kỳ thuộc Pháp: Các khảo cứu của Tổng Thanh tra Công chính Đông Dương Pouyenne như Voies d'eau de la Cochinchine (1911), Les travaux publics de l’Indochine; ấn phẩm Dragages de Cochinchine - Canal Rach Gia - Ha Tien của Toàn quyền Đông Dương (1930); hồi ký L’Indochine francaise của Paul Doumer (2016).
• Giai đoạn 1954 - 1975 và sau 1975: Các báo cáo kỹ thuật của Nhóm Phát triển Đồng bằng Hà Lan và Ủy ban Điều phối Điều tra Hạ lưu sông Mê Kông (Dutch Delta Development Group, 1973, 1974); các dự án viện trợ kỹ thuật của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA, thành lập 1974/2003, nối lại viện trợ từ 1992, triển khai dự án thích ứng biến đổi khí hậu năm 2013); các hiệp định và tài liệu của Ủy hội sông Mê Kông quốc tế (MRC, thành lập năm 1995).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề thủy nông thuần túy dưới góc độ kỹ thuật thủy lợi (tính toán lưu lượng, xâm nhập mặn, kết cấu công trình), hoặc chỉ khảo sát lịch sử khai hoang trong các giai đoạn trước năm 1945, hay giới hạn trong phạm vi hẹp của từng tỉnh, từng tiểu vùng. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về lịch sử mạng lưới thủy nông toàn vùng Tây Nam Bộ trải dài qua hai chế độ chính trị từ năm 1954 đến năm 2015. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách phục dựng tiến trình lịch sử, phân tích mối quan hệ giữa chính sách quản lý, hoạt động xây dựng thực tế và các chuyển biến kinh tế - xã hội cụ thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử, xem xét sự phát triển của hệ thống thủy nông trong mối quan hệ hữu cơ với điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất và bối cảnh chính trị - xã hội của từng thời kỳ lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Là hai phương pháp chủ đạo. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện các sự kiện đào kênh, đắp đê, xây cống theo đúng trình tự thời gian và không gian lịch sử cụ thể; phương pháp logic hỗ trợ khái quát hóa, hệ thống hóa bản chất của các chính sách và quy luật vận động của hệ thống thủy nông.
  • Phương pháp giám định, phê phán tư liệu: Được sử dụng để kiểm tra, đối chiếu độ tin cậy của các văn bản hành chính, hồ sơ lưu trữ từ các chế độ khác nhau.
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp khảo sát thực địa, điền dã, phỏng vấn nhân chứng lịch sử và cán bộ quản lý thủy nông (có ghi âm, chụp ảnh tại các tuyến kênh Vĩnh Tế, Xà No, T4, T5, T6, cống ngăn mặn Kiên Giang, An Giang, Hà Tiên); phân tích bản đồ địa hình, bản đồ quy hoạch thủy nông; phương pháp thống kê, tổng hợp và so sánh số liệu kinh tế - kỹ thuật.
• Nguồn tư liệu:
  • Tài liệu lưu trữ gốc: Khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh) gồm các phông: Phủ Thủ tướng, Bộ Công chánh và Giao thông, Phủ Tổng ủy Dinh Điền và Nông vụ, Bộ sưu tập hình ảnh; Phông Thủy nông, Thủy lợi, Đê điều, Kênh rạch tại Thư viện Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
  • Tài liệu xuất bản và niên giám thống kê: Báo cáo của các Bộ, ngành, số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở, Niên giám thống kê các tỉnh ĐBSCL, tạp chí chuyên ngành.
  • Tài liệu điền dã thực tế: Ghi chép khảo sát và tư liệu ảnh tại các địa bàn trọng điểm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu đề tài

Chương 1 tổng hợp toàn diện các nguồn học liệu trong và ngoài nước, phân định rõ các nhóm nghiên cứu về kinh tế làng xã, địa chí, lịch sử khai hoang, kỹ thuật công trình thủy lợi và tài nguyên nước. Tác giả chỉ ra rằng các công trình đi trước là cơ sở tư liệu quý báu, song chưa có sự kết nối lịch sử liền mạch giữa hai giai đoạn trước và sau năm 1975 cho toàn vùng Tây Nam Bộ, từ đó xác lập tính cấp thiết và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án.

Chương 2: Hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 1975

Chương này trình bày bức tranh tổng thể về điều kiện tự nhiên Tây Nam Bộ (diện tích 100.069 km², dân số 13.035.000 người vào năm 1975; gồm 8 nhóm đất chính, trữ lượng nước ngầm khoảng 84 triệu m³/giây, 2 triệu ha ngập lũ định kỳ và 1,7 triệu ha bị nhiễm mặn).

Tác giả khái quát lịch sử thủy nông trước năm 1954 qua hai thời kỳ:

• Thời nhà Nguyễn (1802 - 1867): Tổ chức đào vét thủ công có quy mô lớn, tiêu biểu với kênh Vũng Gù / Bảo Định Hà (1705, dài kết nối Vàm Cỏ Tây với Mỹ Tho, rộng 32m, sâu 4m), kênh Thoại Hà (1818, dài 12.410m, rộng 20m), kênh Vĩnh Tế (1819 - 1824, dài 91km, rộng 25m, sâu 3m). Diện tích canh tác đến năm 1890 đạt 763.000 ha.
• Thời thuộc Pháp (1867 - 1945): Ứng dụng xáng múc cơ giới qua 3 đợt đấu thầu lớn (1894 - 1904, 1904 - 1913, 1913 - 1918), đào đắp 1.300 km kênh chính và 2.500 km kênh phụ. Các công trình tiêu biểu: mở rộng kênh Bảo Định (1866, dài 30km, rộng 30m, sâu 7 - 9m), kênh Chợ Gạo (1877, dài 12km, rộng 30m), kênh Xà No (1901 - 1903, dài 32km, mặt rộng 60m, đáy rộng 40m), kênh Tổng đốc Lộc (1896 - 1897). Đến năm 1930, diện tích đất ruộng tăng lên 2.000.000 ha.
• Giai đoạn kháng chiến (1945 - 1954): Duy trì và tu bổ hệ thống phục vụ tự túc lương thực, song còn hạn chế do hơn 1.400.000 ha bị ngập lũ chưa kiểm soát, hơn 500.000 ha tại Đồng Tháp Mười và 700.000 ha ven biển Tứ giác Long Xuyên bị hoang hóa do chua phèn và xâm nhập mặn.

Tiêu chí	Thời nhà Nguyễn (1802 - 1867)	Thời thuộc Pháp (1867 - 1945)
Phương thức thi công	Thủ công (cuốc, xẻng, quang gánh, mai, phảng, sọt, ky)	Cơ giới hóa hiện đại (xáng múc cơ khí) qua đấu thầu
Công trình tiêu biểu	Kênh Bảo Định (1705), Thoại Hà (1818), Vĩnh Tế (1819)	Kênh Chợ Gạo (1877), Tổng đốc Lộc (1896), Xà No (1901)
Quy mô đạt được	Rộng 20 - 40m, sâu 3 - 5m; diện tích lúa 763.000 ha (1890)	1.300 km kênh chính, 2.500 km kênh phụ; ruộng đạt 2.000.000 ha

Trong giai đoạn 1954 - 1975, chính quyền Việt Nam Cộng hòa xác định chính sách thủy nông kết hợp công lộ và quân sự. Các chính sách và dự án cụ thể gồm:

• Bản Kế hoạch phát triển giao thông thủy nông, công lộ, quân sự Nam Phần Việt Nam (1961): Chủ trương đào kênh đắp lộ, xây dựng mạng lưới hình rẻ quạt, lấy vùng Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười, Quản Lộ - Phụng Hiệp làm trọng tâm khai thác nông nghiệp và củng cố an ninh.
• Chương trình phát triển ĐBSCL (1969): Đề xuất quy hoạch tổng thể 6 vùng lớn, kết hợp chống ngập lụt, ngăn mặn và dẫn thủy nhập điền, dự kiến kiểm soát lũ cho 425.000 ha tại Châu Đốc, An Giang với dự toán khoảng 400 triệu USD.
• Các dự án nạo vét cụ thể:
  • Tỉnh Kiên Giang: Dự án vét kênh Rọc - Bà Ke từ Liên Tỉnh lộ 8 đến kênh Chưng Bầu (Khế ước tương thuận ký ngày 03/05/1957 giữa Trần Ngọc Oanh và nhà thầu Trần Văn Tự), hoàn thành trong 45 ngày, kinh phí 2.237.250 đồng.
  • Vùng Quản Lộ - Phụng Hiệp: Đề án khảo cứu dẫn thủy nhập điền theo Công văn số 4541-CC ngày 01/10/1957.
  • Vùng U Minh Thới Bình (An Xuyên): Kế hoạch nạo vét kênh rạch thoát nước mưa, ngăn mặn (tờ trình ngày 09/10/1957), kinh phí 45 triệu đồng trích từ ngân khoản Phủ Tổng ủy Di cư viện trợ Mỹ.
  • Khu vực Đồng Tháp Mười: Chương trình đào kênh khai thác thủy nông (Công văn số 5826-CC ngày 09/12/1957) với 50 triệu đồng từ Quỹ Di cư. Đến năm 1959, triển khai nạo vét kênh tắt Tháp Mười (xáng Bạc Liêu thực hiện 12km440, khối lượng 372.439 m³), kênh Tháp Mười (3 xáng Bạc Liêu, Sóc Trăng, Rạch Giá nạo vét 42km670, khối lượng 1.250.000 m³, kinh phí 7,8 triệu đồng), trùng tu kênh Cái Lớn - Sông Trẹm (xáng Sóc Trăng và Cần Thơ thực hiện 33km550, khối lượng 1.100.000 m³, kinh phí 9,2 triệu đồng).
  • Tỉnh Ba Xuyên: Khảo sát thủy nông tại Ngân Rô (24.000 USD) và Mỹ Phước (120.000 USD) theo Công văn số 3661/CC (1959), huy động viện trợ từ USOM và Chính phủ Pháp (22.000 quan khảo sát toàn diện, 35.000 quan lập hồ sơ dự án do hãng Sogréah đảm nhận).
  • Tỉnh Tân An: Dự án dẫn thủy nhập điền do Liên Hiệp Quốc tài trợ 215.000 USD (tháng 3/1974).
• Ngân sách và quản lý: Luật số 8/57 ban hành ngân sách tài khóa 1957 trị giá 14.159.990.000 đồng, trong đó dành 390.000.000 đồng cho chương trình công chánh đặc biệt và ưu tiên 2/3 ngân sách cho các tỉnh Nam Phần. Mặc dù đạt được những kết quả trong mở mang diện tích canh tác và cải tạo giao thông, mạng lưới thủy nông thời kỳ này vẫn mang tính chất cục bộ, phụ thuộc nguồn viện trợ bên ngoài và bị gián đoạn do chiến tranh.

Chương 3: Hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1975 đến năm 2015

Chương 3 tái hiện công cuộc kiến thiết thủy lợi sau ngày đất nước thống nhất. Hệ thống quản lý được kiện toàn từ Trung ương (Bộ Thủy lợi, sau là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) đến các sở ban ngành địa phương và các công ty khai thác công trình thủy lợi. Tiến trình đầu tư chia làm 3 thời kỳ:

• Thời kỳ 1975 - 1985: Tập trung hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục các trục kênh cũ, phát động phong trào toàn dân làm thủy lợi, đào đắp hàng triệu mét khối đất bằng thủ công kết hợp cơ giới nhẹ nhằm thau chua rửa phèn cục bộ.
• Thời kỳ 1986 - 1996: Thực hiện đường lối Đổi mới, chuyển từ tư duy chống lũ sang chủ trương "sống chung với lũ". Bắt đầu triển khai các công trình kiểm soát lũ lớn, mở rộng kênh trục thoát lũ từ Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên ra biển Tây.
• Thời kỳ 1997 - 2015: Giai đoạn quy hoạch bài bản với các công trình quy mô lớn. Các trục kênh thoát lũ chính như kênh T4, T5 (kênh Võ Văn Kiệt), T6 được thi công, đưa nước lũ từ sông Tiền, sông Hậu thoát nhanh ra vịnh Thái Lan, giảm ngập cho vùng thượng và cung cấp nước ngọt rửa phèn cho vùng hạ lưu. Đồng thời, hàng loạt hệ thống ngăn mặn giữ ngọt như cống - đập Ba Lai, hệ thống kiểm soát lũ Bắc Vàm Nao, các tuyến đê bao khép kín bảo vệ lúa vụ 3 và vùng cây ăn trái, hệ thống thủy lợi Bán đảo Cà Mau được xây dựng đồng bộ.
• Hạn chế: Công tác đầu tư còn thiếu đồng bộ giữa thủy nông đầu mối và thủy nông nội đồng; hiện tượng bồi lắng kênh mương diễn ra nhanh; xung đột nguồn nước giữa vùng trồng lúa (nước ngọt) và vùng nuôi tôm (nước mặn/lợ); biến đổi dòng chảy thượng nguồn Mê Kông tạo ra những thách thức mới.

Chương 4: Tác động của hệ thống thủy nông đối với sự phát triển kinh tế, xã hội vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015

Chương này lượng hóa và phân tích tác động sâu rộng của mạng lưới thủy nông:

• Tác động kinh tế:
  • Nông nghiệp: Làm thay đổi căn bản cơ cấu mùa vụ, chuyển đổi diện tích lúa mùa nổi năng suất thấp sang canh tác lúa 2 vụ, 3 vụ năng suất cao. Biến Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên từ vùng đất hoang hóa ngập phèn thành vựa lúa chủ lực, đóng góp quyết định vào sản lượng lúa cả nước và kim ngạch xuất khẩu gạo.
  • Thủy sản và vườn cây ăn trái: Tạo điều kiện phát triển vùng nuôi tôm nước lợ ven biển (Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang) và nuôi cá tra, cá ba sa nước ngọt (An Giang, Đồng Tháp), hình thành vùng chuyên canh cây ăn trái đặc sản tại Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long.
  • Giao thông vận tải và thương mại: Mạng lưới kênh đào đóng vai trò là tuyến giao thông thủy huyết mạch, kết nối các vùng sản xuất hẻo lánh với các đô thị trung tâm và cảng xuất khẩu (Cần Thơ, Sài Gòn), giảm chi phí logistics nông sản.
• Tác động xã hội:
  • Tái bố trí dân cư: Hình thành các cụm, tuyến dân cư vượt lũ an toàn dọc theo các bờ kênh và đê bao, chấm dứt cảnh chạy lũ hàng năm của hàng trăm ngàn hộ dân.
  • Đời sống và dịch vụ công: Cung cấp nguồn nước ngọt sinh hoạt, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn; thúc đẩy phát triển mạng lưới y tế (gia tăng tỷ lệ bác sĩ, dược sĩ trên 1 vạn dân) và giáo dục (nâng cao tỷ lệ học sinh tốt nghiệp các cấp tại vùng sâu).

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt khoa học và lý luận lịch sử: Luận án là công trình nghiên cứu lịch sử đầu tiên phục dựng một cách toàn diện, có hệ thống bức tranh thủy nông vùng Tây Nam Bộ xuyên suốt 60 năm (1954 - 2015) qua hai thể chế chính trị khác nhau. Công trình làm rõ sự kế thừa, phát triển và những bước chuyển dịch về tư duy trị thủy của các chính quyền.
2. Về mặt tư liệu: Luận án đã khai thác, giám định và hệ thống hóa khối lượng lớn tư liệu gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, tư liệu lưu trữ của ngành Thủy lợi và tư liệu thực địa điền dã, bổ sung nguồn sử liệu tin cậy cho chuyên ngành Lịch sử Việt Nam và Lịch sử kinh tế - xã hội Nam Bộ.
3. Về mặt thực tiễn và chính sách: Luận án đúc kết các bài học lịch sử về quy hoạch thủy lợi gắn với giao thông, bài học đa dạng hóa nguồn vốn (kết hợp ngân sách nhà nước, viện trợ quốc tế và sức dân), bài học giải quyết mâu thuẫn lợi ích nguồn nước giữa các tiểu vùng sinh thái. Đây là nguồn luận cứ khoa học tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách trong việc quy hoạch phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu theo tinh thần Nghị quyết 120/NQ-CP.
4. Về giáo dục và đào tạo: Kết quả nghiên cứu cung cấp tài liệu phục vụ công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình Lịch sử địa phương tại các trường Đại học, Cao đẳng và trường phổ thông khu vực Tây Nam Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Nguồn tư liệu lưu trữ về hoạt động thủy nông tại các vùng giải phóng, căn cứ kháng chiến ở Tây Nam Bộ trong giai đoạn 1954 - 1975 còn thiếu hụt và tản mạn do điều kiện chiến tranh, khiến việc so sánh toàn diện giữa hai vùng kiểm soát trong giai đoạn này chưa đạt mức độ chi tiết như kỳ vọng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế hợp tác xuyên biên giới trong khuôn khổ Ủy hội sông Mê Kông quốc tế (MRC) trước tác động của các đập thủy điện thượng nguồn; phân tích sâu hơn mô hình quản trị thủy nông cơ sở có sự tham gia của cộng đồng (PIM) tại các tỉnh hạ lưu sông Tiền và sông Hậu trong giai đoạn sau năm 2015.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử kinh tế, Địa lý nhân văn, Thủy văn học và Quản lý tài nguyên nước khi tìm kiếm nguồn tư liệu lịch sử và phương pháp tiếp cận liên ngành.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nông nghiệp: Cán bộ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh ĐBSCL trong công tác xây dựng quy hoạch hạ tầng tưới tiêu, thau chua rửa mặn và phòng chống thiên tai.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa - xã hội Nam Bộ: Cung cấp góc nhìn về sự biến đổi làng xã, sinh kế và quá trình thích ứng tự nhiên của cư dân sông nước Tây Nam Bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chia tiến trình lịch sử hệ thống thủy nông Tây Nam Bộ (1954 - 2015) thành những giai đoạn nào?

Tiến trình được phân định thành 2 giai đoạn chính:

• Giai đoạn 1954 - 1975: Quản lý thủy nông dưới chế độ Việt Nam Cộng hòa tại Nam Phần Việt Nam.
• Giai đoạn 1975 - 2015: Quản lý thủy nông dưới sự chỉ đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam sau ngày thống nhất, gồm 3 thời kỳ: 1975 - 1985 (khôi phục sau chiến tranh, thời kỳ bao cấp), 1986 - 1996 (bước đầu đổi mới, mở rộng thoát lũ), và 1997 - 2015 (công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quy hoạch thủy lợi thích ứng biến đổi khí hậu).

2. Dưới thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa (1954 - 1975), các dự án thủy nông tiêu biểu nào đã được phê duyệt và triển khai?

Các dự án tiêu biểu gồm:

• Dự án nạo vét kênh Rọc - Bà Ke tại Kiên Giang (1957, kinh phí 2.237.250 đồng).
• Dự án nạo vét thoát nước, ngăn mặn vùng U Minh Thới Bình (1957, kinh phí 45 triệu đồng).
• Chương trình nạo vét kênh Tháp Mười, kênh tắt Tháp Mười và kênh Cái Lớn - Sông Trẹm tại Đồng Tháp Mười (1957 - 1959, tổng kinh phí trên 17 triệu đồng).
• Khảo sát thủy nông Ngân Rô và Mỹ Phước tại Ba Xuyên (1959, sử dụng viện trợ USOM và Pháp).
• Dự án dẫn thủy nhập điền Tân An do Liên Hiệp Quốc tài trợ (1974, trị giá 215.000 USD).

3. Phương thức thi công đào vét kênh rạch ở Tây Nam Bộ thời thuộc Pháp có điểm gì khác biệt so với thời nhà Nguyễn?

Thời nhà Nguyễn (1802 - 1867), việc đào kênh được thực hiện hoàn toàn thủ công bằng sức người (binh lính và dân phu) với các nông cụ thô sơ (cuốc, xẻng, quang gánh, mai, phảng), tổ chức theo phiên đội. Thời thuộc Pháp (1867 - 1945), công tác đào vét được cơ giới hóa bằng việc sử dụng các loại xáng múc hiện đại (như thi công kênh Xà No, Chợ Gạo) thông qua các đợt đấu thầu công trình lớn, đem lại năng suất và khối lượng đào đắp cao hơn gấp nhiều lần.

4. Các nguồn tài liệu lưu trữ chính được tác giả khai thác trong luận án là gì?

Tác giả khai thác nguồn tài liệu văn bản gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh) thuộc các phông: Phủ Thủ tướng, Bộ Công chánh và Giao thông, Phủ Tổng ủy Dinh Điền và Nông vụ; cùng phông tư liệu Thủy nông, Thủy lợi, Đê điều, Kênh rạch tại Thư viện Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Ngoài ra, tác giả kết hợp nguồn tư liệu khảo sát điền dã thực tế và phỏng vấn cán bộ chuyên môn tại các địa phương.

5. Những công trình thủy nông tiêu biểu nào đã làm thay đổi diện mạo vùng Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười sau năm 1975?

Đó là hệ thống các kênh trục thoát lũ lớn ra biển Tây gồm kênh T4, T5 (kênh Võ Văn Kiệt), T6; hệ thống kiểm soát lũ Bắc Vàm Nao; các cống ngăn mặn giữ ngọt Ba Lai; cùng mạng lưới đê bao khép kín bảo vệ sản xuất lúa vụ 3 và các cụm, tuyến dân cư vượt lũ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Lịch sử của Nguyễn Ngọc Huyền là một công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về lịch sử hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ giai đoạn 1954 - 2015. Bằng phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp liên ngành và nguồn tư liệu lưu trữ gốc phong phú, luận án đã làm rõ tiến trình đầu tư, đặc điểm kỹ thuật và chính sách quản lý thủy nông qua hai giai đoạn chính trị khác nhau. Công trình không chỉ khẳng định vai trò quyết định của thủy nông trong việc thúc đẩy nông nghiệp, chuyển đổi kinh tế và ổn định xã hội vùng đồng bằng sông Cửu Long, mà còn đúc kết những bài học kinh nghiệm sâu sắc cho chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu trình bày những vấn cấp bách đặt ra do yêu cầu phát triển vùng ngập lụt của Đồng bằng sông Cửu Long; Chƣơng 1: Giới thiệu khái quát đặc điểm của lũ của đồng bằng thuộc đất Campuchia trƣớc khi vào Việt Nam và làm rõ khả năng tách riêng bài toán lũ cho Việt Nam bằng cách cắt hai mặt ở Banam và PhnomPenh; Chƣơng 2: Giới thiệu mô hình giải quyết vấn đề tải và trữ lũ trên các băng tải theo bãi các kênh lạch; Chƣơng 3: Phân tích định lƣợng hai trận lũ 1978 và 1984, làm rõ đặc điểm dòng chảy lũ ở Việt Nam và ảnh hƣởng của những hoạt động con ngƣời đối với chế độ lũ, đánh giá khả năng tải trên đong trong các 11 thành phần dòng chảy lũ qua Việt Nam; Chƣơng 4: Làm rõ mối quan hệ giữa kiến thiết phát triển đồng bằng gần đây và sắp tới với sự vận động của lũ. Chứng minh các bờ bao, các con đƣờng và khu dân cƣ đã tác động mạnh mẽ vào lũ làm thay đổi tƣơng quan giữa các dòng chảy, từ đó dự báo tình huống có thể xảy ra nếu lũ đến nhƣ năm 1978. Trong thời kỳ triều lên xáo trộn và nƣớc mặn rút đi trong thời kỳ triều xuống tạo thành sự mặn hóa đều đặn trong không gian, thời gian dƣới tác động của hai yếu tố cơ bản: lƣu lƣợng nƣớc ngọt từ nguồn xuống và thủy triều thể hiện qua biên độ, cƣờng suất. Đây là những vấn đề liên quan trực tiếp đến một số nội dung nghiên cứu của luận án.

Lê Sâm trong cuốn Thủy nông ở ĐBSCL, Nxb Nông nghiệp Tp. Hồ Chí Minh, 1996, đã nghiên cứu một cách khái quát về tình hình thủy nông ở vùng Tây Nam Bộ. Theo ông, các công trình thủy nông giữ vai trò quan trọng trong việc cải tạo môi trƣờng nói chung và đặc biệt là cải tạo đất để làm nông nghiệp, nâng cao sản lƣợng lúa gạo, làm ngọt hóa hàng trăm ngàn ha, biến những vùng đất phèn mặn thành những cánh đồng lúa màu mỡ. Có thế thấy, công trình nghiên cứu của Lê Sâm đã trở thành tài liệu tham khảo có giá trị, tin cậy trong quá trình thực hiện luận án.

Nhà nghiên cứu Sơn Nam với các công trình tiêu biểu nhƣ: Lịch sử khẩn hoang miền Nam, Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh, 1997; Đất Gia Định xưa, Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh; Sài Gòn xưa - Dấu ấn 300 năm tiếp cận với Đồng bằng sông Cửu Long, Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh, 2008; Lịch sử khẩn hoang miền Nam, Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh, 2009… đã ít nhiều đề cập đến sông ngòi, kênh rạch, kênh đào ở vùng đất Tây Nam Bộ trong các tác phẩm điền dã hay các chuyên khảo về quá trình khẩn hoang, phát triển vùng Nam Bộ. Những số liệu thống kê về khối lƣợng đào kênh, hoặc miêu tả hoạt động đào kênh ở các tỉnh An Giang, Hậu Giang, Rạch Giá thời thuộc Pháp tuy đƣợc đề cập ngắn gọn nhƣng các công trình này đã giúp chúng tôi có thêm nguồn tƣ liệu để đối chiếu, so sánh với nội dung đề tài nghiên cứu.