CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ CÔNG TÁC XỬ LÝ CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG YẾU KÉM CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Những vấn đề chung về bảo hiểm tiền gửi 1. Khái niệm BHTG BHTG theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu đã đưa ra: “BHTG là một cơ chế có giới hạn nhưng hình thức cung cấp sự bảo đảm mang tính pháp lý cho các khoản gốc (và thường cả lãi) của các khoản tiền gửi”, hay “BHTG là chính sách bảo đảm tất cả hoặc một phần tiền gửi cùng lãi nhập gốc trên tài khoản tiền gửi sẽ được thanh toán cho người gửi tiền khi ngân hàng nhận tiền gửi bị phá sản hay mất khả năng thanh toán”. 1 Theo cách hiểu khác thì: “BHTG là loại hình bảo hiểm theo đó bảo đảm nghĩa vụ chi trả trong tương lai các khoản tiền gửi cho người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG, khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng không có khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn bị buộc giải thể hoặc phá sản”.
Tổng hợp các ý kiến thì có thể hiểu: “Bảo hiểm tiền gửi là việc Nhà nước đưa ra lời đảm bảo tới một giới hạn đối với tiền gửi nhất định nhằm bảo vệ tiền gửi thông qua các quy định về bảo hiểm tiền gửi đối với người gửi tiền hay tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức nhận tiền gửi.Hay nói cách khác “BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG về việc tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền”. 1 Bài viết “Mô hình BHTG trong thời kì hội nhập kinh tế quốc tế” TS. Lê Thị Thu Thuỷ trang 6,7 ( tạp chí luật học số 12/2015-Trường đại học luật Hà Nội) 9 1. Đặc điểm của BHTG Hoạt động của bảo hiểm tiền gửi có những đặc điểm chung ở tất cả các nước trên thế giới, đặc điểm đó như sau: Thứ nhất, hoạt động bảo hiểm tiền gửi là duy nhất.
Hầu hết tại các quốc gia chỉ bảo hiểm các khoản tiền gửi, không bảo hiểm các khoản tiền đầu tư, các khoản tiền gửi của ban lãnh đạo, các cổ đông lớn của tổ chức huy động tiền gửi, tiền gửi liên ngân hàng. Đối với các khoản trên thì mức độ rủi ro cao, còn với ban lãnh đạo và các cổ đông lớn của các tổ chức huy động tiền gửi là những người nắm vững và chịu trách nhiệm về tình hình tài chính của tổ chức này, do vậy họ có thể bảo vệ quyền lợi của mình mà không phải dựa vào bảo hiểm tiền gửi. Thứ hai, đối tượng mua bảo hiểm là các tổ chức tín dụng như ngân hàng, quỹ tín dụng nhân dân và người gửi tiền chính là người đc hưởng lợi từ hoạt động BHTG này. Thứ ba, việc đăng ký thủ tục mua bảo hiểm là dành cho các tổ chức tín dụng chứ không phải người gửi tiền tại các tổ chức này.
Các tổ chức tín dụng tham gia hệ thống Bảo hiểm tiền gửi thì tất cả các khoản tiền gửi trong giới hạn và phạm vi bảo hiểm tại tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi đều tự động được bảo hiểm. Thứ tư, mục đích của hoạt động bảo hiểm tiền gửi là góp phần đảm bảo tính ổn định của hệ thống tài chính quốc gia vì vậy Bảo hiểm tiền gửi là loại dịch vụ (hàng hoá) mang tính xã hội cao, người thụ hưởng dịch vụ là toàn xã hội. Bảo hiểm tiền gửi được coi là một loại hàng hóa công, dịch vụ công để đảm bảo an toàn cho người gửi tiền và hệ thống ngân hàng tại mỗi quốc gia. Tính chất công của Bảo hiểm tiền gửi nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp 1 của người gửi tiền.
Dịch vụ công này dành cho nhân dân, những người gửi tiền, việc người này sử dụng không ảnh hưởng nhiều đến người khác sử dụng chúng. Người gửi tiền có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm được hưởng lợi trực tiếp khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra. Khi có rủi ro ngân hàng, tổ chức nhận tiền gửi mất khả năng thanh toán, bị đóng cửa, người gửi tiền sẽ được tổ chức Bảo hiểm tiền gửi thanh toán tiền bảo hiểm. Đây chính là số tiền mà tổ chức Bảo hiểm tiền gửi cam kết với tổ chức tham gia Bảo hiểm tiền gửi khi thực hiện bảo hiểm.
Không chỉ người gửi tiền được hưởng lợi mà các tổ chức tín dụng tham gia BHTG cũng được hưởng lợi. Khi khách hàng đắn đo việc gửi tiền vào ngân hàng nào, thì họ cũng xem xét xem ngân hàng mình gửi tiền có tham gia BHTG không, như một sự đảm bảo cho khoản tiền gửi. Khi tiền gửi được bảo hiểm, khách hàng an tâm hơn khi lựa chọn tổ chức nhận tiền gửi. Chính vì vậy, các TCTD sẽ thu hút thêm được nhiều khách hàng và huy động được nhiều tiền gửi hơn.
Thứ năm, giấy chứng nhận Bảo hiểm tiền gửi do tổ chức Bảo hiểm tiền gửi cấp chính là bằng chứng của hoạt động Bảo hiểm tiền gửi cho tổ chức tham gia Bảo hiểm tiền gửi. Thứ sáu, Bảo hiểm tiền gửi đều quy định phạm vi và giới hạn bảo hiểm một cách áp đặt. Người gửi tiền không thể mua thêm bảo hiểm cho các khoản tiền gửi của mình để được các tổ chức bảo hiểm chi trả nhiều hơn giới hạn bảo hiểm. Các khoản tiền gửi ngoài giới hạn bảo hiểm sẽ không được các tổ chức Bảo hiểm tiền gửi thanh toán mà được xử lý như các món nợ khác của tổ chức tài chính bị phá sản.
Giới hạn bảo hiểm này bao gồm cả tiền gửi gốc và lãi cộng dồn từ ngày gửi tiền đến thời điểm tổ chức tham gia bảo hiểm bị phá sản. Tuy nhiên các khoản tiền gửi có tính chất khác nhau có thể được bảo hiểm khác nhau. Vai trò của BHTG Vai trò của BHTG xuất phát từ bản chất của hoạt động tài chính luôn gắn liền với yếu tố niềm tin, mang tính nhạy cảm, và có tính lan truyền, vì đây là sản phẩm của nền kinh tế thị trường và chỉ xuất hiện trong nền kinh tế thị trường. Bảo hiểm tiền gửi ra đời với một số vai trò sau đây: Một là, vai trò đầu tiên và quan trọng chính là việc bảo vệ người gửi tiền và nâng cao niềm tin của công chúng đối với các tổ chức tín dụng.
Trong nền kinh tế thị trường, đối với mỗi quốc gia thì Chính phủ phải bảo vệ người tiêu dùng nói chung và người gửi tiền nói riêng, đảm bảo sự cân bằng giữa sự phát triển và đảm bảo quyền lợi của người dân trong xã hội. Vì vậy, BHTG đã được ra đời và phát triển như một công cụ hữu hiệu để Chính phủ các nước sử dụng để bảo vệ người gửi tiền. Hai là, củng cố và xây dựng niềm tin của người dân đối với hệ thống tài chính - ngân hàng. Tổ chức BHTG ra đời nhằm thay mặt Chính phủ bảo vệ tiền gửi của người dân, và khi xảy ra khủng hoảng, một số tổ chức tín dụng bị đổ vỡ thì BHTG này thay mặt chính phủ để giải quyết và có trách nhiệm chi trả toàn bộ hoặc một phần tiền gửi cho người gửi tiền.
Ngân hàng là trung gian tín dụng, là cầu nối giữa người có vốn và người cần vốn. Trong quá trình chu chuyển của nguồn vốn nếu không có yếu tố niềm tin thì chu trình đó sẽ bị “tắc nghẽn” và ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển kinh tế. Một số hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi xây dựng và củng cố niềm tin của người gửi tiền như: - Minh bạch hóa thông tin cho công chúng về các ngân hàng; - Nhiệm vụ chính là kiểm tra, giám sát rủi ro đối với TCTD tham gia BHTG; 1 - Hỗ trợ các phương án và giải quyết khi các tổ chức tham gia BHTG khi gặp khó khăn về tài chính nhằm phục hồi hoạt động của tổ chức đó; - Xử lý tổ chức tín dụng bị đổ vỡ; - Đảm bảo và thúc đẩy hoạt động tài chính, ngân hàng phát triển lành mạnh, an toàn; - Tạo sự cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tín dụng; - Giúp các tổ chức tín dụng hoạt động và phát triển an toàn, lành mạnh từ khi cấp phép cho đến khi chấm dứt hoạt động… BHTG còn có vai trò quan trọng trong việc tạo sự phát triển lành mạnh hoạt động ngân hàng bên cạnh vai trò chính là bảo vệ người gửi tiền. BHTG đã tạo ra sự công bằng, tạo ra “sân chơi bình đẳng” cho tất cả các tổ chức tín dụng, đặc biệt là các quỹ tín dụng nhân dân hay tổ chức tài chính vi mô.
Bên cạnh đó, yếu tố tâm lý cũng ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động ngân hàng. Nếu không có BHTG thì thông thường người gửi tiền sẽ có cảm giác yên tâm hơn khi gửi tiền vào các ngân hàng lớn. Tuy nhiên, nếu có hoạt động của hệ thống BHTG thì họ cũng có thể lựa chọn những tổ chức tín dụng có quy mô nhỏ vì gửi tiền ở đâu thì tiền gửi của họ cũng vẫn được an toàn. Điều đó thúc đẩy hoạt động tín dụng phát triển bình đẳng, tránh được tình trạng thu hẹp cơ hội khách hàng đến với tổ chức tín dụng quy mô nhỏ hoặc loại hình khác nhau.
Bằng các nghiệp vụ giám sát, kiểm tra các tổ chức tín dụng để tìm ra các rủi ro trong quá trình hoạt động, từ đó có các biện pháp giải quyết, BHTG đã góp phần đảm bảo sự phát triển an toàn, lành mạnh hoạt động ngân hàng. Không chỉ vậy, BHTG giúp các cơ quan chức năng hoặc tổ chức tín dụng bằng cách đưa ra các cảnh bảo về tình hình hoạt động, của tổ chức tín dụng có vấn đề, đưa ra những hành động điều chỉnh kịp thời nhằm quản lý rủi ro, đảm bảo an toàn trong quá trình phát triển của mình. 1 Ngoài ra, BHTG còn góp phần đảm bảo an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng trong trường hợp tổ chức tín dụng gặp khó khăn thì BHTG sẽ dùng biện pháp hỗ trợ tài chính và trong tình thế không thể cứu vãn được nữa thì BHTG sẽ đứng ra chi trả tiền gửi cho người gửi tiền. Bảo hiểm tiền gửi góp phần thúc đẩy quá trình huy động vốn phục vụ phát triển kinh tế và ổn định xã hội.
Mục tiêu, đối tượng của chính sách Bảo hiểm tiền gửi 1.