Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT HẢI QUAN ĐỐI VỚI HÀNG HÓA NHẬP KHẨU 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁM SÁT HẢI QUAN ĐỐI VỚI HÀNG HÓA NHẬP KHẨU 1. Khái niệm giám sát hải quan đối hàng hóa nhập khẩu 1. Khái niệm giám sát hải quan Nghiệp vụ giám sát hải quan được hình thành và hoàn thiện dần cùng với việc hình thành và hoàn thiện kỹ thuật về quản lý rủi ro trong hoạt động của các cơ quan hải quan trên thế giới.
Cho đến nay, cơ quan hải quan nhiều nước đã áp dụng biện pháp giám sát hải quan trong quá trình quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, xác định lịch sử và nguồn gốc hình thành nghiệp vụ giám sát hải quan một cách chính xác là rất khó khăn. Do vậy cho đến nay chưa có một khái niệm thống nhất nào về giám sát hải quan. Theo từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam đưa ra thì “giám sát là một hình thức hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức xã hội nhằm bảo đảm pháp chế, hoặc sự chấp hành những quy tắc chung nào đó”.
Như vậy, theo cách tiếp cận này thì giám sát là một hình thức hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc của các tổ chức cấp trên với cấp dưới nhằm mục đích đảm bảo những quy định, quyết định, quy tắc đã ban hành có được thực hiện theo đúng quy định hay không. Trong hoạt động của Quốc Hội thì giám sát là một chức năng của Quốc hội nhằm đảm bảo cho việc các quy định của Hiến pháp, luật pháp được thực hiện. Trong Từ điển Tiếng Việt thì giám sát được hiểu là: Theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều đã quy định không. Như vậy có thể nói, ở mức độ ý nghĩa chung nhất, giám sát được tiến hành trên cơ sở các quyền và nghĩa vụ của chủ thể được giám sát và đối tượng chịu sự giám sát.
7 Giám sát có thể mang tính quyền lực nhà nước hoặc không mang tính quyền lực nhà nước. Giám sát mang tính quyền lực nhà nước được tiến hành bởi chủ thể là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với một hay một số hệ thống cơ quan nhà nước khác, chẳng hạn như: hoạt động giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao; hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân đối với các cơ quan nhà nước ở địa phương. Giám sát không mang tính quyền lực nhà nước là loại hình giám sát được tiến hành bởi các chủ thể phi Nhà nước như hoạt động giám sát của Mặt trận tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của mặt trận đối với bộ máy nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước; hay đơn giản chỉ là giám sát nhập khẩu nhằm thực hiện các chức năng quản lý nhà nước về hải quan như thực hiện các thủ tục hải quan cho đúng đối tượng, loại hình hàng hóa, thực hiện việc kiểm tra thu thuế và thông quan hàng hóa. Trên cơ sở các cách tiếp cận trên và từ thực tiễn công tác, tác giả đưa ra khái niệm giám sát hải quan như sau: Giám sát hải quan là một nghiệp vụ quản lý hải quan đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu nhằm bảo đảm sự nguyên trạng của hàng hóa, phương tiện vận tải đang thuộc đối tượng quản lý của Hải Quan.
Hay nói một cách khác,“Giám sát hải quan là một phần công việc trong quy trình thủ tục hải quan, trong đó cán bộ công chức hải quan sử dụng các biện pháp nghiệp vụ để giám sát, theo dõi có thể trực tiếp hoặc gián tiếp bằng phương tiện kỷ thuật nhằm đảm bảo sự nguyên trạng của hàng hóa, phương tiện vận tải đang thuộc đối tượng quản lý của hải quan cũng như nhằm đảm bảo sự tuân thủ thủ tục hải quan. Khái niệm giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu Hàng hóa nhập khẩu là hàng hóa được sản xuất từ một nước khác và nhập qua cửa khẩu Việt Nam, có xuất xứ từ nước ngoài. Như vậy, dù nhà máy này do người Việt Nam làm chủ, sử dụng nhân công Việt Nam, thậm chí có dùng một 8 phần nguyên liệu từ Việt Nam cũng đều phải xem là hàng hóa nhập khẩu. Điều này phù hợp với quy tắc xuất xứ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
Nhập khẩu của doanh nghiệp là hoạt động mua hàng hóa và dịch vụ từ nước ngoài phục vụ cho nhu cầu trong nước hoặc tái xuất nhằm phục vụ mục đích thu lợi nhuận. Hay nhập khẩu là việc mua hàng hóa từ các tổ chức kinh tế, các công ty nước ngoài và tiến hành tiêu thụ hàng hóa nhập khẩu tại thị trường nội địa hoặc tái xuất khẩu với mục đích thu lợi nhuận và nối liền sản xuất với tiêu dùng. Hàng hoá và dịch vụ có thể được nhập khẩu từ nhiều nước khác nhau. Dựa trên lợi thế so sánh của mỗi quốc gia khác nhau mà các doanh nghiệp có nhiều cơ hội để mở rộng, thu hẹp hay thay đổi thị trường nhập khẩu của mình.
Hàng hóa nhập khẩu chịu sự chi phối của nhiều hệ thống luật pháp, thủ tục. Hoạt động nhập khẩu có sự tham gia của nhiều đối tác có quốc tịch khác nhau nên chịu sự chi phối bởi các hệ thống luật pháp và các thủ tục liên quan của nhiều nước khác nhau. Hoạt động nhập khẩu liên quan trực tiếp đến yếu tố nước ngoài, hàng hóa được vận chuyển qua biên giới các quốc gia, có khối lượng lớn và được vận chuyển qua đường biển, đường hàng không, đường sắt và vận chuyển vào nội địa bằng các xe có trọng tải lớn…Do đó hoạt động nhập khẩu đòi hỏi chi phí vận chuyển lớn làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Trên cơ sở khái niệm giám sát hải quan, có thể đưa ra khái niệm giám sát hải quan hàng nhập khẩu như sau: Giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu là biện pháp nghiệp vụ do cơ quan Hải Quan áp dụng để bảo đảm sự nguyên trạng của hàng hóa nhập khẩu, phương tiện vận tải hàng hóa nhập khẩu đang thuộc đối tượng quản lý của Hải Quan”.
Như vậy, giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu trước hết là một hoạt động nghiệp vụ do cơ quan hải quan thực hiện theo trình tự, thủ tục, thẩm 9 quyền được pháp luật quy định. Đây là hoạt động được thực hiện khi hàng hóa nhập khẩu nằm trong khu vực kiểm soát của hải quan. Thông qua hoạt động giám sát hải quan, cơ quan hải quan sẽ đảm bảo tính nguyên trạng của hàng hóa nhập khẩu, thẩm định các nội dung người khai hải quan khai báo khi làm thủ tục hải quan. Đặc điểm giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu Tuy có nhiều quan niệm khác nhau về giám sát hải quan, nhưng các quan niệm này đều cho rằng, giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu có các đặc điểm sau: Thứ nhất, giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu phải được thực hiện từ khi hàng hóa nhập khẩu, phương tiện vận tải nhập cảnh hoặc quá cảnh đến địa bàn hoạt động của Hải Quan cho đến khi hàng hóa được thông quan, giải phóng hàng hóa và đưa ra khỏi địa bàn hoạt động hải quan.
Thứ hai, tất cả các hàng hóa nhập khẩu, các phương tiện vận tải nhập cảnh hoặc quá cảnh không phân biệt xuất xứ, quốc tịch khi đến địa bàn hoạt động Hải Quan phải chịu sự kiểm tra và giám sát của cơ quan Hải Quan. Thứ ba, giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu được tiến hành một cách công khai và minh bạch. Mục đích của giám sát hải quan là phải đảm bảo tính nguyên trạng của hàng hóa nhập khẩu, do vậy giám sát hải quan phải được tiến hành một cách công khai, minh bạch. Điều này vừa đảm bảo cho đối tượng khai báo hải quan phải khai đúng, khai đủ số lượng hàng hóa, đồng thời hạn chế những tiêu cực phát sinh từ phía cơ quan hải quan, trên cơ sở đó nâng cao tính hiệu lực, hiệu quả quản lý của công tác giám sát hải quan.
Thứ tư, các quy định liên quan đến hoạt động giám sát hải quan hàng hóa nhập khẩu phải bảo đảm tính nhất quán, hợp pháp và hướng tới hiện đại hóa Hải Quan. Giám sát hải quan nhằm đảm bảo tính nguyên trạng của hàng hóa nhập khẩu, đánh giá tính chính xác, trung thực của người khai hải quan. Do vậy, các quy định liên quan đến giám sát hải quan hàng nhập khẩu phải 10 đảm bảo tính nhất quán, hợp pháp để tạo điều kiện cho hoạt động xuất nhập khẩu được diễn ra một cách thuật lợi, vừa tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, vừa đảm bảo cho cơ quan hải quan dễ ràng khi thực hiện hiện nghiệp vụ giám sát hải quan. Hơn thế, đối tượng thuộc diện giám sát hải quan liên tục thay đổi, ngày càng phức tạp, do vậy đòi hỏi phương thức, công cụ giám sát hải quan phải ngày càng được hoàn thiện, hay nói cách khác phương thức giám sát hải quan phải thay đổi theo hướng hiện đại hóa ngành Hải quan.
Thứ năm, giám sát hải quan là một hoạt động nghiệp vụ của cơ quan hải quan. Trong quy trình thủ tục hải quan thì hoạt động giám sát hải quan là một nghiệp vụ trong quy trình thủ tục hải quan, chỉ có cơ quan hải quan mới thực hiện nghiệp vụ giám sát hải quan. Hoạt động giám sát phải tạo thuận lợi cho hoạt động giao lưu thương mại quốc tế và đảm bảo chức năng quản lý nhà nước về hải quan. Giám sát hải quan là một trong những hoạt động nghiệp vụ của cơ quan hải quan, phục vụ cho công tác quản lý nhà nước về hải quan và có mối quan hệ phối hợp với các hoạt động nghiệp vụ khác của cơ quan hải quan.
Hoạt động giám sát hải quan là một mắt xích quan trọng trong quy trình, thủ tục hải quan. Do vậy, đòi hỏi hoạt động giám sát hải quan phải tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giao lưu thương mại quốc tế và đảm bảo chức năng quản lý của cơ quan hải quan. Thứ sáu, giám sát hải quan hàng nhâp khẩu được thực hiện với sự hợp tác chặt chẽ giữa cơ quan hải quan và đối tượng giám sát. Giám sát hải quan không phải là một biện pháp điều tra, thanh tra vi phạm hải quan mà thông qua quy trình giám sát hải quan, công chức giám sát hải quan tiếp cận, hợp tác với các cá nhân, tổ chức đang bị giám sát hải quan và tiến hành giám sát với sự hợp tác của đối tượng giám sát.