Pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại

Hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay ngân hàng là một… 66 trang · Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh · 2016.

• Tác giả: Võ Thị Thu Oanh
• Người hướng dẫn: Ths. Trương Thị Tuyết Minh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Thương Mại
• Đề tài: Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng Trong Giải Ngân Và Giám Sát Vốn Vay Ngân Hàng
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG GIAI ĐOẠN GIẢI NGÂN VÀ GIÁM SÁT SỬ DỤNG VỐN VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát về giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.1. Khái niệm về giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.2. Mục đích của giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.1.3. Quy trình thực hiện giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.2. Khái quát về rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.2.1. Khái niệm về rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.2.2. Đặc điểm về rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.2.3. Nhận diện các rủi ro tín dụng cơ bản trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.2.4. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HẠN CHẾ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG GIAI ĐOẠN GIẢI NGÂN, GIÁM SÁT SỬ DỤNG VỐN VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
• 2.1. Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Về hạn chế rủi ro tín dụng do khách hàng vay sử dụng vốn sai mục đích
• 2.1.2. Về hạn chế rủi ro tín dụng do sự thay đổi tình hình của khách hàng vay
• 2.1.3. Về hạn chế rủi ro tín dụng do sự biến động tài sản bảo đảm nợ vay
• 2.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại
• 2.2.1. Đối với hạn chế rủi ro tín dụng do khách hàng vay sử dụng vốn sai mục đích
• 2.2.2. Đối với hạn chế rủi ro tín dụng do sự thay đổi tình hình của khách hàng vay
• 2.2.3. Đối với hạn chế rủi ro tín dụng do sự biến động tài sản bảo đảm nợ vay
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng Trong Giải Ngân

Hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay ngân hàng là một vấn đề quan trọng trong quản lý tài chính. Việc này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của ngân hàng mà còn đảm bảo sự ổn định của nền kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, các ngân hàng thương mại (NHTM) cần có những biện pháp hiệu quả để giảm thiểu rủi ro tín dụng.

1.1. Khái Niệm Về Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng là khả năng mà người vay không thể hoàn trả nợ đúng hạn. Điều này có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân như tình hình tài chính của khách hàng, biến động thị trường, hoặc sự thay đổi trong chính sách của ngân hàng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Giải Ngân Đúng Mục Đích

Giải ngân đúng mục đích là yếu tố then chốt trong việc hạn chế rủi ro tín dụng. Ngân hàng cần đảm bảo rằng vốn vay được sử dụng đúng theo thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng để tránh tình trạng lạm dụng vốn.

II. Vấn Đề Rủi Ro Trong Giai Đoạn Giải Ngân Vốn Vay

Trong giai đoạn giải ngân, các ngân hàng thường gặp phải nhiều rủi ro. Việc không kiểm soát chặt chẽ quá trình giải ngân có thể dẫn đến việc khách hàng sử dụng vốn sai mục đích, gây thiệt hại cho ngân hàng. Do đó, việc nhận diện và quản lý rủi ro là rất cần thiết.

2.1. Các Rủi Ro Chính Trong Giải Ngân

Các rủi ro chính trong giai đoạn giải ngân bao gồm rủi ro về mục đích sử dụng vốn, rủi ro về khả năng hoàn trả nợ, và rủi ro từ sự biến động của tài sản bảo đảm.

2.2. Nguyên Nhân Dẫn Đến Rủi Ro Tín Dụng

Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng có thể xuất phát từ việc đánh giá không chính xác khả năng tài chính của khách hàng, hoặc từ sự thay đổi trong điều kiện kinh tế vĩ mô.

III. Phương Pháp Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng Hiệu Quả

Để hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân, các ngân hàng cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc xây dựng quy trình giải ngân chặt chẽ và giám sát sử dụng vốn là rất quan trọng.

3.1. Quy Trình Giải Ngân Chặt Chẽ

Quy trình giải ngân cần được thiết lập rõ ràng, bao gồm các bước kiểm tra và xác nhận mục đích sử dụng vốn của khách hàng trước khi thực hiện giải ngân.

3.2. Giám Sát Sử Dụng Vốn Vay

Giám sát sử dụng vốn vay là một phần không thể thiếu trong quy trình cho vay. Ngân hàng cần theo dõi chặt chẽ việc sử dụng vốn của khách hàng để phát hiện kịp thời các dấu hiệu rủi ro.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng

Việc áp dụng các biện pháp hạn chế rủi ro tín dụng không chỉ giúp ngân hàng bảo vệ tài sản mà còn nâng cao uy tín và sự tin tưởng của khách hàng. Các ngân hàng cần có những chính sách rõ ràng và minh bạch trong việc giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay.

4.1. Kinh Nghiệm Từ Các Ngân Hàng Thành Công

Nhiều ngân hàng đã áp dụng thành công các biện pháp hạn chế rủi ro tín dụng thông qua việc cải tiến quy trình giải ngân và giám sát. Họ đã xây dựng các hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hạn Chế Rủi Ro

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp hạn chế rủi ro tín dụng đã giúp giảm thiểu đáng kể tỷ lệ nợ xấu trong các ngân hàng thương mại.

V. Kết Luận Về Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay là một nhiệm vụ quan trọng đối với các ngân hàng thương mại. Việc thực hiện hiệu quả các biện pháp này không chỉ bảo vệ lợi ích của ngân hàng mà còn góp phần vào sự ổn định của nền kinh tế.

5.1. Tương Lai Của Hạn Chế Rủi Ro Tín Dụng

Trong tương lai, các ngân hàng cần tiếp tục cải tiến quy trình và áp dụng công nghệ mới để nâng cao hiệu quả trong việc hạn chế rủi ro tín dụng.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ ngân hàng trong việc phát triển các công cụ quản lý rủi ro tín dụng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tín dụng an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng thông qua việc tham gia các tổ chức và hiệp định thương mại như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), nền kinh tế Việt Nam đòi hỏi nguồn vốn ổn định và dồi dào. Ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò là định chế tài chính trung gian chu chuyển nguồn vốn chủ lực. Trong các nghiệp vụ cấp tín dụng, hoạt động cho vay chiếm tỷ trọng thu nhập và lợi nhuận lớn nhất nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tín dụng có tính chất lan truyền dây chuyền, đe dọa an toàn toàn hệ thống.

Thực tiễn hoạt động ngân hàng cho thấy, các tổ chức tín dụng thường tập trung nguồn lực cho giai đoạn thẩm định tín dụng và xử lý thu hồi nợ, trong khi giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay chưa nhận được sự quan tâm đúng mức. Bên cạnh đó, các quy định pháp luật điều chỉnh trực tiếp hai giai đoạn này còn mang tính nguyên tắc, chủ yếu trao quyền cho các NHTM tự xây dựng quy chế nội bộ, dẫn đến sự thiếu đồng bộ và tiềm ẩn nhiều kẽ hở pháp lý. Do đó, đề tài "Pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại" được thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề cấp thiết này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận bao gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về giai đoạn giải ngân, giám sát sử dụng vốn vay và nhận diện các loại rủi ro tín dụng phát sinh trong các giai đoạn này.
2. Phân tích thực trạng các quy định pháp luật hiện hành, chỉ rõ các vướng mắc, bất cập trong việc hạn chế rủi ro tín dụng khi NHTM giải ngân và giám sát vốn vay.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro tín dụng trong hoạt động cho vay của NHTM.

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống các quy phạm pháp luật hiện hành điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay nhằm hạn chế rủi ro tín dụng. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở khía cạnh pháp lý của giai đoạn giải ngân và giám sát vốn vay tại các NHTM Việt Nam; không nghiên cứu sâu các giai đoạn thẩm định, xử lý nợ hoặc các giải pháp kỹ thuật nghiệp vụ thuần túy về mặt kinh tế, tài chính và quản trị kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được kết hợp sử dụng gồm:

• Phương pháp liệt kê, phân tích và tổng hợp: Làm rõ các khái niệm lý luận, cấu trúc quy trình tín dụng và các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đánh giá sự tương thích giữa quy định pháp luật thành văn với thực tiễn áp dụng tại các NHTM, đối chiếu quy chế nội bộ giữa các ngân hàng.

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý được trích xuất trực tiếp từ các văn bản quy phạm pháp luật và tài liệu học thuật:

• Khái niệm giải ngân vốn vay căn cứ theo Khoản 2 Điều 2 Thông tư số 09/2012/TT-NHNN;
• Khái niệm và trách nhiệm giám sát vốn vay căn cứ theo Khoản 3 Điều 94 Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và Điều 21 Văn bản hợp nhất số 20/VBHN-NHNN;
• Quy chế tín dụng nội bộ của các NHTM: Ngân hàng TMCP Việt Nam Thương Tín (Quyết định số 420/NVQĐ-QLTD.14), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Sổ tay Tín dụng Agribank), Ngân hàng TMCP Quân đội (Thông báo số 3414/TB-HS);
• Khái niệm rủi ro tín dụng tiếp cận theo Thông tư số 02/2013/TT-NHNN, quan điểm kinh tế học của A. Lange và quan điểm luật học của tác giả Trần Vũ Hải;
• Hệ thống văn bản luật liên quan: Bộ luật Dân sự 2015, Luật Doanh nghiệp 2014, Luật Kế toán 2015, Luật Kiểm toán độc lập 2011, Luật Giá 2012, Thông tư số 03/2013/TT-NHNN, Nghị định số 83/2010/NĐ-CP, Nghị định số 163/2006/NĐ-CP, Nghị định số 11/2012/NĐ-CP, Nghị định số 89/2013/NĐ-CP, Nghị định số 78/2015/NĐ-CP và Nghị định số 96/2014/NĐ-CP.

Nguồn dữ liệu thực tiễn được thu thập từ báo cáo hoạt động tín dụng, số liệu từ Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC) và các vụ án kinh tế điển hình trong hệ thống ngân hàng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại

Chương 1 thiết lập hệ thống khái niệm, phân tích bản chất pháp lý của quy trình giải ngân, giám sát và nhận diện các rủi ro tín dụng đặc thù:

• Khái niệm và đặc trưng của giải ngân và giám sát vốn vay:

  • Giải ngân vốn vay là nghĩa vụ có điều kiện của NHTM phát sinh từ Hợp đồng tín dụng (HĐTD). NHTM chỉ giao tiền khi khách hàng đáp ứng đầy đủ các điều kiện giải ngân và chứng minh mục đích sử dụng vốn phù hợp với thỏa thuận. Nguyên tắc giải ngân là gắn liền sự vận động của tiền tệ với sự vận động của hàng hóa, dịch vụ đối ứng.
  • Giám sát sử dụng vốn vay là giai đoạn bắt buộc thực hiện sau giải ngân. Khóa luận chỉ ra hạn chế trong cách tiếp cận mang tính liệt kê của các NHTM (Vietbank, Agribank, MB) và đưa ra định nghĩa mang tính khái quát: Giám sát là quá trình NHTM theo dõi, phân tích các nội dung trong quy trình kiểm tra do ngân hàng tự ban hành nhằm đảm bảo khoản vay được thu hồi đúng cam kết.
  • Hoạt động giải ngân và giám sát hướng đến 4 mục đích chính: đảm bảo vốn vay dùng đúng mục đích; phát hiện và chấn chỉnh sai sót từ khâu thẩm định; nhận diện sớm các rủi ro tiềm ẩn khách quan/chủ quan; tạo lập cơ sở dữ liệu cung cấp cho CIC.

• Quy trình nghiệp vụ:

  • Quy trình giải ngân gồm: Kiểm tra điều kiện giải ngân (giới hạn dư nợ 15% vốn tự có đối với 1 khách hàng và 25% đối với người có liên quan theo Điều 128 Luật Các tổ chức tín dụng 2010; thời hạn rút vốn; hồ sơ chứng từ chứng minh mục đích như hợp đồng mua bán, hóa đơn VAT, phiếu nhập kho; tính hợp pháp của chữ ký đại diện doanh nghiệp theo Điều 13 Luật Doanh nghiệp 2014) và thực hiện chi trả (trực tiếp cho bên thụ hưởng hoặc qua tài khoản/tiền mặt của bên vay).
  • Quy trình giám sát gồm: Kiểm tra thực tế tiến độ sử dụng vốn, kiểm tra biến động tình hình pháp lý - tài chính của bên vay, đánh giá lại tài sản bảo đảm (TSBĐ) và điều chỉnh xếp hạng tín dụng nội bộ.

• Đặc điểm và nhận diện rủi ro tín dụng:

  • Rủi ro tín dụng trong hai giai đoạn này có các đặc điểm: xuất phát chủ yếu từ bên vay (do NHTM chuyển từ thế chủ động thẩm định sang thế bị động sau khi đã giao quyền sử dụng vốn); mang tính đa dạng và phức tạp (về nguyên nhân, hình thức phát sinh nợ xấu và quy mô tổn thất); có tính tất yếu khách quan gắn liền với yếu tố tín nhiệm; gây hậu quả nghiêm trọng mang tính lan truyền toàn hệ thống.
  • Ba nhóm rủi ro cơ bản được nhận diện gồm: (1) Rủi ro do khách hàng sử dụng vốn sai mục đích (dùng vốn lưu động ngắn hạn để đầu tư dài hạn, kinh doanh bất động sản, chứng khoán); (2) Rủi ro do sự thay đổi tình hình của bên vay (thay đổi pháp lý do tổ chức lại doanh nghiệp, thu hồi giấy phép; suy giảm năng lực tài chính; mở rộng ngành nghề rủi ro); (3) Rủi ro do sự biến động về giá trị pháp lý và giá trị thị trường của TSBĐ.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân; giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại và hướng hoàn thiện

Chương 2 tập trung phân tích các quy định pháp luật điều chỉnh thực tế, chỉ ra những bất cập cụ thể và đề xuất giải pháp hoàn thiện:

• Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro do sử dụng vốn sai mục đích:

  • Phương tiện thanh toán giải ngân (Thông tư số 09/2012/TT-NHNN): Pháp luật chưa định nghĩa rõ thế nào là "thanh toán trực tiếp cho bên thụ hưởng", dẫn đến việc NHTM giải ngân vào tài khoản của khách hàng rồi khách hàng mới chuyển tiếp lệnh chi, tạo kẽ hở cho việc chiếm dụng vốn. Thói quen thanh toán tiền mặt trong xã hội dẫn đến việc chia nhỏ khoản vay dưới 100 triệu đồng để giải ngân tiền mặt, gây khó khăn cho việc kiểm soát dòng tiền. Xuất hiện tình trạng cán bộ ngân hàng thông đồng với khách hàng hoặc khách hàng lập chứng từ khống với bên thụ hưởng để rút tiền mặt đảo nợ.
  • Kiểm tra mục đích sử dụng vốn: Pháp luật trao quyền tự quyết cho NHTM nhưng thiếu cơ chế kiểm tra tính tuân thủ của quy chế nội bộ từ cơ quan thanh tra NHNN. Vụ án Công ty Cổ phần Chế biến Thực phẩm Phương Nam là minh chứng điển hình: công ty vay gần 16.170 tỷ đồng nhưng sử dụng sai mục đích hơn 10.198 tỷ đồng (đảo nợ, kinh doanh bất động sản) thông qua thủ đoạn sao y một bộ chứng từ mua tôm gửi cho nhiều ngân hàng khác nhau mà không bị phát hiện kịp thời.

• Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro do thay đổi tình hình khách hàng:

  • Tình trạng pháp lý (Luật Doanh nghiệp 2014): Các quy định về chia, tách, sáp nhập, hợp nhất (Điều 192 - 199) quy định trách nhiệm liên đới trả nợ nhưng thiếu chế tài xử phạt khi doanh nghiệp không gửi nghị quyết tổ chức lại cho NHTM trong thời hạn 15 ngày, dẫn đến nguy cơ các công ty mới đùn đẩy trách nhiệm thanh toán.
  • Tình hình tài chính và kế toán: Luật Kế toán 2015 đưa ra nguyên tắc giá trị hợp lý và cấm lập hai hệ thống sổ sách nhưng tại thời điểm nghiên cứu chưa có hiệu lực (áp dụng từ 01/01/2017). Luật Kiểm toán độc lập 2011 quy định phạm vi đối tượng bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính còn hẹp.
  • Thay đổi ngành nghề kinh doanh: Luật Doanh nghiệp 2014 bãi bỏ việc ghi ngành nghề trên Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; việc tra cứu thông tin qua Cổng thông tin quốc gia phát sinh chi phí, thời gian và thiếu cơ chế hậu kiểm xử phạt vi phạm thông báo theo Nghị định số 78/2015/NĐ-CP.
  • Thông tin tín dụng CIC (Thông tư số 03/2013/TT-NHNN): Dữ liệu CIC cập nhật còn chậm và chưa phản ánh đầy đủ do các TCTD che giấu nợ xấu nhằm bảo vệ chỉ số an toàn hoặc tạo điều kiện cho khách hàng tiếp tục vay vốn nơi khác để đảo nợ.

• Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro do biến động tài sản bảo đảm:

  • Quy định về đăng ký giao dịch bảo đảm (Nghị định số 83/2010/NĐ-CP, Bộ luật Dân sự 2015) cho phép mô tả chung đối với một số loại tài sản (như quyền đòi nợ). Điều này dẫn đến kẽ hở khách hàng sao chép một hợp đồng quyền đòi nợ để thế chấp bảo đảm nghĩa vụ tại nhiều TCTD khác nhau.

Nhóm rủi ro tín dụng	Căn cứ pháp lý điều chỉnh	Vấn đề bất cập / Lỗ hổng pháp lý	Hậu quả thực tiễn đối với NHTM
Sử dụng vốn sai mục đích	Thông tư số 09/2012/TT-NHNN, VBHN số 20/VBHN-NHNN	Chưa rõ định nghĩa "thanh toán trực tiếp"; kẽ hở giải ngân tiền mặt; kiểm tra chứng từ mang tính hình thức	Khách hàng lập hồ sơ khống, đảo nợ, đầu tư sai dự án dẫn đến mất khả năng thanh toán (điển hình: vụ Công ty Phương Nam sai phạm >10.198 tỷ đồng)
Thay đổi tình hình khách hàng	Luật Doanh nghiệp 2014 (Điều 192-199), Luật Kế toán 2015, TT 03/2013/TT-NHNN	Thiếu chế tài bắt buộc thông báo tổ chức lại doanh nghiệp; bỏ ngành nghề trên ĐKKD; dữ liệu CIC bị chậm/sai lệch	Ngân hàng không xác định được chủ thể chịu trách nhiệm trả nợ sau chia tách; không phát hiện kịp thời khi bên vay chuyển sang ngành nghề rủi ro cao
Biến động tài sản bảo đảm	Nghị định số 83/2010/NĐ-CP, Bộ luật Dân sự 2015	Cho phép mô tả chung tài sản khi đăng ký giao dịch bảo đảm (đặc biệt là quyền đòi nợ)	Khách hàng lợi dụng thế chấp trùng một tài sản hình thành tương lai/quyền đòi nợ tại nhiều ngân hàng, làm mất nguồn thu nợ thứ hai

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp các phát hiện thực tiễn và đưa ra các đề xuất hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật:

• Kết quả nghiên cứu thực tiễn: Khóa luận chỉ rõ những số liệu cụ thể về giới hạn cấp tín dụng (không vượt quá 15% vốn tự có đối với một khách hàng và 25% đối với nhóm người có liên quan theo Điều 128 Luật Các tổ chức tín dụng 2010); phân tích sai phạm sử dụng vốn sai mục đích với số tiền trên 10.198 tỷ đồng trong tổng dư nợ gần 16.170 tỷ đồng tại vụ án Công ty Phương Nam; xác định rõ thời hạn 15 ngày thông báo nghị quyết tổ chức lại doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2014 nhưng chưa có chế tài đi kèm.
• Hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật:
  • Bổ sung quy định chi tiết tại Thông tư 09/2012/TT-NHNN về quy trình thanh toán trực tiếp cho bên thụ hưởng, thu hẹp các trường hợp được giải ngân tiền mặt và quy định rõ trách nhiệm kiểm soát dòng tiền của nhân viên giải ngân.
  • Bổ sung chế tài hành chính và cơ chế phong tỏa giao dịch đối với doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thông báo tổ chức lại doanh nghiệp cho NHTM chủ nợ.
  • Nâng cao tính minh bạch tài chính bằng việc mở rộng diện doanh nghiệp vay vốn bắt buộc phải kiểm toán báo cáo tài chính hàng năm; chuẩn hóa quy trình kết nối dữ liệu giữa Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp với hệ thống ngân hàng.
  • Hoàn thiện quy định tại Nghị định 83/2010/NĐ-CP theo hướng bắt buộc mô tả cụ thể các đặc điểm nhận dạng đối với TSBĐ là quyền đòi nợ và tài sản hình thành trong tương lai khi thực hiện đăng ký giao dịch bảo đảm.
• Đóng góp khoa học: Khóa luận là công trình nghiên cứu trực diện, chuyên sâu vào hai giai đoạn giải ngân và giám sát vốn vay – mảng đề tài vốn ít được khai thác toàn diện dưới góc độ luật học so với các giai đoạn thẩm định tín dụng hay xử lý thu hồi nợ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của khóa luận: Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu dưới góc độ khoa học pháp lý tại thời điểm năm 2016, khi một số văn bản pháp luật quan trọng như Luật Kế toán 2015 và Bộ luật Dân sự 2015 chưa phát sinh hiệu lực thi hành đầy đủ trên thực tế. Nghiên cứu không đi sâu vào các công cụ định lượng quản trị rủi ro tài chính ngân hàng (như mô hình Basel II hay các thuật toán chấm điểm tín dụng tự động).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Đánh giá tác động thực tế của Luật Kế toán 2015 và Bộ luật Dân sự 2015 đối với việc kiểm soát dòng tiền và xử lý tài sản bảo đảm trong hoạt động cho vay sau khi các luật này có hiệu lực thi hành.
  • Nghiên cứu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech) và thanh toán điện tử trong hoạt động giải ngân và giám sát tự động dòng vốn vay.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Người học ngành Luật và Kinh tế: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Thương mại, Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng có thể sử dụng tài liệu làm tài liệu tham khảo cho các học phần Pháp luật Ngân hàng, Pháp luật về Hợp đồng và Giao dịch bảo đảm.
• Cán bộ thực tiễn tại các NHTM: Chuyên viên tín dụng, cán bộ giải ngân, cán bộ quản lý rủi ro và cán bộ pháp chế ngân hàng có thể tham khảo các phân tích về rủi ro pháp lý trong kiểm soát chứng từ giải ngân, phương thức thanh toán trực tiếp và cách thức nhận diện biến động pháp lý của doanh nghiệp vay vốn.
• Nội dung trọng tâm đáng tham khảo: Phần phân tích các lỗ hổng trong đăng ký giao dịch bảo đảm đối với quyền đòi nợ (Chương 2) và quy trình kiểm tra điều kiện giải ngân gắn với thẩm quyền đại diện doanh nghiệp (Chương 1).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm giải ngân vốn cho vay được pháp luật ngân hàng hiện hành định nghĩa như thế nào?
Căn cứ Khoản 2 Điều 2 Thông tư số 09/2012/TT-NHNN, giải ngân vốn cho vay là việc tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài giao cho khách hàng vay một khoản tiền để thanh toán, chi trả cho bên thụ hưởng theo mục đích vay vốn ghi trong hợp đồng tín dụng được ký kết giữa hai bên.

2. Vì sao rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn lại xuất phát chủ yếu từ phía khách hàng vay?
Vì sau khi HĐTD được ký kết và ngân hàng thực hiện nghĩa vụ giải ngân, quyền trực tiếp chiếm hữu và sử dụng vốn tiền tệ đã được chuyển giao cho bên vay. Lúc này, NHTM chuyển từ vị thế chủ động (ở khâu thẩm định) sang vị thế bị động; việc vốn vay có được dùng đúng mục đích và hoàn trả đầy đủ hay không phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan và hiệu quả kinh doanh của khách hàng.

3. Vụ án Công ty Cổ phần Chế biến Thực phẩm Phương Nam bộc lộ lỗ hổng pháp lý và nghiệp vụ nào trong hoạt động ngân hàng?
Vụ án cho thấy sự buông lỏng kiểm tra mục đích sử dụng vốn thực tế sau giải ngân của các NHTM và hệ thống kiểm soát nội bộ. Doanh nghiệp đã lợi dụng việc ngân hàng chỉ kiểm tra hồ sơ chứng từ hình thức để sao y một bộ chứng từ mua tôm nguyên liệu gửi cho nhiều ngân hàng khác nhau, chiếm dụng và sử dụng sai mục đích hơn 10.198 tỷ đồng trên tổng số gần 16.170 tỷ đồng dư nợ.

4. Khi doanh nghiệp vay vốn thực hiện chia hoặc tách công ty theo Luật Doanh nghiệp 2014, nghĩa vụ trả nợ ngân hàng được quy định như thế nào?
Theo Điều 192 và 193 Luật Doanh nghiệp 2014: đối với chia doanh nghiệp, các công ty mới thành lập cùng liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán của công ty bị chia; đối với tách doanh nghiệp, công ty bị tách và công ty được tách cùng liên đới chịu trách nhiệm về nghĩa vụ nợ, trừ trường hợp có thỏa thuận khác với ngân hàng.

5. Bất cập lớn nhất khi đăng ký giao dịch bảo đảm đối với quyền đòi nợ được khóa luận chỉ ra là gì?
Theo quy định tại Nghị định số 83/2010/NĐ-CP, việc mô tả chung tài sản bảo đảm khi đăng ký vẫn được công nhận giá trị pháp lý. Lợi dụng việc pháp luật không bắt buộc mô tả chi tiết nội dung quyền đòi nợ, bên vay có thể sao chép một hợp đồng kinh tế phát sinh quyền đòi nợ để thế chấp tại nhiều tổ chức tín dụng khác nhau, dẫn đến tranh chấp thứ tự ưu tiên thanh toán và mất nguồn thu nợ thứ hai của ngân hàng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Võ Thị Thu Oanh đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay – hai mắt xích then chốt nhưng thường bị xem nhẹ trong quy trình tín dụng của NHTM. Thông qua việc phân tích sâu sắc hệ thống pháp luật thực định và các vụ án kinh tế điển hình, tác giả đã vạch rõ những lỗ hổng pháp lý trong quy chế phương tiện thanh toán, cơ chế theo dõi biến động doanh nghiệp và quy định đăng ký giao dịch bảo đảm. Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật được đề xuất mang tính đồng bộ, góp phần thiết thực vào việc nâng cao hiệu lực phòng ngừa rủi ro tín dụng và bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, lời cam đoan và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận gồm có 2 chƣơng. Chƣơng 1: Lý luận chung về rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thƣơng mại. Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật về hạn chế rủi ro tín dụng trong giai đoạn giải ngân; giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thƣơng mại và hƣớng hoàn thiện. LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG GIAI ĐOẠN GIẢI NGÂN VÀ GIÁM SÁT SỬ DỤNG VỐN VAY CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.

Khái quát về giai đoạn giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm về giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại NHTM là định chế tài chính trung gian không thể thiếu trong nền kinh tế thị trƣờng. Với tƣ cách này, NHTM thực hiện huy động vốn nhàn rỗi trong xã hội và sử dụng nguồn vốn này cấp tín dụng cho các chủ thể có nhu cầu sử dụng vốn trong nền kinh tế. NHTM đƣợc cấp tín dụng cho tổ chức, cá nhân thông qua các nghiệp vụ nhƣ: cho vay, chiết khấu giấy tờ có giá, bảo lãnh, bao thanh toán, và các nghiệp vụ khác1.

Tuy nhiên, tại Việt Nam hiện nay hoạt động cấp tín dụng của NHTM chủ yếu là cho vay, hoạt động này chiếm tỷ trọng lớn về thu nhập và lợi nhuận của NHTM. Bởi vì trong hoạt động cho vay, NHTM cấp tín dụng bằng tiền và có thời hạn cho vay linh hoạt nên dễ dàng đáp ứng mọi nhu cầu của chủ thể xin vay. Để có thể vừa đáp ứng nhu cầu vay vốn của khách hàng đồng thời kiểm soát đƣợc chất lƣợng tín dụng, các NHTM đều xây dựng quy trình cho vay phù hợp với quy mô và đặc điểm kinh doanh của mình. Quy trình cho vay của NHTM là tổng hợp mô tả các bƣớc đi cụ thể từ khi tiếp nhận nhu cầu vay vốn của khách hàng cho đến khi thu hồi nợ và lãi.

Nhìn chung, quy trình cho vay tại các NHTM gồm các giai đoạn chính nhƣ: Thẩm định tín dụng, quyết định cấp tín dụng, giải ngân, giám sát sử dụng vốn vay và xử lý, thu hồi nợ. Nhƣ vậy, việc giải ngân và giám sát sử dụng vốn vay là giai đoạn cơ bản cần phải đƣợc tiến hành trong quy trình cho vay của bất cứ NHTM nào. Khái niệm giải ngân vốn vay của ngân hàng thương mại Theo định nghĩa tại Khoản 2 Điều 2 Thông tƣ số 09/2012/TT-NHNN ngày 10/04/2012 của Ngân hàng Nhà nƣớc quy định việc sử dụng các phƣơng tiện thanh toán để giải ngân vốn vay cho tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài (TT 09) thì “Giải ngân vốn cho vay là việc tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài giao cho khách hàng vay một khoản tiền để thanh toán, chi trả cho bên thụ hƣởng theo mục đích vay vốn ghi trong hợp đồng tín dụng đƣợc ký kết giữa khách hàng vay với tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài”. 1 Khoản 14 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng (Luật số 47/2010/QH12) ngày 16/6/2010 (Luật Các tổ chức tín dụng 2010) 4 Từ định nghĩa trên của Ngân hàng Nhà nƣớc, tác giả đã rút ra một số nhận xét về giai đoạn giải ngân vốn cho vay của NHTM nhƣ sau: Giải ngân vốn cho vay là nghĩa vụ cơ bản của NHTM.

NHTM phải chuyển giao tiền vay đầy đủ, đúng thời hạn cho khách hàng vay sử dụng. Nghĩa vụ này phát sinh do giữa NHTM và khách hàng vay đã có hợp đồng tín dụng (HĐTD), nghĩa là NHTM đã cam kết cho khách hàng vay đƣợc sử dụng một số tiền trong thời hạn nhất định với điều kiện có hoàn trả. Mặt khác, cơ sở khoa học để quy định nghĩa vụ này của NHTM là nhằm cân bằng quyền lợi và nghĩa vụ của NHTM và khách hàng vay. NHTM có quyền yêu cầu khách hàng vay hoàn trả tiền vay chỉ khi đã thực hiện nghĩa vụ giao tiền.

Do đó, giải ngân vốn cho vay là việc NHTM thực hiện trên thực tế nghĩa vụ đã cam kết trong HĐTD. Giải ngân vốn cho vay chỉ đƣợc NHTM thực hiện khi mục đích sử dụng vốn của khách hàng vay trên thực tế phù hợp với HĐTD. Việc sử dụng vốn vay vào mục đích gì do hai bên khách hàng và NHTM thỏa thuận ghi vào HĐTD mà giải ngân là hoạt động tiếp theo sau khi HĐTD giữa khách hàng vay và NHTM đã đƣợc ký kết. Do đó, việc giao tiền để khách hàng vay thanh toán, chi trả cho bên thụ hƣởng2 phải theo mục đích vay vốn trong HĐTD.

Điều này đƣợc lý giải từ nguyên tắc tuân thủ nội dung thỏa thuận trong hợp đồng và nguyên tắc cơ bản trong hoạt động cho vay là sử dụng vốn vay đúng mục đích. Hoạt động cho vay của NHTM là hoạt động rất đặc thù, đi vay để cho vay nên hiệu quả của hoạt động này phụ thuộc rất nhiều vào khách hàng vay. Vì thế, để kiểm soát đƣợc số vốn mà mình đã cho vay, NHTM chỉ thực hiện giao tiền vay theo đúng mục đích sử dụng đã thỏa thuận. Giải ngân vốn cho vay là hoạt động giao tiền cho khách hàng vay để đáp ứng nhu cầu thanh toán khi mua hàng hóa, sử dụng dịch vụ hoặc thanh toán các chi phí hình thành nên tài sản, và các chi phí khác của khách hàng vay.

Do đó, nguyên tắc giải ngân là luôn luôn gắn liền vận động tiền tệ với vận động hàng hóa dịch vụ đối ứng nhằm đảm bảo khả năng thu hồi nợ sau này. Bên cạnh đó, giải ngân cũng phải tuân thủ nguyên tắc đảm bảo thuận lợi, tránh gây khó khăn và phiền hà cho khách hàng vay vốn3. Tóm lại, khái niệm giải ngân vốn cho vay quy định tại TT 09 của Ngân hàng Nhà nƣớc đã thể hiện rõ nội dung và yêu cầu cần thực hiện trong giai đoạn giải ngân của NHTM. Do vậy, khái niệm này sẽ đƣợc sử dụng trong toàn bộ khóa luận.

Theo đó, giải ngân vốn cho vay của NHTM là việc NHTM giao cho khách hàng 2 Theo Khoản 1 Điều 2 TT 09, Bên thụ hưởng là tổ chức, cá nhân có quan hệ với khách hàng vay trong việc mua bán tài sản, thanh toán các chi phí hình thành nên tài sản và các chi phí khác thuộc nhu cầu vay vốn theo hợp đồng tín dụng đƣợc ký kết giữa khách hàng vay với tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài. 3 Nguyễn Minh Kiều (2011), Nghiệp vụ ngân hàng thương mại, Nhà xuất bản Lao động xã hội, tr. 185 5 vay một khoản tiền để thanh toán, chi trả cho bên thụ hưởng theo đúng điều kiện và mục đích vay vốn ghi trong hợp đồng tín dụng được ký kết giữa khách hàng vay với NHTM. Khái niệm giám sát sử dụng vốn vay của ngân hàng thương mại.

Hiện nay, tại Việt Nam chƣa có văn bản quy phạm pháp luật nào định nghĩa về giai đoạn giám sát sử dụng vốn vay mà chỉ có quy định về quyền và nghĩa vụ kiểm tra giám sát quá trình sử dụng vốn vay của tổ chức tín dụng (TCTD). Theo quy định tại Khoản 3 Điều 94 Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và Điều 21 Văn bản hợp nhất số 20/VBHN-NHNN của Ngân hàng Nhà nƣớc ngày 22/5/2014 quyết định về việc ban hành quy chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng (VBHN số 20) thì TCTD có quyền và nghĩa vụ kiểm tra, giám sát việc sử dụng vốn vay của khách hàng theo quy trình do chính TCTD xây dựng sao cho phù hợp với đặc điểm hoạt động của TCTD và tính chất của khoản vay. Do đó, mỗi NHTM có cách định nghĩa và quy trình, nội dung giám sát sử dụng vốn vay khác nhau. Theo định nghĩa của Ngân hàng Thƣơng mại Cổ phần Việt Nam Thƣơng Tín (Vietbank) thì “Kiểm tra, giám sát quá trình sử dụng vốn vay là việc kiểm tra việc sử dụng vốn vay đúng mục đích đã ghi trong hợp đồng tín dụng, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng thu hồi vốn vay”4.

Theo định nghĩa của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông Thôn Việt Nam (Agribank) thì “Kiểm tra, giám sát khoản vay là quá trình thực hiện các bƣớc công việc sau khi cho vay nhƣ theo dõi, phân tích các thông tin có liên quan đến tình hình sử dụng tiền vay, tiến độ thực hiện kế hoạch kinh doanh, hiệu quả sử dụng vốn, khả năng trả nợ, đồng thời thực hiện các biện pháp thích hợp nếu ngƣời vay không thực hiện đầy đủ, đúng hạn các cam kết”5. Đối với Ngân hàng Thƣơng mại Cổ phần Quân đội (MB) “Giám sát quá trình sử dụng vốn là việc kiểm soát mục đích sử dụng vốn, hiệu quả sử dụng vốn, tình hình tài chính, công nợ của khách hàng vay nhằm phát hiện sớm và giảm thiểu các rủi ro tiềm ẩn có thể phát sinh ảnh hƣởng đến quyền lợi của MB”6. Từ quy định của pháp luật và định nghĩa giai đoạn giám sát sử dụng vốn vay của các NHTM nêu trên, tác giả nhận thấy khái niệm giám sát sử dụng vốn vay thể hiện các đặc trƣng sau: Thứ nhất, giám sát sử dụng vốn vay là hoạt động bắt buộc mà NHTM phải thực hiện trong quy trình cho vay. Điều này đƣợc thể hiện qua việc pháp luật quy 4 Theo Quyết định số 420/NVQĐ-QLTD.14 ngày 17/11/2014 của Tổng giám đốc Ngân hàng Thƣơng mại cổ phần Việt Nam Thƣơng Tín về Quy định hƣớng dẫn kiểm tra, giám sát quá trình sử dụng vốn vay của khách hàng tại Vietbank.

5 Sổ tay Tín dụng Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), Tr. 138 6 Theo Thông báo số 3414/TB-HS về hƣớng dẫn kiểm soát, quản lý sau cho vay tại ngân hàng Quân đội, Tr. 1 6 định trách nhiệm của NHTM thực hiện kiểm tra, giám sát quá trình sử dụng vốn của khách hàng vay. Bên cạnh đó, tính bắt buộc của hoạt động này còn đƣợc lý giải trên cơ sở bản chất của hoạt động cho vay là chuyển giao vốn cho khách hàng sử dụng trong một thời hạn nhất định.

Sau khi chuyển giao vốn cho khách hàng vay, NHTM không còn nắm giữ quyền sử dụng vốn. Để có thể đảm bảo khoản tiền vay đƣợc sử dụng và hoàn trả theo đúng cam kết, NHTM chỉ có thể giám sát chặt chẽ khoản vay. Thứ hai, thời điểm thực hiện giám sát sử dụng vốn vay. Trong quy trình tín dụng thì giai đoạn giám sát sử dụng vốn vay đƣợc thực hiện sau khi NHTM tiến hành giải ngân cho khách hàng vay và trong suốt quá trình sử dụng vốn vay của khách hàng.