CHUONG V CÁC ĐỊNH CHẾ TÀI CHÍNH TRUNG GIAN I. KHÁI NIỆM, CHỨC NĂNG VÀ VAI TRÙ CAC ĐỊNH CHẾ TÀI CHÍNH TRUNG GIAN 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại các định chế tài chính trung gian 1. Khúi niệm Trong nền kinh tế thị trường, khi mà số lượng và mức độ tiết kiệm của các chủ thể ngày càng gia tăng, đồng thời quy mô sản xuất không ngừng mở rộng vượt quá khả năng vốn tự có, dưới sức ép về lợi ích kinh tế sự ra đời và phát triển các hình thức điều tiết vốn giữa các chủ thể với nhau là rất cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu giao lưu vốn thực tế khách quan của nền kinh tế xã hội.
Quá trình điều tiết vốn của xã hội được thể hiện thông qua hai hình thức cơ bản: - Điều tiết vốn trực tiếp: Các chủ thể thừa vốn đáp ứng trực tiếp nhu cầu tài trợ của các chủ thể thiếu vốn - là người chi tiêu cuối cùng bằng việc mua các loại chứng khoán khởi thủy của các chủ thể này. - Điều tiết vốn gián tiếp: Các chủ thể thừa vốn không đáp ứng trực tiếp nhu cầu tài trợ của các chủ thể thiếu vốn - 189 là người chi tiêu cuối cùng mà thông qua các định chế tài chính đóng vai trò trung gian tài chính. Quá trình xã hội hóa càng phát triển, đạt trình độ cao làm cho đồng tiền có khả năng tách rời giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng. Sự mua bán chuyển nhượng quyền sở hữu và quyển sử dụng về tài sản, tiền vốn đòi hỏi phải có các định chế tài chính trung gian ra đời và phát triển làm tiền dé cho sự phát triển kinh tế thị trường.
Các định chế tài chính trung gian là những tổ chức bính doanh trên lĩnh vuc tai chính- tiên tệ. Hoạt động chủ yếu uà thường xuyên của nó là huy động các nguồn uốn nhàn rỗi trong nên binh tế xã hội dưới các hình thúc tiền gửi, phí bảo hiểm, phát hành kỳ phiếu, trái phiếu uà các loại chứng tÙ có giá khác, sau đó sử dụng các nguồn uốn huy động nay để cấp tín dụng cho oay hoặc thực hiện các hoạt động đầu tư tài chính uà cóc hoạt động kinh doanh bhác, nhằm muc dich tợt nhuận. Đặc điểm các định chế tài chính trung gian - Các định chế tài chính trung gian là những tổ chức làm cầu nối giữa những chủ thể cung và cầu vốn trên thị trường. Dù thuộc loại hình nào, các định chế tài chính trung gian đều có cùng chung một đặc điểm hoạt động là phát hành các công cụ tài chính để huy động vốn trên thị trường, sau đó lại sử dụng số vốn này để đầu tư, cung cấp cho thị trường tài chính dưới các hình thức: cho vay hoặc mua các loại chứng khoán.
Các định chế tài chính trung gian là một bộ phận cơ hữu không thể thiếu trong hệ thống tài chính, góp phần vào quá trình phân phối, điểu hòa hợp lý các nguồn lực tài chính nhằm thỏa mãn cao nhất nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế xã hội. Nhìn từ góc độ tài 190 chính, có thể thấy quá trình chuyển dịch các dong tai chính thông qua hoạt động của các định chế tài chính trung gian cơ bản dựa trên nguyên tắc có hoàn trả trong một thời gian nhất định. - Các định chế tài chính trung gian là một đơn vị kinh doanh tiền tệ, tín dụng. Bằng việc đặt ra một mức lãi suất hoặc lợi nhuận đầu tư cao hơn đối với các món cho vay đầu tư so với các khoản lãi mà các định chế tài chính trung gian phải thanh toán cho người tiết kiệm, cho vay, khoản chênh lệch này hình thành nên thu nhập, lợi nhuận cho họ.
Như vậy, thông qua các nghiệp vụ hoạt động của mình, các định chế tài chính trung gian đã làm lợi cho phần lớn những người có những món tiết kiệm nhỏ bằng việc đem lại cho họ những khoản thu nhập tiền lãi và có thể giúp cho những người vay có thể vay đuợc những món tiển lớn, đồng thời cũng tạo nên khoản thu nhập cho các định chế tài chính trung gian. Phân loại các định chế tài chính trung gian - Căn cứ vào mức độ thực hiện chức năng trung gian, các định chế tài chính trung gian được chia làm 3 loại cơ bản: + Các định chế nhận tiên gửi: đây là những định chế tài chính trung gian mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi từ các tổ chức, cá nhân, sau đó sử dụng nguồn vốn này để cấp tín dụng và thực hiện các hoạt động trung gian thanh toán, bao gồm các ngân hàng thương mại, các quỹ tín dụng, các ngân hàng tiết kiệm tương trợ và các ngân hàng xã hội khác. + Các định _hế tiết kiệm theo hợp đông: Bao gồm các công ty bảo hiểm nhân thọ, các công ty bảo hiểm tai nạn và 191 tài sản, các quỹ trợ cấp hưu trí. Các tổ chức tiết kiệm theo hợp đồng thu nhận vốn theo định kỳ trên cơ sở hợp đồng thỏa thuận với khách hang.
Và do có thể dự tính được đầy đủ và chính xác về số tiền và thời gian thanh toán, nên các định chế tiết kiệm theo hợp đồng không được coi trọng tính chất lỏng của các tài sản có như đối với các định chế nhận tiền gửi. Các định chế tiết kiệm theo hợp đồng có xu hướng sử dụng vốn vào các hoạt động đầu tư chứng khoán và các hoạt động đầu tư trung đài hạn. + Các trung gian đầu tư: Các trung gian đầu tư thực hiên huy động vốn bằng cách phát hành các loại chứng từ có giá như tín phiếu, trái phiếu. đồng thời sử dụng vốn đầu tư vào những mục đích riêng biệt vì quyền lợi của các chủ đầu tư.
Đặc trưng của các tổ chức này là huy động vốn trung đài hạn để đầu tư vào những lĩnh vực chuyên môn hóa mà họ có lợi thế để giảm áp lực cạnh tranh từ phía ngân hàng. Các trung gian đầu tư bao gồm 2 loại hình cơ bản: Công ty tài chính và các quỹ đầu tư. - Căn cứ vào mục đích hoạt động, các trung gian tài chính được chia làm hai bộ phận cơ bản : + Các trung gian tài chính binh doanh: Với mục đích kinh doanh cho nên việc huy động vốn và đầu tư sử dụng phải dựa trên cơ sở lợi ích kinh tế, nghĩa là giữa chi phí vốn huy động và thu nhập từ vốn đầu tư phải có sự chênh lệch. + Các trung gian tài chính 0ì mục đích xã hội, như các ngân hàng vì mục đích xã hội(Ngân hàng chính sách), các quỹ tương trợ phát triển ngành nghề truyền thống, quỹ bảo hiểm xã hội.
Những tổ chức này vốn ban đầu có thể do nhà nước cấp hoặc đo các thành viên tham gia góp vốn, với mục đích hỗ trợ xã hội duy trì ổn định sản xuất đời sống xã hội, 192 nó không nhằm mục đích kinh doanh thu lợi nhuận. Chức năng của các định chế tài chính trung gian Trong nền kinh tế thị trường, các trung gian tài chính thực hiện những chức năng chủ yếu sau: 2. Chức năng huy động - cung ứng uốn cho nên kính tế uốn Chức năng này được khái quát qua sơ đồ: Các tác Các định Các tác nhân cung chếtài ` nhân cầu vốn: dân „ị chính trung „ị von: dan cư, tổ chức gian cư, tổ chức kinh tế. Để thực hiện nghiệp vụ cho vay và đầu tư vốn, đòi hỏi các trung gian tài chính phải tiến hành huy động các nguồn vốn tiết kiệm hoặc tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để hình thành nên các quỹ tiền tệ tập trung với quy mô lớn.
Hoạt động huy động vốn được thực hiện qua hai phương thức cơ bản: + Phương thức tự nguyện thông qua cơ chế lãi suất, phát hành các loại chứng khoán nợ, bằng các hình thức như: huy động tiền gửi, phát hành kỳ phiếu, trái phiếu. + Phương thúc bắt buộc qua cơ chế điều hành của chính phủ thông qua các hình thức như hoạt động bảo hiểm xã hội, phí bảo hiểm bắt buộc. Từ nguồn vốn huy động được các trung gian tài chính thực hiện chuyển giao, cung ứng vốn cho những chủ thể có 193 nhu cầu, thông qua các phương thức chủ yếu như: + Cấp tín dụng và tài trợ vốn đầu tư. + Mua chứng khoán.
Trong nền kinh tế thị trường, chủ thể cầu vốn là các doanh nghiệp, chính phú, các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Với chức năng này, các định chế tài chính trung gian vừa đem lại lợi ích cho mình và vừa cho những người có các khoản tiền tiết kiệm, nhàn rỗi. Đồng thời, các tổ chức tài chính trung gian đáp ứng chính xác, đầy đủ và kịp thời nhu cầu tài trợ vốn cho các cá nhân và doanh nghiệp. Chức năng kiểm soát các hoạt động tài chính va các hoạt động kinh tế xã hội Các trung gian tài chính thực hiện chức năng kiểm soát nhằm giảm đến mức tối thiểu rủi ro trong hoạt động kinh doanh là sự câu.
thiết thực tế khách quan. Để đảm bảo an toàn về vốn các định chế tài chính luôn thực hiện quá trình kiểm tra tình hình tài chính, nội dung và hiệu quả dự án kinh doanh của đối tác đầu tư nhằm phát hiện kịp thời những sai phạm trong quản lý kinh tế. Mặt khác, trong quá trình điều tiết vốn, các tổ chức tài chính trung gian đã thực hiện điều tiết và phân bổ các nguồn lực tài chính, qua đó có tác động điều chỉnh hoặc định hướng các hoạt động kinh tế xã hội. Hơn nữa, thực hiện chức năng này còn tạo điều kiện để các định chế tài chính trung gian, đặc biệt là ngân hàng, tăng cường vai trò kiểm soát bằng đồng tiền các đơn vị kinh tế qua việc mở rộng công tác thanh toán không dùng tiền mặt, quá trình luân chuyển vốn của các đơn vị kinh tế phần lớn được phản ánh 194 và lưu giữ trên tài khoản tiền gửi.
Như vậy, việc phản ánh và kiểm soát các hoạt động kinh tế đã góp phần giải quyết tình trạng cục bộ của nên kinh tế với những giải pháp khắc phục kịp thời, từ đó, phát huy vai trò quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội của nhà nước. Vai trò của các định chế tài chính trung gian Các trung gian tài chính giữ vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống tài chính. Hoạt động của nó không những mang lại lợi ích cho người có vốn, người cần vốn, cho chính bản thân các định chế tài chính trung gian mà cho cả nên kinh tế xã hội.